(౧౪) ౧. పఠమఏతదగ్గవగ్గో
ఏతదగ్గపదవణ్ణనా
౧౮౮. ఏతదగ్గేసు పఠమవగ్గస్స పఠమే ఏతదగ్గన్తి ఏతం అగ్గం. ఏత్థ చ అయం అగ్గసద్దో ఆదికోటికోట్ఠాససేట్ఠేసు దిస్సతి. ‘‘అజ్జతగ్గే, సమ్మ దోవారిక, ఆవరామి ద్వారం నిగణ్ఠానం నిగణ్ఠీన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౭౦) హి ఆదిమ్హి దిస్సతి. ‘‘తేనేవ అఙ్గులగ్గేన తం అఙ్గులగ్గం పరామసేయ్య (కథా. ౪౪౧), ఉచ్ఛగ్గం వేళగ్గ’’న్తిఆదీసు కోటియం. ‘‘అమ్బిలగ్గం వా మధురగ్గం వా తిత్తకగ్గం వా (సం. ని. ౫.౩౭౪), అనుజానామి, భిక్ఖవే, విహారగ్గేన వా పరివేణగ్గేన వా భాజేతు’’న్తిఆదీసు (చూళవ. ౩౧౮) కోట్ఠాసే. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) సేట్ఠే. స్వాయమిధ కోటియమ్పి వట్టతి సేట్ఠేపి. తే హి థేరా అత్తనో అత్తనో ఠానే కోటిభూతాతిపి అగ్గా, సేట్ఠభూతాతిపి. తస్మా ఏతదగ్గన్తి ఏసా కోటి ఏసో సేట్ఠోతి అయమేత్థ అత్థో. ఏసేవ నయో సబ్బసుత్తేసు.
అయఞ్చ ఏతదగ్గసన్నిక్ఖేపో నామ చతూహి కారణేహి లబ్భతి అట్ఠుప్పత్తితో ఆగమనతో చిణ్ణవసితో గుణాతిరేకతోతి. తత్థ కోచి థేరో ఏకేన కారణేన ఏతదగ్గట్ఠానం లభతి, కోచి ద్వీహి, కోచి తీహి, కోచి సబ్బేహేవ చతూహిపి ఆయస్మా సారిపుత్తత్థేరో వియ. సో హి అట్ఠుప్పత్తితోపి మహాపఞ్ఞతాయ ఏతదగ్గట్ఠానం లభి ఆగమనాదీహిపి. కథం? ఏకస్మిం హి సమయే సత్థా జేతవనమహావిహారే విహరన్తో కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే తిత్థియమద్దనం యమకపాటిహారియం దస్సేత్వా ‘‘కహం ను ఖో పురిమబుద్ధా యమకపాటిహారియం కత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛన్తీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘తావతింసభవనే’’తి ఞత్వా ద్వే పదన్తరాని దస్సేత్వా తతియేన పదేన తావతింసభవనే పచ్చుట్ఠాసి. సక్కో దేవరాజా భగవన్తం దిస్వా పణ్డుకమ్బలసిలాతో ఉట్ఠాయ సద్ధిం దేవగణేన పచ్చుగ్గమనం అగమాసి. దేవా చిన్తయింసు – ‘‘సక్కో దేవరాజా దేవగణపరివుతో సట్ఠియోజనాయామాయ పణ్డుకమ్బలసిలాయ నిసీదిత్వా సమ్పత్తిం అనుభవతి, బుద్ధానం నామ నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ న సక్కా అఞ్ఞేన ఏత్థ హత్థమ్పి ఠపేతు’’న్తి. సత్థాపి తత్థ నిసిన్నో తేసం చిత్తాచారం ఞత్వా మహాపంసుకూలికో వియ ముణ్డపీఠకం సబ్బమేవ పణ్డుకమ్బలసిలం అవత్థరిత్వా నిసీది. ఏవం నిసీదన్తో పన అత్తనో వా సరీరం మహన్తం కత్వా మాపేసి, పణ్డుకమ్బలసిలం వా ఖుద్దకం అకాసీతి న సల్లక్ఖేతబ్బం. అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధవిసయో. ఏవం నిసిన్నో పన మాతరం కాయసక్ఖిం కత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతానం ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతా ధమ్మా’’తి అభిధమ్మపిటకం దేసేసి.
పాటిహారియట్ఠానేపి సబ్బాపి ద్వాదసయోజనికా పరిసా అనురుద్ధత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కహం, భన్తే, దసబలో గతో’’తి పుచ్ఛి. తావతింసభవనే పణ్డుకమ్బలసిలాయం వస్సం ఉపగన్త్వా అభిధమ్మకథం దేసేతుం గతోతి. భన్తే, న మయం సత్థారం అదిస్వా గమిస్సామ. కదా సత్థా ఆగమిస్సతీతి సత్థు ఆగమనకాలం జానాథాతి? మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స భారం కరోథ, సో బుద్ధానం సన్తికం గన్త్వా సాసనం ఆహరిస్సతీతి. కిం పన థేరస్స తత్థ గన్తుం బలం నత్థీతి? అత్థి, విసేసవన్తానం పన విసేసం పస్సన్తూతి ఏవమాహ. మహాజనో మహామోగ్గల్లానత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థు సాసనం గహేత్వా ఆగమనత్థాయ యాచి. థేరో పస్సన్తేయేవ మహాజనే పథవియం నిముజ్జిత్వా అన్తోసినేరునా గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, మహాజనో తుమ్హాకం దస్సనకామో, ఆగమనదివసం వో జానితుం ఇచ్ఛతీ’’తి. తేన హి ‘‘ఇతో తేమాసచ్చయేన సఙ్కస్సనగరద్వారే పస్సథా’’తిస్స వదేహీతి. థేరో భగవతో సాసనం ఆహరిత్వా మహాజనస్స కథేసి. మహాజనో తత్థేవ తేమాసం ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా వసి. చూళఅనాథపిణ్డికో ద్వాదసయోజనాయ పరిసాయ తేమాసం యాగుభత్తం ఆదాసి.
సత్థాపి సత్తప్పకరణాని దేసేత్వా మనుస్సలోకం ఆగమనత్థాయ ఆకప్పం దస్సేసి. సక్కో దేవరాజా విస్సకమ్మం ఆమన్తేత్వా తథాగతస్స ఓతరణత్థాయ సోపానం మాపేతుం ఆణాపేసి. సో ఏకతో సోవణ్ణమయం ఏకతో రజతమయం సోపానం మాపేత్వా మజ్ఝే మణిమయం మాపేసి. సత్థా మణిమయే సోపానే ఠత్వా ‘‘మహాజనో మం పస్సతూ’’తి అధిట్ఠాసి. అత్తనో ఆనుభావేనేవ ‘‘మహాజనో అవీచిమహానిరయం పస్సతూ’’తిపి అధిట్ఠాసి. నిరయదస్సనేన చస్స ఉప్పన్నసంవేగతం ఞత్వా దేవలోకం దస్సేసి. అథస్స ఓతరన్తస్స మహాబ్రహ్మా ఛత్తం ధారేసి, సక్కో దేవరాజా పత్తం గణ్హి, సుయామో దేవరాజా దిబ్బం వాళబీజనిం బీజి, పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో బేలువపణ్డువీణం సమపఞ్ఞాసాయ ముచ్ఛనాహి ముచ్ఛిత్వా వాదేన్తో పురతో ఓతరి. బుద్ధానం పథవియం పతిట్ఠితకాలే ‘‘అహం పఠమం వన్దిస్సామి, అహం పఠమం వన్దిస్సామీ’’తి మహాజనో అట్ఠాసి. సహ మహాపథవీఅక్కమనేన పన భగవతో నేవ మహాజనో న అసీతిమహాసావకా పఠమకవన్దనం సమ్పాపుణింసు, ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరోయేవ పన సమ్పాపుణి.
అథ సత్థా ద్వాదసయోజనాయ పరిసాయ అన్తరే ‘‘థేరస్స పఞ్ఞానుభావం జానన్తూ’’తి పుథుజ్జనపఞ్చకం పఞ్హం ఆరభి. పఠమం లోకియమహాజనో సల్లక్ఖేస్సతీతి పుథుజ్జనపఞ్హం పుచ్ఛి. యే యే సల్లక్ఖింసు, తే తే కథయింసు. దుతియం పుథుజ్జనవిసయం అతిక్కమిత్వా సోతాపత్తిమగ్గే పఞ్హం పుచ్ఛి. పుథుజ్జనా తుణ్హీ అహేసుం, సోతాపన్నావ కథయింసు. తతో సోతాపన్నానం విసయం అతిక్కమిత్వా సకదాగామిమగ్గే పఞ్హం పుచ్ఛి. సోతాపన్నా తుణ్హీ అహేసుం, సకదాగామినోవ కథయింసు. తేసమ్పి విసయం అతిక్కమిత్వా అనాగామిమగ్గే పఞ్హం పుచ్ఛి. సకదాగామినో తుణ్హీ అహేసుం, అనాగామినోవ కథయింసు. తేసమ్పి విసయం అతిక్కమిత్వా అరహత్తమగ్గే పఞ్హం పుచ్ఛి. అనాగామినో తుణ్హీ అహేసుం, అరహన్తావ కథయింసు. తతో హేట్ఠిమకోటితో పట్ఠాయ అభిఞ్ఞాతే అభిఞ్ఞాతే సావకే పుచ్ఛి, తే అత్తనో అత్తనో పటిసమ్భిదావిసయే ఠత్వా కథయింసు. అథ మహామోగ్గల్లానం పుచ్ఛి, సేససావకా తుణ్హీ అహేసుం, థేరోవ కథేసి. తస్సాపి విసయం అతిక్కమిత్వా సారిపుత్తత్థేరస్స విసయే పఞ్హం పుచ్ఛి. మహామోగ్గల్లానో తుణ్హీ అహోసి, సారిపుత్తత్థేరోవ కథేసి. థేరస్సాపి విసయం అతిక్కమిత్వా బుద్ధవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛి. ధమ్మసేనాపతి ఆవజ్జేన్తోపి పస్సితుం న సక్కోతి, పురత్థిమపచ్ఛిముత్తరదక్ఖిణా చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసాతి ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో పఞ్హుప్పత్తిట్ఠానం సల్లక్ఖేతుం నాసక్ఖి.
సత్థా థేరస్స కిలమనభావం జానిత్వా ‘‘సారిపుత్తో కిలమతి, నయముఖమస్స దస్సేస్సామీ’’తి ‘‘ఆగమేహి త్వం, సారిపుత్తా’’తి వత్వా ‘‘నాయం తుయ్హం విసయో పఞ్హో, బుద్ధానం ఏస విసయో సబ్బఞ్ఞూనం యసస్సీన’’న్తి బుద్ధవిసయభావం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, సమనుపస్ససీ’’తి ఆహ. థేరో ‘‘చతుమహాభూతికకాయపరిగ్గహం మే భగవా ఆచిక్ఖతీ’’తి ఞత్వా ‘‘అఞ్ఞాతం భగవా, అఞ్ఞాతం సుగతా’’తి ఆహ. ఏతస్మిం ఠానే అయం కథా ఉదపాది – మహాపఞ్ఞో వత, భో, సారిపుత్తత్థేరో, యత్ర హి నామ సబ్బేహి అనఞ్ఞాతం పఞ్హం కథేసి, బుద్ధేహి చ దిన్ననయే ఠత్వా బుద్ధవిసయే పఞ్హం కథేసి, ఇతి థేరస్స పఞ్ఞానుభావో యత్తకం ఠానం బుద్ధానం కిత్తిసద్దేన ఓత్థటం, సబ్బం అజ్ఝోత్థరిత్వా గతోతి ఏవం తావ థేరో అట్ఠుప్పత్తితో మహాపఞ్ఞతాయ ఏతదగ్గట్ఠానం లభి.
కథం ఆగమనతో? ఇమిస్సాయేవ హి అట్ఠుప్పత్తియా సత్థా ఆహ – సారిపుత్తో న ఇదానేవ పఞ్ఞవా, అతీతే పఞ్చ జాతిసతాని ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వాపి మహాపఞ్ఞోవ అహోసి –
‘‘యో పబ్బజీ జాతిసతాని పఞ్చ,
పహాయ కామాని మనోరమాని;
తం వీతరాగం సుసమాహితిన్ద్రియం,
పరినిబ్బుతం వన్దథ సారిపుత్త’’న్తి.
ఏవం పబ్బజ్జం ఉపబ్రూహయమానో ఏకస్మిం సమయే బారాణసియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో. తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా తత్థ సారం అపస్సన్తో ‘‘పబ్బజిత్వా ఏకం మోక్ఖధమ్మం గవేసితుం వట్టతీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తస్మిం కాలే బోధిసత్తోపి కాసిరట్ఠే ఉదిచ్చబ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తో వుద్ధిమన్వాయ ఉగ్గహితసిప్పో కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం దిస్వా ఘరావాసం పహాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా పఞ్చ అభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా వనమూలఫలాహారో హిమవన్తప్పదేసే వసతి. సోపి మాణవో నిక్ఖమిత్వా తస్సేవ సన్తికే పబ్బజి. పరివారో మహా అహోసి పఞ్చసతమత్తా ఇసయో.
అథస్స సో జేట్ఠన్తేవాసికో ఏకదేసం పరిసం గహేత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థం మనుస్సపథం అగమాసి. తస్మిం సమయే బోధిసత్తో తస్మింయేవ హిమవన్తప్పదేసే కాలం అకాసి. కాలకిరియసమయేవ నం అన్తేవాసికా సన్నిపతిత్వా పుచ్ఛింసు – ‘‘అత్థి తుమ్హేహి కోచి విసేసో అధిగతో’’తి. బోధిసత్తో ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి వత్వా అపరిహీనజ్ఝానో ఆభస్సరబ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో. సో కిఞ్చాపి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స లాభీ, బోధిసత్తానం పన అరూపావచరే పటిసన్ధి నామ న హోతి. కస్మా? అభబ్బట్ఠానత్తా. ఇతి సో అరూపసమాపత్తిలాభీ సమానోపి రూపావచరే నిబ్బత్తి. అన్తేవాసికాపిస్స ‘‘ఆచరియో ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆహ, మోఘా తస్స కాలకిరియా’’తి న కిఞ్చి సక్కారసమ్మానం అకంసు. అథ సో జేట్ఠన్తేవాసికో అతిక్కన్తే వస్సావాసే ఆగన్త్వా ‘‘కహం ఆచరియో’’తి పుచ్ఛి. కాలం కతోతి. అపి ను ఆచరియేన లద్ధగుణం పుచ్ఛిత్థాతి? ఆమ పుచ్ఛిమ్హాతి. కిం వదేతీతి? నత్థి కిఞ్చీతి. మయమ్పి ‘‘ఆచరియేన లద్ధగుణో నామ నత్థీ’’తి నాస్స సక్కారసమ్మానం కరిమ్హాతి. తుమ్హే భాసితస్స అత్థం న జానిత్థ, ఆచరియో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స లాభీతి.
అథ తే జేట్ఠన్తేవాసికస్స కథం న సద్దహింసు. సో పునప్పునం కథేన్తోపి సద్దహాపేతుం నాసక్ఖి. అథ బోధిసత్తో ఆవజ్జమానో ‘‘అన్ధబాలో మహాజనో మయ్హం జేట్ఠన్తేవాసికస్స కథం న గణ్హాతి, ఇమం కారణం పాకటం కరిస్సామీ’’తి బ్రహ్మలోకతో ఓతరిత్వా అస్సమపదమత్థకే ఠితో ఆకాసగతోవ జేట్ఠన్తేవాసికస్స పఞ్ఞానుభావం వణ్ణేత్వా ఇమం గాథం అభాసి –
‘‘పరోసహస్సమ్పి సమాగతానం,
కన్దేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞా;
ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞో,
యో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౧౦౧);
ఏవం ఇసిగణం సఞ్ఞాపేత్వా బోధిసత్తో బ్రహ్మలోకమేవ గతో. సేసఇసిగణోపి అపరిహీనజ్ఝానో హుత్వా కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో జాతో. తత్థ బోధిసత్తో సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, జేట్ఠన్తేవాసికో సారిపుత్తత్థేరో జాతో, సేసా ఇసయో బుద్ధపరిసా జాతాతి ఏవం అతీతేపి సారిపుత్తో మహాపఞ్ఞోవ సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం జానితుం సమత్థోతి వేదితబ్బో.
ఇదమేవ చ పుథుజ్జనపఞ్చకం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా –
‘‘పరోసతఞ్చేపి సమాగతానం,
ఝాయేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞా;
ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞో,
సో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౧౦౧) –
ఇమమ్పి జాతకం కథేసి. తస్స పురిమజాతకే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.
అపరమ్పి ఇదమేవ పుథుజ్జనపఞ్చకం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా –
‘‘యే సఞ్ఞినో తేపి దుగ్గతా, యేపి అసఞ్ఞినో తేపి దుగ్గతా;
ఏతం ఉభయం వివజ్జయ, తం సమాపత్తిసుఖం అనఙ్గణ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౧౩౪) –
ఇమం అనఙ్గణజాతకం కథేసి. ఏత్థ చ ఆచరియో కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుచ్ఛితో ‘‘నేవసఞ్ఞీ నాసఞ్ఞీ’’తి ఆహ. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
అపరమ్పి ఇదమేవ పుథుజ్జనపఞ్చకం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా –
‘‘చన్దాభం సూరియాభఞ్చ, యోధ పఞ్ఞాయ గాధతి;
అవితక్కేన ఝానేన, హోతి ఆభస్సరూపగో’’తి. (జా. ౧.౧.౧౩౫) –
ఇదం చన్దాభజాతకం కథేసి. ఏత్థాపి ఆచరియో కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుచ్ఛితో ‘‘ఓదాతకసిణం చన్దాభం నామ, పీతకసిణం సూరియాభం నామాతి తం ఉభయం యో పఞ్ఞాయ గాధతి పవిసతి పక్ఖన్దతి, సో అవితక్కేన దుతియజ్ఝానేన ఆభస్సరూపగో హోతి, తాదిసో అహ’’న్తి సన్ధాయ – ‘‘చన్దాభం సూరియాభ’’న్తి ఆహ. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.
ఇదమేవ చ పుథుజ్జనపఞ్చకం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా –
‘‘ఆసీసేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;
పస్సామి వోహం అత్తానం, యథా ఇచ్ఛిం తథా అహు.
‘‘ఆసీసేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;
పస్సామి వోహం అత్తానం, ఉదకా థలముబ్భతం.
‘‘వాయమేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;
పస్సామి వోహం అత్తానం, యథా ఇచ్ఛిం తథా అహు.
‘‘వాయమేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;
పస్సామి వోహం అత్తానం, ఉదకా థలముబ్భతం.
‘‘దుక్ఖూపనీతోపి నరో సపఞ్ఞో,
ఆసం న ఛిన్దేయ్య సుఖాగమాయ;
బహూ హి ఫస్సా అహితా హితా చ,
అవితక్కితా మచ్చముపబ్బజన్తి.
‘‘అచిన్తితమ్పి భవతి, చిన్తితమ్పి వినస్సతి;
న హి చిన్తామయా భోగా, ఇత్థియా పురిసస్స వా.
‘‘సరభం గిరిదుగ్గస్మిం, యం త్వం అనుసరీ పురే;
అలీనచిత్తస్స తువం, విక్కన్తమనుజీవసి.
‘‘యో తం విదుగ్గా నరకా సముద్ధరి,
సిలాయ యోగ్గం సరభో కరిత్వా;
దుక్ఖూపనీతం మచ్చుముఖా పమోచయి,
అలీనచిత్తం త మిగం వదేసి.
‘‘కిం త్వం ను తత్థేవ తదా అహోసి,
ఉదాహు తే కోచి నం ఏతదక్ఖా;
వివట్టచ్ఛద్దో నుసి సబ్బదస్సీ,
ఞాణం ను తే బ్రాహ్మణ భింసరూపం.
‘‘న చేవహం తత్థ తదా అహోసిం,
న చాపి మే కోచి నం ఏతదక్ఖా;
గాథాపదానఞ్చ సుభాసితానం,
అత్థం తదానేన్తి జనిన్ద ధీరా’’తి. (జా. ౧.౧౩.౧౩౪-౧౪౩) –
ఇమం తేరసనిపాతే సరభజాతకఞ్చ కథేసి. ఇమాని పన పఞ్చపి జాతకాని అతీతేపి సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం మయ్హం పుత్తో జానాతీతి సత్థారా ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స పఞ్ఞానుభావప్పకాసనత్థమేవ కథితానీతి ఏవం ఆగమనతోపి థేరో మహాపఞ్ఞతాయ ఏతదగ్గట్ఠానం లభి.
కథం చిణ్ణవసితోతి? చిణ్ణం కిరేతం థేరస్స చతుపరిసమజ్ఝే ధమ్మం కథేన్తో చత్తారి సచ్చాని అముఞ్చిత్వా కథేతీతి ఏవం చిణ్ణవసితోపి థేరో మహాపఞ్ఞతాయ ఏతదగ్గట్ఠానం లభి.
కథం గుణాతిరేకతోతి? ఠపేత్వా హి దసబలం అఞ్ఞో కోచి ఏకసావకోపి మహాపఞ్ఞతాయ ధమ్మసేనాపతినా సదిసో నామ నత్థీతి ఏవం గుణాతిరేకతోపి థేరో మహాపఞ్ఞతాయ ఏతదగ్గట్ఠానం లభి.
యథా చ సారిపుత్తత్థేరో, ఏవం మహామోగ్గల్లానత్థేరోపి సబ్బేహేవ చతూహిపి ఇమేహి కారణేహి ఏతదగ్గట్ఠానం లభి. కథం? థేరో హి మహిద్ధికో మహానుభావో నన్దోపనన్దసదిసమ్పి నాగరాజానం దమేసీతి ఏవం తావ అట్ఠుప్పత్తితో లభి. న పనేస ఇదానేవ మహిద్ధికో మహానుభావో, అతీతే పఞ్చ జాతిసతాని ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజితోపి మహిద్ధికో మహానుభావో అహోసీతి.
‘‘యో పబ్బజీ జాతిసతాని పఞ్చ,
పహాయ కామాని మనోరమాని;
తం వీతరాగం సుసమాహితిన్ద్రియం,
పరినిబ్బుతం వన్దథ మోగ్గల్లాన’’న్తి. –
ఏవం ఆగమనతోపి లభి. చిణ్ణం చేతం థేరస్స నిరయం గన్త్వా అత్తనో ఇద్ధిబలేన నిరయసత్తానం అస్సాసజననత్థం సీతం అధిట్ఠాయ చక్కమత్తం పదుమం మాపేత్వా పదుమకణ్ణికాయం నిసీదిత్వా ధమ్మకథం కథేతి, దేవలోకం గన్త్వా దేవసఙ్ఘం కమ్మగతిం జానాపేత్వా సచ్చకథం కథేతీతి ఏవం చిణ్ణవసితో లభి. ఠపేత్వా చ సమ్మాసమ్బుద్ధం అఞ్ఞో సావకో మహామోగ్గల్లానో వియ మహిద్ధికో మహానుభావో నత్థీతి ఏవం గుణాతిరేకతో లభి.
యథా చేస, ఏవం మహాకస్సపత్థేరోపి సబ్బేహేవిమేహి కారణేహి ఏతదగ్గట్ఠానం లభి. కథం? సమ్మాసమ్బుద్ధో హి థేరస్స తిగావుతం మగ్గం పచ్చుగ్గమనం కత్వా తీహి ఓవాదేహి ఉపసమ్పాదేత్వా చీవరం పరివత్తేత్వా అదాసి. తస్మిం సమయే మహాపథవీ ఉదకపరియన్తం కత్వా కమ్పి, మహాజనస్స అబ్భన్తరే థేరస్స కిత్తిసద్దో అజ్ఝోత్థరిత్వా గతో. ఏవం అట్ఠుప్పత్తితో లభి. న చేస ఇదానేవ ధుతధరో, అతీతే పఞ్చ జాతిసతాని ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజితోపి ధుతధరోవ అహోసి.
‘‘యో పబ్బజీ జాతిసతాని పఞ్చ,
పహాయ కామాని మనోరమాని;
తం వీతరాగం సుసమాహితిన్ద్రియం,
పరినిబ్బుతం వన్దథ మహాకస్సప’’న్తి. –
ఏవం ఆగమనతోపి లభి. చిణ్ణం చేతం థేరస్స చతుపరిసమజ్ఝగతో ధమ్మం కథేన్తో దస కథావత్థూని అవిజహిత్వావ కథేతీతి ఏవం చిణ్ణవసితో లభి. ఠపేత్వా చ సమ్మాసమ్బుద్ధం అఞ్ఞో సావకో తేరసహి ధుతగుణేహి మహాకస్సపసదిసో నత్థీతి ఏవం గుణాతిరేకతో లభి. ఇమినావ నియామేన తేసం తేసం థేరానం యథాలాభతో గుణే కిత్తేతుం వట్టతి.
గుణవసేనేవ హి సమ్మాసమ్బుద్ధో యథా నామ రాజా చక్కవత్తీ చక్కరతనానుభావేన చక్కవాళగబ్భే రజ్జసిరిం పత్వా ‘‘పత్తబ్బం మే పత్తం, కిం మే ఇదాని మహాజనేన ఓలోకితేనా’’తి న అప్పోస్సుక్కో హుత్వా రజ్జసిరింయేవ అనుభోతి, కాలేన పన కాలం వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసీదిత్వా నిగ్గహేతబ్బే నిగ్గణ్హాతి, పగ్గహేతబ్బే పగ్గణ్హాతి, ఠానన్తరేసు చ ఠపేతబ్బయుత్తకే ఠానన్తరేసు ఠపేతి, ఏవమేవం మహాబోధిమణ్డే అధిగతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ఆనుభావేన అనుప్పత్తధమ్మరజ్జో ధమ్మరాజాపి ‘‘కిం మే ఇదాని లోకేన ఓలోకితేన, అనుత్తరం ఫలసమాపత్తిసుఖం అనుభవిస్సామీ’’తి అప్పోస్సుక్కతం అనాపజ్జిత్వా చతుపరిసమజ్ఝే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మస్సరం నిచ్ఛారేత్వా ధమ్మం దేసయమానో నిగ్గహేతబ్బయుత్తే కణ్హధమ్మే పుగ్గలే సినేరుపాదే పక్ఖిపన్తో వియ అపాయభయసన్తజ్జనేన నిగ్గహేత్వా పగ్గహేతబ్బయుత్తే కల్యాణధమ్మే పుగ్గలే ఉక్ఖిపిత్వా భవగ్గే నిసీదాపేన్తో వియ పగ్గణ్హిత్వా ఠానన్తరేసు ఠపేతబ్బయుత్తకే అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరాదయో సావకే యాథావసరసగుణవసేనేవ ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం రత్తఞ్ఞూనం, యదిదం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోతిఆదిమాహ.
అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరవత్థు
తత్థ ఏతదగ్గన్తి పదం వుత్తత్థమేవ. రత్తఞ్ఞూనన్తి రత్తియో జానన్తానం. ఠపేత్వా హి సమ్మాసమ్బుద్ధం అఞ్ఞో సావకో అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరతో పఠమతరం పబ్బజితో నామ నత్థీతి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ థేరో చిరకాలం రత్తియో జానాతీతి రత్తఞ్ఞూ. సబ్బపఠమం ధమ్మస్స పటివిద్ధత్తా యదా తేన ధమ్మో పటివిద్ధో, చిరకాలతో పట్ఠాయ తం రత్తిం జానాతీతిపి రత్తఞ్ఞూ. అపిచ ఖీణాసవానం రత్తిదివసపరిచ్ఛేదో పాకటోవ హోతి, అయఞ్చ పఠమఖీణాసవోతి ఏవమ్పి రత్తఞ్ఞూనం సావకానం అయమేవ అగ్గో పురిమకోటిభూతో సేట్ఠో. తేన వుత్తం – ‘‘రత్తఞ్ఞూనం యదిదం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో’’తి.
ఏత్థ చ యదిదన్తి నిపాతో, తస్స థేరం అవేక్ఖిత్వా యో ఏసోతి, అగ్గసద్దం అవేక్ఖిత్వా యం ఏతన్తి అత్థో. అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోతి ఞాతకోణ్డఞ్ఞో పటివిద్ధకోణ్డఞ్ఞో. తేనేవాహ – ‘‘అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో, అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞోతి. ఇతి హిదం ఆయస్మతో కోణ్డఞ్ఞస్స అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో త్వేవ నామం అహోసీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౭).
అయం పన థేరో కతరబుద్ధకాలే పుబ్బపత్థనం అభినీహారం అకాసి, కదా పబ్బజితో, కదానేన పఠమం ధమ్మో అధిగతో, కదా ఠానన్తరే ఠపితోతి ఇమినా నయేన సబ్బేసుపి ఏతదగ్గేసు పఞ్హకమ్మం వేదితబ్బం.
తత్థ ఇమస్స తావ థేరస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – ఇతో కప్పసతసహస్సమత్థకే పదుముత్తరో నామ బుద్ధో లోకే ఉదపాది, తస్స పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స మహాబోధిపల్లఙ్కతో ఉట్ఠహన్తస్స మహాపథవియం ఠపేతుం పాదే ఉక్ఖిత్తమత్తే పాదసమ్పటిచ్ఛనత్థం మహన్తం పదుమపుప్ఫం ఉగ్గఞ్ఛి, తస్స ధురపత్తాని నవుతిహత్థాని హోన్తి, కేసరం తింసహత్థం, కణ్ణికా ద్వాదసహత్థా, పాదేన పతిట్ఠితట్ఠానం ఏకాదసహత్థం. తస్స పన భగవతో సరీరం అట్ఠపణ్ణాసహత్థుబ్బేధం అహోసి. తస్స పదుమకణ్ణికాయ దక్ఖిణపాదే పతిట్ఠహన్తే మహాతుమ్బమత్తా రేణు ఉగ్గన్త్వా సరీరం ఓకిరమానా ఓతరి, వామపాదస్స ఠపనకాలేపి తథారూపంయేవ పదుమం ఉగ్గన్త్వా పాదం సమ్పటిచ్ఛి. తతోపి ఉగ్గన్త్వా వుత్తప్పమాణావ రేణు సరీరం ఓకిరి. తం పన రేణుం అభిభవమానా తస్స భగవతో సరీరప్పభా నిక్ఖమిత్వా యన్తనాళికాయ విస్సట్ఠసువణ్ణరసధారా వియ సమన్తా ద్వాదసయోజనట్ఠానం ఏకోభాసం అకాసి. తతియపాదుద్ధరణకాలే పథముగ్గతం పదుమం అన్తరధాయి, పాదసమ్పటిచ్ఛనత్థం అఞ్ఞం నవం పదుమం ఉగ్గఞ్ఛి. ఇమినావ నియామేన యత్థ యత్థ గన్తుకామో హోతి, తత్థ తత్థాపి మహాపదుమం ఉగ్గచ్ఛతి. తేనేవస్స ‘‘పదుముత్తరసమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి నామం అహోసి.
ఏవం సో భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా భిక్ఖుసతసహస్సపరివారో మహాజనస్స సఙ్గహత్థాయ గామనిగమరాజధానీసు భిక్ఖాయ చరన్తో హంసవతీనగరం సమ్పాపుణి. తస్స ఆగతభావం సుత్వా పితా మహారాజా పచ్చుగ్గమనం అకాసి. సత్థా తస్స ధమ్మకథం కథేసి. దేసనాపరియోసానే కేచి సోతాపన్నా కేచి సకదాగామీ కేచి అనాగామీ కేచి అరహత్తం పాపుణింసు. రాజా స్వాతనాయ దసబలం నిమన్తేత్వా పునదివసే కాలం ఆరోచాపేత్వా భిక్ఖుసతసహస్సపరివారస్స భగవతో సకనివేసనే మహాదానం అదాసి. సత్థా భత్తానుమోదనం కత్వా విహారమేవ గతో. తేనేవ నియామేన పునదివసే నాగరా, పునదివసే రాజాతి దీఘమద్ధానం దానం అదంసు.
తస్మిం కాలే అయం థేరో హంసవతీనగరే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తో. ఏకదివసం బుద్ధానం ధమ్మదేసనాకాలే హంసవతీనగరవాసినో గన్ధమాలాదిహత్థే యేన బుద్ధో, యేన ధమ్మో, యేన సఙ్ఘో, తన్నిన్నే తప్పోణే తప్పబ్భారే గచ్ఛన్తే దిస్వా తేన మహాజనేన సద్ధిం ధమ్మదేసనట్ఠానం అగమాసి. తస్మిఞ్చ సమయే పదుముత్తరో భగవా అత్తనో సాసనే పఠమం పటివిద్ధధమ్మం ఏకం భిక్ఖుం ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపేసి. సో కులపుత్తో తం కారణం సుత్వా ‘‘మహా వతాయం భిక్ఖు, ఠపేత్వా కిర బుద్ధం అఞ్ఞో ఇమినా పఠమతరం పటివిద్ధధమ్మో నామ నత్థి. అహో వతాహమ్పి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే పఠమం ధమ్మం పటివిజ్ఝనసమత్థో భవేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా దేసనాపరియోసానే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘స్వే మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేసి. సత్థా అధివాసేసి.
సో భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సకనివేసనం గన్త్వా సబ్బరత్తిం బుద్ధానం నిసజ్జనట్ఠానం గన్ధదామమాలాదామాదీహి అలఙ్కరిత్వా పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకనివేసనే భిక్ఖుసతసహస్సపరివారస్స భగవతో విచిత్రయాగుఖజ్జకపరివారం నానారససూపబ్యఞ్జనం గన్ధసాలిభోజనం దత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే తిచీవరపహోనకే వఙ్గపట్టే తథాగతస్స పాదమూలే ఠపేత్వా చిన్తేసి – ‘‘నాహం పరిత్తకస్స ఠానస్సత్థాయ చరామి, మహన్తం ఠానం పత్థేన్తో చరామి, న ఖో పన సక్కా ఏకమేవ దివసం దానం దత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేతు’’న్తి ‘‘అనుపటిపాటియా సత్త దివసాని మహాదానం దత్వా పత్థేస్సామీ’’తి. సో తేనేవ నియామేన సత్త దివసాని మహాదానం దత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే దుస్సకోట్ఠాగారం వివరాపేత్వా ఉత్తమసుఖుమవత్థం బుద్ధానం పాదమూలే ఠపేత్వా భిక్ఖుసతసహస్సం తిచీవరేన అచ్ఛాదేత్వా తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, యో తుమ్హేహి ఇతో సత్తదివసమత్థకే భిక్ఖు ఏతదగ్గే ఠపితో, అహమ్పి సో భిక్ఖు వియ అనాగతే ఉప్పజ్జనకబుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా పఠమం ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం సమత్థో భవేయ్య’’న్తి వత్వా సత్థు పాదమూలే సీసం కత్వా నిపజ్జి.
సత్థా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఇమినా కులపుత్తేన మహాఅధికారో కతో, సమిజ్ఝిస్సతి ను ఖో ఏతస్స అయం పత్థనా నో’’తి అనాగతంసఞాణం పేసేత్వా ఆవజ్జేన్తో ‘‘సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి పస్సి. బుద్ధానఞ్హి అతీతం వా అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా ఆరబ్భ ఆవజ్జేన్తానం ఆవరణం నామ నత్థి, అనేకకప్పకోటిసతసహస్సన్తరమ్పి చ అతీతం వా అనాగతం వా చక్కవాళసహస్సన్తరమ్పి చ పచ్చుప్పన్నం వా ఆవజ్జనపటిబద్ధమేవ మనసికారపటిబద్ధమేవ హోతి. ఏవం అప్పటివత్తియేన ఞాణేన సో భగవా ఇదం అద్దస – ‘‘అనాగతే సతసహస్సకప్పపరియోసానే గోతమో నామ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిస్సతి, తదా ఇమస్స పత్థనా సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి. అథ నం ఏవమాహ – ‘‘అమ్భో, కులపుత్త, అనాగతే సతసహస్సకప్పపరియోసానే గోతమో నామ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిస్సతి, త్వం తస్స పఠమకధమ్మదేసనాయ తేపరివట్టధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తపరియోసానే అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సహస్సనయసమ్పన్నే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిస్ససీ’’తి.
ఇతి సత్థా తం కులపుత్తం బ్యాకరిత్వా చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని దేసేత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. తస్స పరినిబ్బుతస్స సరీరం సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకగ్ఘనం అహోసి, సరీరచేతియం పనస్సుబ్బేధేన సత్తయోజనికం అకంసు. ఇట్ఠకా సువణ్ణమయా అహేసుం, హరితాలమనోసిలాయ మత్తికాకిచ్చం, తేలేన ఉదకకిచ్చం సాధయింసు. బుద్ధానం ధరమానకాలే సరీరప్పభా ద్వాదసయోజనికం ఫరి, పరినిబ్బుతానం పన తేసం రస్మి నిక్ఖమిత్వా సమన్తా యోజనసతం అవత్థరి.
అయం సేట్ఠి బుద్ధానం సరీరచేతియం పరివారేత్వా సహస్సరతనగ్ఘియాని కారేసి. చేతియపతిట్ఠాపనదివసే అన్తోచేతియే రతనఘరం కారేసి. సో వస్ససతసహస్సం మహన్తం దానాదిమయం కల్యాణకమ్మం కత్వా తతో చుతో దేవపురే నిబ్బత్తి. తస్స దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తస్సేవ నవనవుతి కప్పసహస్సాని నవ కప్పసతాని నవ చ కప్పా సమతిక్కన్తా. ఏత్తకస్స కాలస్స అచ్చయేన ఇతో ఏకనవుతికప్పమత్థకే అయం కులపుత్తో బన్ధుమతీనగరస్స ద్వారసమీపే గామే కుటుమ్బియగేహే నిబ్బత్తో. తస్స మహాకాలోతి నామం అహోసి, కనిట్ఠభాతా పనస్స చూళకాలో నామ.
తస్మిం సమయే విపస్సీ బోధిసత్తో తుసితపురా చవిత్వా బన్ధుమతీనగరే బన్ధుమస్స రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తో. అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా ధమ్మదేసనత్థాయ మహాబ్రహ్మునా ఆయాచితో ‘‘కస్స ను ఖో పఠమం ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా అత్తనో కనిట్ఠం ఖణ్డం నామ రాజకుమారం తిస్సఞ్చ పురోహితపుత్తం ‘‘పఠమం ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం సమత్థా’’తి దిస్వా ‘‘తేసఞ్చ ధమ్మం దేసేస్సామి, పితు చ సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి బోధిమణ్డతో ఆకాసేనేవ ఆగన్త్వా ఖేమే మిగదాయే ఓతిణ్ణో తే పక్కోసాపేత్వా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే తే ద్వేపి జనా చతురాసీతియా పాణసహస్సేహి సద్ధిం అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసు.
అథాపరేపి బోధిసత్తకాలే అనుపబ్బజితా చతురాసీతిసహస్సా కులపుత్తా తం పవత్తిం సుత్వా సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా ధమ్మదేసనం సుత్వా అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసు. సత్థా తం తత్థేవ ఖణ్డత్థేరం అగ్గసావకట్ఠానే, తిస్సత్థేరం దుతియసావకట్ఠానే ఠపేసి. రాజాపి తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘పుత్తం పస్సిస్సామీ’’తి ఉయ్యానం గన్త్వా ధమ్మదేసనం సుత్వా తీసు సరణేసు పతిట్ఠాయ సత్థారం స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.
సో పాసాదవరగతో నిసీదిత్వా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం జేట్ఠపుత్తో నిక్ఖమిత్వా బుద్ధో జాతో, దుతియపుత్తో మే అగ్గసావకో, పురోహితపుత్తో దుతియసావకో. ఇమే చ అవసేసభిక్ఖూ గిహికాలేపి మయ్హం పుత్తమేవ పరివారేత్వా విచరింసు, ఇమే పుబ్బేపి దానిపి మయ్హమేవ భారా, అహమేవ తే చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిస్సామి, అఞ్ఞేసం ఓకాసం న దస్సామీ’’తి. విహారద్వారకోట్ఠకతో పట్ఠాయ యావ రాజగేహద్వారా ఉభోసు పస్సేసు ఖదిరపాకారం కారేత్వా వత్థేహి పటిచ్ఛాదాపేత్వా ఉపరి సువణ్ణతారకవిచిత్తం సమోలమ్బితతాలక్ఖన్ధమత్తవివిధపుప్ఫదామవితానం కారేత్వా హేట్ఠాభూమిం విచిత్తత్థరణేహి సన్థరాపేత్వా అన్తో ఉభోసు పస్సేసు మాలాగచ్ఛకేసు పుణ్ణఘటే సకలమగ్గవాసత్థాయ చ గన్ధన్తరేసు పుప్ఫాని పుప్ఫన్తరేసు గన్ధే చ ఠపాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి. భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో అన్తోసాణియావ రాజగేహం గన్త్వా భత్తకిచ్చం కత్వా విహారం పచ్చాగచ్ఛతి. అఞ్ఞో కోచి దట్ఠుమ్పి న లభతి, కుతో పన భిక్ఖం వా దాతుం పూజం వా కాతుం.
నాగరా చిన్తేసుం – ‘‘అజ్జ సత్థు లోకే ఉప్పన్నస్స సత్తమాసాధికాని సత్త సంవచ్ఛరాని, మయఞ్చ దట్ఠుమ్పి న లభామ, పగేవ భిక్ఖం వా దాతుం పూజం వా కాతుం ధమ్మం వా సోతుం. రాజా ‘మయ్హం ఏవ బుద్ధో, మయ్హం ధమ్మో, మయ్హం సఙ్ఘో’తి మమాయిత్వా సయమేవ ఉపట్ఠహతి. సత్థా చ ఉప్పజ్జమానో సదేవకస్స లోకస్స అత్థాయ ఉప్పన్నో, న రఞ్ఞోయేవ అత్థాయ. న హి రఞ్ఞోయేవ నిరయో ఉణ్హో, అఞ్ఞేసం నీలుప్పలవనసదిసో. తస్మా రాజానం ఏవం వదామ ‘సచే నో సత్థారం దేతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే దేతి, రఞ్ఞా సద్ధిం యుజ్ఝిత్వా సఙ్ఘం గహేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోమ. న సక్కా ఖో పన సుద్ధనాగరేహేవ ఏవం కాతుం, ఏకం జేట్ఠకపురిసమ్పి గణ్హామా’’’తి సేనాపతిం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘సామి కిం అమ్హాకం పక్ఖో హోహిసి, ఉదాహు రఞ్ఞో’’తి ఆహంసు. సో ఆహ – ‘‘తుమ్హాకం పక్ఖో హోమి, అపిచ ఖో పన పఠమదివసో మయ్హం దాతబ్బో’’తి. తే సమ్పటిచ్ఛింసు.
సో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘నాగరా, దేవ, తుమ్హాకం కుపితా’’తి ఆహ. కిమత్థం తాతాతి? సత్థారం కిర తుమ్హేవ ఉపట్ఠహథ, అమ్హే న లభామాతి. సచే ఇదానిపి లభన్తి, న కుప్పన్తి. అలభన్తా తుమ్హేహి సద్ధిం యుజ్ఝితుకామా, దేవాతి. యుజ్ఝామి, తాత, న భిక్ఖుసఙ్ఘం దేమీతి. దేవ, తుమ్హాకం దాసా తుమ్హేహి సద్ధిం యుజ్ఝామాతి వదన్తి, తుమ్హే కం గణ్హిత్వా యుజ్ఝిస్సథాతి? నను త్వం సేనాపతీతి? నాగరేహి వినా అసమత్థో అహం, దేవాతి. తతో రాజా ‘‘బలవన్తో నాగరా, సేనాపతిపి తేసంయేవ పక్ఖో’’తి ఞత్వా ‘‘అఞ్ఞాని సత్తమాసాధికాని సత్త సంవచ్ఛరాని మయ్హం భిక్ఖుసఙ్ఘం దేన్తూ’’తి ఆహ. నాగరా న సమ్పటిచ్ఛింసు. రాజా ‘‘ఛబ్బస్సాని పఞ్చవస్సానీ’’తి ఏవం హాపేత్వా అఞ్ఞే సత్త దివసే యాచి. నాగరా ‘‘అతికక్ఖళం దాని రఞ్ఞా సద్ధిం కాతుం న వట్టతీ’’తి అనుజానింసు. రాజా సత్తమాసాధికానం సత్తన్నం సంవచ్ఛరానం సజ్జితం దానముఖం సత్తన్నమేవ దివసానం సజ్జేత్వా ఛ దివసే కేసఞ్చి అపస్సన్తానంయేవ దానం దత్వా సత్తమే దివసే నాగరే పక్కోసాపేత్వా ‘‘సక్ఖిస్సథ, తాతా, ఏవరూపం దానం దాతు’’న్తి ఆహ. తేపి ‘‘నను అమ్హేయేవ నిస్సాయేతం దేవస్స ఉప్పన్న’’న్తి వత్వా ‘‘సక్ఖిస్సామా’’తి ఆహంసు. రాజా పిట్ఠిహత్థేన అస్సూని పుఞ్ఛమానో భగవన్తం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సం అఞ్ఞస్సు భారం అకత్వా యావజీవం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిస్సామీతి చిన్తేసిం, నాగరానం దాని మే అనుఞ్ఞాతం, నాగరా హి ‘మయం దానం దాతుం న లభామా’తి భగవా కుప్పన్తి. స్వేవ పట్ఠాయ తేసం అనుగ్గహం కరోథా’’తి ఆహ.
అథ దుతియదివసే సేనాపతి మహాదానం అదాసి. తతో నాగరా రఞ్ఞా కతసక్కారతో ఉత్తరితరం సక్కారసమ్మానం కత్వా దానం అదంసు. ఏతేనేవ నియామేన సకలనగరస్స పటిపాటియా గతాయ ద్వారగామవాసినో సక్కారసమ్మానం సజ్జయింసు. మహాకాలకుటుమ్బికో చూళకాలం ఆహ – ‘‘దసబలస్స సక్కారసమ్మానం స్వేవ అమ్హాకం పాపుణాతి, కిం సక్కారం కరిస్సామా’’తి? త్వమేవ భాతిక జానాహీతి. సచే మయ్హం రుచియా కరోసి, అమ్హాకం సోళసకరీసమత్తేసు ఖేత్తేసు గహితగబ్భా సాలియో అత్థి. సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా ఆదాయ బుద్ధానం అనుచ్ఛవికం పచాపేమాతి. ఏవం కయిరమానే కస్సచి ఉపకారో న హోతి, తస్మా నేతం మయ్హం రుచ్చతీతి. సచే త్వం ఏవం న కరోసి, అహం మయ్హం సన్తకం మమాయితుం లభామీతి సోళసకరీసమత్తం ఖేత్తం మజ్ఝే భిన్దిత్వా అట్ఠకరీసట్ఠానే సీమం ఠపేత్వా సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా ఆదాయ అసమ్భిన్నే ఖీరే పచాపేత్వా చతుమధురం పక్ఖిపిత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స అదాసి. కుటుమ్బికస్స ఖో గబ్భం ఫాలేత్వా గహితగహితట్ఠానం పున పూరతి. పుథుకకాలే పుథుకగ్గం నామ అదాసి, గామవాసీహి సద్ధిం అగ్గసస్సం నామ అదాసి, లాయనే లాయనగ్గం, వేణికరణే వేణగ్గం, కలాపాదీసు కలాపగ్గం ఖలగ్గం ఖలభణ్డగ్గం కోట్ఠగ్గన్తి. ఏవం సో ఏకసస్సేవ నవ వారే అగ్గదానం అదాసి. తమ్పి సస్సం అతిరేకం ఉట్ఠానసమ్పన్నం అహోసి.
యావ బుద్ధా ధరతి, యావ చ సఙ్ఘో ధరతి, ఏతేనేవ నియామేన కల్యాణకమ్మం కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవేసు చేవ మనుస్సేసు చ సంసరన్తో ఏకనవుతికప్పే సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా అమ్హాకం సత్థు లోకే ఉప్పన్నకాలే కపిలవత్థునగరస్స అవిదూరే దోణవత్థుబ్రాహ్మణగామే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే కోణ్డఞ్ఞమాణవోతి నామం అకంసు. సో వుడ్ఢిమన్వాయ తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా లక్ఖణమన్తానం పారం అగమాసి. తేన సమయేన అమ్హాకం బోధిసత్తో తుసితపురా చవిత్వా కపిలవత్థుపురే నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే అట్ఠుత్తరం బ్రాహ్మణసతం అహతవత్థేహి అచ్ఛాదేత్వా అప్పోదకం మధుపాయాసం పాయేత్వా తేసం అన్తరే అట్ఠ జనే ఉచ్చినిత్వా మహాతలే నిసీదాపేత్వా అలఙ్కతపటియత్తం బోధిసత్తం దుకూలచుమ్బటకే నిపజ్జాపేత్వా లక్ఖణపరిగ్గహణత్థం తేసం సన్తికం ఆనయింసు. ధురాసనే నిసిన్నబ్రాహ్మణో మహాపురిసస్స సరీరసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా ద్వే అఙ్గులియో ఉక్ఖిపి. ఏవం పటిపాటియా సత్త జనా ఉక్ఖిపింసు. తేసం పన సబ్బనవకో కోణ్డఞ్ఞమాణవో, సో బోధిసత్తస్స లక్ఖణవరనిప్ఫత్తిం ఓలోకేత్వా ‘‘అగారమజ్ఝే ఠానకారణం నత్థి, ఏకన్తేనేస వివట్టచ్ఛదో బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఏకమేవ అఙ్గులిం ఉక్ఖిపి. ఇతరే పన సత్త జనా ‘‘సచే అగారం అజ్ఝావసిస్సతి, రాజా భవిస్సతి చక్కవత్తీ. సచే పబ్బజిస్సతి, బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ద్వే గతియో దిస్వా ద్వే అఙ్గులియో ఉక్ఖిపింసు. అయం పన కోణ్డఞ్ఞో కతాధికారో పచ్ఛిమభవికసత్తో పఞ్ఞాయ ఇతరే సత్త జనే అభిభవిత్వా ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతస్స అగారమజ్ఝే ఠానకరణం నామ నత్థి, నిస్సంసయం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఏకమేవ గతిం అద్దస, తస్మా ఏకం అఙ్గులిం ఉక్ఖిపి. తతో బ్రాహ్మణా అత్తనో ఘరాని గన్త్వా పుత్తే ఆమన్తయింసు – ‘‘తాతా, అమ్హే మహల్లకా, సుద్ధోదనమహారాజస్స పుత్తం సబ్బఞ్ఞుతప్పత్తం మయం సమ్భావేయ్యామ వా నో వా. తుమ్హే తస్మిం కుమారే సబ్బఞ్ఞుతం పత్తే తస్స సాసనే పబ్బజేయ్యాథా’’తి.
సుద్ధోదనమహారాజాపి బోధిసత్తస్స ధాతియో ఆదిం కత్వా పరిహారం ఉపట్ఠపేన్తో బోధిసత్తం వుద్ధిం ఆపాదేసి. మహాసత్తోపి వుద్ధిప్పత్తో దేవో వియ సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా పరిపక్కే ఞాణే కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం దిస్వా రాహులకుమారస్స జాతదివసే ఛన్నసహాయో కణ్డకం ఆరుయ్హ దేవతాహి వివటేన ద్వారేన మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా తేనేవ రత్తిభాగేన తీణి రజ్జాని అతిక్కమిత్వా అనోమానదీతీరే పబ్బజిత్వా ఘటికారమహాబ్రహ్మునా ఆభతే అరహద్ధజే గహితమత్తేయేవ వస్ససట్ఠికత్థేరో వియ పాసాదికేన ఇరియాపథేన రాజగహం పత్వా తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా పణ్డవపబ్బతచ్ఛాయాయ పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా రఞ్ఞా మాగధేన రజ్జసిరియా నిమన్తియమానోపి తం పటిక్ఖిపిత్వా అనుక్కమేన ఉరువేలం గన్త్వా ‘‘రమణీయో వత అయం భూమిభాగో, అలం వతిదం కులపుత్తస్స పధానత్థికస్స పధానాయా’’తి పధానాభిముఖం చిత్తం ఉప్పాదేత్వా తత్థ వాసం ఉపగతో.
తేన సమయేన ఇతరే సత్త బ్రాహ్మణా యథాకమ్మం గతా, సబ్బదహరో పన లక్ఖణపరిగ్గాహకో కోణ్డఞ్ఞమాణవో అరోగో. సో ‘‘మహాపురిసో పబ్బజితో’’తి సుత్వా తేసం బ్రాహ్మణానం పుత్తే ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘‘సిద్ధత్థకుమారో కిర పబ్బజితో. సో హి నిస్సంసయం బుద్ధో భవిస్సతి. సచే తుమ్హాకం పితరో అరోగా అస్సు, అజ్జ నిక్ఖమిత్వా పబ్బజేయ్యుం. సచే తుమ్హేపి ఇచ్ఛథ, ఏథ మయం తం మహాపురిసమనుపబ్బజిస్సామా’’తి. తే సబ్బే ఏకచ్ఛన్దా భవితుం నాసక్ఖింసు. తయో జనా న పబ్బజింసు, కోణ్డఞ్ఞబ్రాహ్మణం జేట్ఠకం కత్వా ఇతరే చత్తారో పబ్బజింసు. ఇమే పఞ్చ పబ్బజిత్వా గామనిగమరాజధానీసు భిక్ఖాయ చరన్తా బోధిసత్తస్స సన్తికం అగమింసు. తే ఛబ్బస్సాని బోధిసత్తే మహాపధానం పదహన్తే ‘‘ఇదాని బుద్ధో భవిస్సతి ఇదాని బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి మహాసత్తం ఉపట్ఠహమానా సన్తికావచరావస్స అహేసుం. యదా పన బోధిసత్తో ఏకతిలతణ్డులాదీహి వీతినామేన్తోపి దుక్కరకారికాయ అరియధమ్మపటివేధస్స అభావం ఞత్వా ఓళారికం ఆహారం ఆహరి, తదా తే పక్కమిత్వా ఇసిపతనం అగమంసు.
అథ బోధిసత్తో ఓళారికాహారపరిభోగేన ఛవిమంసలోహితపారిపూరిం కత్వా విసాఖపుణ్ణమదివసే సుజాతాయ దిన్నం వరభోజనం భుఞ్జిత్వా సువణ్ణపాతిం నదియా పటిసోతం ఖిపిత్వా ‘‘అజ్జ బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి కతసన్నిట్ఠానో సాయన్హసమయే కాలేన నాగరాజేన అనేకేహి థుతిసతేహి అభిత్థవియమానో మహాబోధిమణ్డం ఆరుయ్హ అచలట్ఠానే పాచీనలోకధాతుఅభిముఖో పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియం అధిట్ఠాయ సూరియే ధరమానేయేవ మారబలం విధమిత్వా పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా పచ్చూసకాలసమనన్తరే పటిచ్చసముప్పాదే ఞాణం ఓతారేత్వా అనులోమపటిలోమం పచ్చయాకారవట్టం సమ్మసన్తో సబ్బబుద్ధేహి పటివిద్ధం అసాధారణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా నిబ్బానారమ్మణాయ ఫలసమాపత్తియా తత్థేవ సత్తాహం వీతినామేసి.
ఏతేనేవ ఉపాయేన సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డే విహరిత్వా రాజాయతనమూలే మధుపిణ్డికభోజనం పరిభుఞ్జిత్వా పున అజపాలనిగ్రోధమూలం ఆగన్త్వా తత్థ నిసిన్నో ధమ్మగమ్భీరతం పచ్చవేక్ఖిత్వా అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తే నమన్తే మహాబ్రహ్మునా యాచితో బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో తిక్ఖిన్ద్రియాదిభేదే సత్తే దిస్వా మహాబ్రహ్మునో ధమ్మదేసనాయ పటిఞ్ఞం దత్వా ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి ఆళారుదకానం కాలకతభావం ఞత్వా పున చిన్తేన్తో ‘‘బహూపకారా ఖో పన మే పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ, యే మం పధానపహితత్తం ఉపట్ఠహింసు. యంనూనాహం పఞ్చవగ్గియానం భిక్ఖూనం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. ఇదం పన సబ్బమేవ బుద్ధానం పరివితక్కమత్తమేవ, ఠపేత్వా పన కోణ్డఞ్ఞబ్రాహ్మణం అఞ్ఞో కోచి పఠమం ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం సమత్థో నామ నత్థి. సోపి ఏతదత్థమేవ కప్పసతసహస్సం అధికారకమ్మం అకాసి, బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నవ వారే అగ్గసస్సదానం అదాసి.
అథ సత్థా పత్తచీవరమాదాయ అనుపుబ్బేన ఇసిపతనం గన్త్వా యేన పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ, తేనుపసఙ్కమి. తే తథాగతం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వావ అత్తనో కతికాయ సణ్ఠాతుం నాసక్ఖింసు. ఏకో పత్తచీవరం పటిగ్గహేసి, ఏకో ఆసనం పఞ్ఞాపేసి, ఏకో పాదోదకం పచ్చుపట్ఠాపేసి, ఏకో పాదే ధోవి, ఏకో తాలవణ్టం గహేత్వా బీజమానో ఠితో. ఏవం తేసు వత్తం దస్సేత్వా సన్తికే నిసిన్నేసు కోణ్డఞ్ఞత్థేరం కాయసక్ఖిం కత్వా సత్థా అనుత్తరం తేపరివట్టం ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తం ఆరభి. మనుస్సపరిసా పఞ్చ జనావ అహేసుం, దేవపరిసా అపరిచ్ఛిన్నా. దేసనాపరియోసానే కోణ్డఞ్ఞత్థేరో అట్ఠారసహి మహాబ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. అథ సత్థా ‘‘మయా దుక్కరసతాభతం ధమ్మం పఠమమేవ అఞ్ఞాసీతి అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో నామ అయ’’న్తి థేరం ఆలపన్తో ‘‘అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో, అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో’’తి ఆహ. తస్స తదేవ నామం జాతం. తేన వుత్తం – ‘‘ఇతి హిదం ఆయస్మతో కోణ్డఞ్ఞస్స అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోత్వేవ నామం అహోసీ’’తి.
ఇతి థేరో ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో, పాటిపదదివసే భద్దియత్థేరో, దుతియపక్ఖదివసే వప్పత్థేరో, తతియపక్ఖదివసే మహానామత్థేరో, పక్ఖస్స చతుత్థియం అస్సజిత్థేరో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. పఞ్చమియా పన పక్ఖస్స అనత్తలక్ఖణసుత్తన్తదేసనాపరియోసానే సబ్బేపి అరహత్తే పతిట్ఠితా.
తేన ఖో పన సమయేన ఛ లోకే అరహన్తో హోన్తి. తతో పట్ఠాయ సత్థా యసదారకప్పముఖే పఞ్చపఞ్ఞాస పురిసే, కప్పాసియవనసణ్డే తింసమత్తే భద్దవగ్గియే, గయాసీసే పిట్ఠిపాసాణే సహస్సమత్తే పురాణజటిలేతి ఏవం మహాజనం అరియభూమిం ఓతారేత్వా బిమ్బిసారప్పముఖాని ఏకాదసనహుతాని సోతాపత్తిఫలే, ఏకం నహుతం సరణత్తయే పతిట్ఠాపేత్వా జమ్బుదీపతలే సాసనం పుప్ఫితఫలితం కత్వా సకలజమ్బుదీపమణ్డలం కాసావపజ్జోతం ఇసివాతపటివాతం కరోన్తో ఏకస్మిం సమయే జేతవనమహావిహారం పత్వా తత్థ వసన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనగతో ధమ్మం దేసేన్తో ‘‘పఠమం ధమ్మం పటివిద్ధభిక్ఖూనం అన్తరే మమ పుత్తో కోణ్డఞ్ఞో అగ్గో’’తి దస్సేతుం ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపేసి.
థేరోపి ద్వే అగ్గసావకే అత్తనో నిపచ్చకారం కరోన్తే దిస్వా బుద్ధానం సన్తికా అపక్కమితుకామో హుత్వా ‘‘పుణ్ణమాణవో పబ్బజిత్వా సాసనే అగ్గధమ్మకథికో భవిస్సతీ’’తి దిస్వా దోణవత్థుబ్రాహ్మణగామం గన్త్వా అత్తనో భాగినేయ్యం పుణ్ణమాణవం పబ్బాజేత్వా ‘‘అయం బుద్ధానం సన్తికే వసిస్సతీ’’తి తస్స బుద్ధానం అన్తేవాసికభావం కత్వా సయం దసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భగవా మయ్హం గామన్తసేనాసనం అసప్పాయం, ఆకిణ్ణో విహరితుం న సక్కోమి, ఛద్దన్తదహం గన్త్వా వసిస్సామీ’’తి భగవన్తం అనుజానాపేత్వా ఉట్ఠాయాసనా సత్థారం వన్దిత్వా ఛద్దన్తదహం గన్త్వా ఛద్దన్తహత్థికులం నిస్సాయ ద్వాదస వస్సాని వీతినామేత్వా తత్థేవ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి.
సారిపుత్త-మోగ్గల్లానత్థేరవత్థు
౧౮౯-౧౯౦. దుతియతతియేసు మహాపఞ్ఞానన్తి మహతియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతానం. ఇద్ధిమన్తానన్తి ఇద్ధియా సమ్పన్నానం. సారిపుత్తో మోగ్గల్లానోతి తేసం థేరానం నామం.
ఇమేసమ్పి పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – ఇతో సతసహస్సకప్పాధికే అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పమత్థకే సారిపుత్తో బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నామేన సరదమాణవో నామ అహోసి. మోగ్గల్లానో గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నామేన సిరివడ్ఢనకుటుమ్బియో నామ అహోసి. తే ఉభోపి సహపంసుకీళితావ సహాయకా అహేసుం. సరదమాణవో పితు అచ్చయేన కులసన్తకం మహాధనం పటిపజ్జిత్వా ఏకదివసం రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘అహం ఇధలోకత్తభావమేవ జానామి, నో పరలోకత్తభావం, జాతసత్తానఞ్చ మరణం నామ ధువం, మయా ఏకం పబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా మోక్ఖధమ్మగవేసనం కాతుం వట్టతీ’’తి. సో సహాయకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘సమ్మ సిరివడ్ఢన, అహం పబ్బజిత్వా మోక్ఖధమ్మం గవేసిస్సామి, త్వం మయా సద్ధిం పబ్బజితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. న సక్ఖిస్సామి, సమ్మ, త్వంయేవ పబ్బజాహీతి. సో చిన్తేసి – ‘‘పరలోకం గచ్ఛన్తా సహాయే వా ఞాతిమిత్తే వా గహేత్వా గతా నామ నత్థి, అత్తనా కతం అత్తనోవ హోతీ’’తి. తతో రతనకోట్ఠాగారం వివరాపేత్వా కపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానం మహాదానం దత్వా పబ్బతపాదం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. తస్స ఏకో ద్వే తయోతి ఏవం అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా చతుసత్తతిసహస్సమత్తా జటిలా అహేసుం. సో పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా తేసమ్పి జటిలానం కసిణపరికమ్మం ఆచిక్ఖి. తేపి సబ్బే పఞ్చ అభిఞ్ఞా అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసుం.
తేన సమయేన అనోమదస్సీ నామ బుద్ధో లోకే ఉదపాది. నగరం చన్దవతీ నామ అహోసి, పితా యసవన్తో నామ ఖత్తియో, మాతా యసోధరా నామ దేవీ, బోధి అజ్జునరుక్ఖో, నిసభత్థేరో చ అనోమత్థేరో చాతి ద్వే అగ్గసావకా, వరుణత్థేరో నామ ఉపట్ఠాకో, సున్దరా చ సుమనా చాతి ద్వే అగ్గసావికా, ఆయు వస్ససతసహస్సం అహోసి, సరీరం అట్ఠపఞ్ఞాసహత్థుబ్బేధం, సరీరప్పభా ద్వాదసయోజనం ఫరి, భిక్ఖుసతసహస్సపరివారో అహోసి.
అథేకదివసం పచ్చూసకాలే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో సరదతాపసం దిస్వా ‘‘అజ్జ మయ్హం సరదతాపసస్స సన్తికం గతపచ్చయేన ధమ్మదేసనా చ మహతీ భవిస్సతి, సో చ అగ్గసావకట్ఠానం పత్థేస్సతి, తస్స సహాయకో సిరివడ్ఢనకుటుమ్బియో దుతియసావకట్ఠానం, దేసనాపరియోసానే చస్స పరివారా చతుసత్తతిసహస్సజటిలా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి, మయా తత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ అఞ్ఞం కఞ్చి అనామన్తేత్వా సీహో వియ ఏకచరో హుత్వా సరదతాపసస్స అన్తేవాసికేసు ఫలాఫలత్థాయ గతేసు ‘‘బుద్ధభావం మే జానాతూ’’తి తస్స పస్సన్తస్సేవ సరదతాపసస్స ఆకాసతో ఓతరిత్వా పథవియం పతిట్ఠాసి. సరదతాపసో బుద్ధానుభావం చేవ సరీరసమ్పత్తిం చస్స దిస్వా లక్ఖణమన్తే సమ్మసిత్వా ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో నామ అగారమజ్ఝే వసన్తో రాజా హోతి చక్కవత్తీ, పబ్బజ్జన్తో లోకే వివట్టచ్ఛదో సబ్బఞ్ఞు బుద్ధో హోతి, అయం పురిసో నిస్సంసయం బుద్ధో’’తి జానిత్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తాసనే. సరదతాపసోపి అత్తనో అనుచ్ఛవికం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది.
తస్మిం సమయే చతుసత్తతిసహస్సజటిలా పణీతపణీతాని ఓజవన్తాని ఫలాఫలాని గహేత్వా ఆచరియస్స సన్తికం సమ్పత్తా బుద్ధానఞ్చేవ ఆచరియస్స చ నిసిన్నాసనం ఓలోకేత్వా ఆహంసు – ‘‘ఆచరియ, మయం ‘ఇమస్మిం లోకే తుమ్హేహి మహన్తతరో నత్థీ’తి విచరామ, అయం పన పురిసో తుమ్హేహి మహన్తతరో మఞ్ఞే’’తి. తాతా, కిం వదథ? సాసపేన సద్ధిం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధం సినేరుం సమం కాతుం ఇచ్ఛథ, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన సద్ధిం మయ్హం ఉపమం మా కరిత్థ పుత్తకాతి. అథ తే తాపసా ‘‘సచే అయం ఇత్తరసత్తో అభవిస్స, న అమ్హాకం ఆచరియో ఏవరూపం ఉపమం ఆహరేయ్య, యావ మహా వతాయం పురిసో’’తి సబ్బేవ పాదేసు నిపతిత్వా సిరసా వన్దింసు.
అథ నే ఆచరియో ఆహ – ‘‘తాతా, అమ్హాకం బుద్ధానం అనుచ్ఛవికో దేయ్యధమ్మో నత్థి, సత్థా చ భిక్ఖాచారవేలాయ ఇధాగతో, మయం యథాబలం దేయ్యధమ్మం దస్సామ. తుమ్హే యం యం పణీతం ఫలాఫలం, తం తం ఆహరథా’’తి. ఆహరాపేత్వా హత్థే ధోవిత్వా సయం తథాగతస్స పత్తే పతిట్ఠాపేసి. సత్థారా చ ఫలాఫలే పటిగ్గహితమత్తే దేవతా దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. తాపసో ఉదకమ్పి సయమేవ పరిస్సావేత్వా అదాసి. తతో భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా హత్థం ధోవిత్వా నిసిన్నే సత్థరి సబ్బే అన్తేవాసికే పక్కోసిత్వా సత్థు సన్తికే సారణీయం కథం కథేన్తో నిసీది. సత్థా ‘‘ద్వే అగ్గసావకా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి చిన్తేసి. తే సత్థు చిత్తం ఞత్వా సతసహస్సఖీణాసవపరివారా ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు.
తతో సరదతాపసో అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా, బుద్ధానం నిసిన్నాసనమ్పి నీచం, సమణసతసహస్సానమ్పి ఆసనం నత్థి, తుమ్హేహి అజ్జ ఉళారం బుద్ధసక్కారం కాతుం వట్టతి, పబ్బతపాదతో వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరథా’’తి. కథనకాలో పపఞ్చో వియ హోతి, ఇద్ధిమన్తానం పన విసయో అచిన్తేయ్యోతి ముహుత్తమత్తేనేవ తే తాపసా వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరిత్వా బుద్ధానం యోజనప్పమాణం పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేసుం, ఉభిన్నం అగ్గసావకానం తిగావుతం, సేసభిక్ఖూనం అడ్ఢయోజనికాదిభేదం, సఙ్ఘనవకస్స ఉసభమత్తం అహోసి. ఏవం పఞ్ఞత్తేసు ఆసనేసు సరదతాపసో తథాగతస్స పురతో అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఠితో, ‘‘భన్తే, మయ్హం దీఘరత్తం హితసుఖత్థాయ ఇమం పుప్ఫాసనం అభిరుహథా’’తి ఆహ.
‘‘నానాపుప్ఫఞ్చ గన్ధఞ్చ, సమ్పాదేత్వాన ఏకతో;
పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేత్వా, ఇదం వచనమబ్రవిం.
‘‘ఇదం తే ఆసనం వీర, పఞ్ఞత్తం తవనుచ్ఛవిం;
మమ చిత్తం పసాదేన్తో, నిసీద పుప్ఫమాసనే.
‘‘సత్తరత్తిదివం బుద్ధో, నిసీది పుప్ఫమాసనే;
మమ చిత్తం పసాదేత్వా, హాసయిత్వా సదేవకే’’తి.
ఏవం నిసిన్నే సత్థరి ద్వే అగ్గసావకా చ సేసభిక్ఖూ చ అత్తనో అత్తనో పత్తాసనేసు నిసీదింసు. సరదతాపసో మహన్తం పుప్ఫచ్ఛత్తం గహేత్వా తథాగతస్స మత్థకే ధారయన్తో అట్ఠాసి. సత్థా ‘‘జటిలానం అయం సక్కారో మహప్ఫలో హోతూ’’తి నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జి. సత్థు సమాపన్నభావం ఞత్వా ద్వే అగ్గసావకాపి సేసభిక్ఖూపి సమాపత్తిం సమాపజ్జింసు. తథాగతే సత్తాహం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నే అన్తేవాసికా భిక్ఖాచారకాలే సమ్పత్తే వనమూలఫలాఫలం పరిభుఞ్జిత్వా సేసకాలే బుద్ధానం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తి. సరదతాపసో పన భిక్ఖాచారమ్పి అగన్త్వా పుప్ఫచ్ఛత్తం గహితనియామేనేవ సత్తాహం పీతిసుఖేన వీతినామేసి.
సత్థా నిరోధతో వుట్ఠాయ దక్ఖిణపస్సే నిసిన్నం అగ్గసావకం నిసభత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘నిసభ సక్కారకారకానం తాపసానం పుప్ఫాసనానుమోదనం కరోహీ’’తి. థేరో చక్కవత్తిరఞ్ఞో సన్తికా పటిలద్ధమహాలాభో మహాయోధో వియ తుట్ఠమానసో సావకపారమిఞాణే ఠత్వా పుప్ఫాసనానుమోదనం ఆరభి. తస్స దేసనావసానే దుతియసావకం ఆమన్తేసి – ‘‘త్వమ్పి ధమ్మం దేసేహీ’’తి. అనోమత్థేరో తేపిటకం బుద్ధవచనం సమ్మసిత్వా ధమ్మం కథేసి. ద్విన్నం సావకానం దేసనాయ ఏకస్సపి అభిసమయో నాహోసి. అథ సత్థా అపరిమాణే బుద్ధవిసయే ఠత్వా ధమ్మదేసనం ఆరభి. దేసనాపరియోసానే ఠపేత్వా సరదతాపసం సబ్బేపి చతుసత్తతిసహస్సజటిలా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థా ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తేసం తావదేవ కేసమస్సు అన్తరధాయి, అట్ఠ పరిక్ఖారా కాయే పటిముక్కావ అహేసుం.
సరదతాపసో కస్మా అరహత్తం న పత్తోతి? విక్ఖిత్తచిత్తత్తా. తస్స కిర బుద్ధానం దుతియాసనే నిసీదిత్వా సావకపారమిఞాణే ఠత్వా ధమ్మం దేసయతో అగ్గసావకస్స దేసనం సోతుం ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ ‘‘అహో వతాహమ్పి అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స బుద్ధస్స సాసనే ఇమినావ సావకేన లద్ధధురం లభేయ్య’’న్తి చిత్తం ఉదపాది. సో తేన పరివితక్కేన మగ్గఫలపటివేధం కాతుం నాసక్ఖి. తథాగతం పన వన్దిత్వా సమ్ముఖే ఠత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం అనన్తరాసనే నిసిన్నో భిక్ఖు తుమ్హాకం సాసనే కో నామ హోతీ’’తి? మయా పవత్తితం ధమ్మచక్కం అనుప్పవత్తేతా సావకపారమిఞాణస్స కోటిప్పత్తో సోళస పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో మయ్హం సాసనే అగ్గసావకో నిసభత్థేరో నామ ఏసోతి. ‘‘భన్తే, య్వాయం మయా సత్తాహం పుప్ఫచ్ఛత్తం ధారేన్తేన సక్కారో కతో, అహం ఇమస్స ఫలేన అఞ్ఞం సక్కత్తం వా బ్రహ్మత్తం వా న పత్థేమి, అనాగతే పన అయం నిసభత్థేరో వియ ఏకస్స బుద్ధస్స అగ్గసావకో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి.
సత్థా ‘‘సమిజ్ఝిస్సతి ను ఖో ఇమస్స పురిసస్స పత్థనా’’తి అనాగతంసఞాణం పేసేత్వా ఓలోకేన్తో కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా సమిజ్ఝనభావం అద్దస. దిస్వా సరదతాపసం ఆహ – ‘‘న తే అయం పత్థనా మోఘా భవిస్సతి, అనాగతే పన కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా గోతమో నామ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిస్సతి. తస్స మాతా మహామాయా నామ దేవీ భవిస్సతి, పితా సుద్ధోదనో నామ రాజా, పుత్తో రాహులో నామ, ఉపట్ఠాకో ఆనన్దో నామ, దుతియసావకో మోగ్గల్లానో నామ, త్వం పన తస్స అగ్గసావకో ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తో నామ భవిస్ససీ’’తి. ఏవం తాపసం బ్యాకరిత్వా ధమ్మకథం కథేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో ఆకాసం పక్ఖన్ది.
సరదతాపసోపి అన్తేవాసికత్థేరానం సన్తికం గన్త్వా సహాయకస్స సిరివడ్ఢనకుటుమ్బికస్స సాసనం పేసేసి – ‘‘భన్తే, మమ సహాయకస్స వదేథ ‘సహాయకేన తే సరదతాపసేన అనోమదస్సిబుద్ధస్స పాదమూలే అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స గోతమబుద్ధస్స సాసనే అగ్గసావకట్ఠానం పత్థితం, త్వం దుతియసావకట్ఠానం పత్థేహీ’’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా థేరేహి పురేతరమేవ ఏకపస్సేన గన్త్వా సిరివడ్ఢస్స నివేసనద్వారే అట్ఠాసి.
సిరివడ్ఢనో ‘‘చిరస్సం వత మే అయ్యో ఆగతో’’తి ఆసనే నిసీదాపేత్వా అత్తనా నీచాసనే నిసిన్నో ‘‘అన్తేవాసికపరిసా పన వో, భన్తే, న పఞ్ఞాయతీ’’తి పుచ్ఛి. ఆమ సమ్మ, అమ్హాకం అస్సమం అనోమదస్సీ నామ బుద్ధో ఆగతో, మయం తస్స అత్తనో బలేన సక్కారం అకరిమ్హ. సత్థా సబ్బేసం ధమ్మం దేసేసి, దేసనాపరియోసానే ఠపేత్వా మం సేసా అరహత్తం పత్వా పబ్బజింసూతి. తుమ్హే కస్మా న పబ్బజితాతి? అహం సత్థు అగ్గసావకం నిసభత్థేరం దిస్వా అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స గోతమస్స నామ బుద్ధస్స సాసనే అగ్గసావకట్ఠానం పత్థేసిం, త్వమ్పి తస్స సాసనే దుతియసావకట్ఠానం పత్థేహీతి. మయ్హం బుద్ధేహి సద్ధిం పరిచయో నత్థి, భన్తేతి. బుద్ధేహి సద్ధిం కథనం మయ్హం భారో హోతు, త్వం మహన్తం అధికారం సజ్జేహీతి.
సిరివడ్ఢనో సరదతాపసస్స వచనం సుత్వా అత్తనో నివేసనద్వారే రాజమానేన అట్ఠకరీసమత్తం ఠానం సమతలం కారేత్వా వాలుకం ఓకిరాపేత్వా లాజపఞ్చమాని పుప్ఫాని వికిరిత్వా నీలుప్పలచ్ఛదనం మణ్డపం కారేత్వా బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా సేసభిక్ఖూనమ్పి ఆసనాని పటియాదాపేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం సజ్జేత్వా బుద్ధానం నిమన్తనత్థాయ సరదతాపసస్స సఞ్ఞం అదాసి. తాపసో తస్స వచనం సుత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం గహేత్వా తస్స నివేసనం అగమాసి. సిరివడ్ఢనో పచ్చుగ్గమనం కత్వా తథాగతస్స హత్థతో పత్తం గహేత్వా మణ్డపం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనేసు నిసిన్నస్స బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దక్ఖిణోదకం దత్వా పణీతేన భోజనేన పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం మహారహేహి వత్థేహి అచ్ఛాదేత్వా, ‘‘భన్తే, నాయం ఆరమ్భో అప్పమత్తకట్ఠానత్థాయ, ఇమినావ నియామేన సత్తాహం అనుకమ్పం కరోథా’’తి ఆహ. సత్థా అధివాసేసి. సో తేనేవ నియామేన సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఠితో ఆహ – ‘‘భన్తే, మమ సహాయో సరదతాపసో యస్స సత్థు అగ్గసావకో హోమీతి పత్థేసి, అహమ్పి తస్సేవ దుతియసావకో భవామీ’’తి.
సత్థా అనాగతం ఓలోకేత్వా తస్స పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం దిస్వా బ్యాకాసి – ‘‘త్వం ఇతో కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా గోతమబుద్ధస్స దుతియసావకో భవిస్ససీ’’తి. బుద్ధానం బ్యాకరణం సుత్వా సిరివడ్ఢనో హట్ఠపహట్ఠో అహోసి. సత్థాపి భత్తానుమోదనం కత్వా సపరివారో విహారమేవ గతో. సిరివడ్ఢనో తతో పట్ఠాయ యావజీవం కల్యాణకమ్మం కత్వా దుతియత్తవారే కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తో. సరదతాపసో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో.
తతో పట్ఠాయ ఇమేసం ఉభిన్నమ్పి అన్తరాకమ్మం న కథితం. అమ్హాకం పన బుద్ధస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ సరదతాపసో రాజగహనగరస్స అవిదూరే ఉపతిస్సగామే సారిబ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. తందివసమేవ చస్స సహాయోపి రాజగహస్సేవ అవిదూరే కోలితగామే మోగ్గల్లిబ్రాహ్మణియా కుచ్ఛియం పటిసన్ధిం గణ్హి. తాని కిర ద్వేపి కులాని యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఆబద్ధపటిబద్ధసహాయకానేవ. తేసం ద్విన్నమ్పి ఏకదివసమేవ గబ్భపరిహారం అదంసు. దసమాసచ్చయేన జాతానమ్పి తేసం ఛసట్ఠి ధాతియో ఉపట్ఠహింసు. నామగ్గహణదివసే సారిబ్రాహ్మణియా పుత్తస్స ఉపతిస్సగామే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా ఉపతిస్సోతి నామం అకంసు, ఇతరస్స కోలితగామే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా కోలితోతి నామం అకంసు. తే ఉభోపి వుద్ధిమన్వాయ సబ్బసిప్పానం పారం అగమంసు.
ఉపతిస్సమాణవస్స కీళనత్థాయ నదిం వా ఉయ్యానం వా పబ్బతం వా గమనకాలే పఞ్చ సువణ్ణసివికాసతాని పరివారా హోన్తి, కోలితమాణవస్స పఞ్చ ఆజఞ్ఞరథసతాని. ద్వేపి జనా పఞ్చపఞ్చమాణవకసతపరివారా హోన్తి. రాజగహే చ అనుసంవచ్ఛరం గిరగ్గసమజ్జం నామ హోతి, తేసం ద్విన్నమ్పి ఏకట్ఠానేయేవ మఞ్చం బన్ధన్తి. ద్వేపి జనా ఏకతోవ నిసీదిత్వా సమజ్జం పస్సన్తా హసితబ్బట్ఠానే హసన్తి, సంవేగట్ఠానే సంవిజ్జన్తి, దాయం దాతుం యుత్తట్ఠానే దాయం దేన్తి. తేసం ఇమినావ నియామేన ఏకదివసం సమజ్జం పస్సన్తానం పరిపాకగతత్తా ఞాణస్స పురిమదివసేసు వియ హసితబ్బట్ఠానే హాసో వా సంవేగట్ఠానే సంవేజనం వా దాయం దాతుం యుత్తట్ఠానే దాయదానం వా నాహోసి. ద్వేపి పన జనా ఏవం చిన్తయింసు – ‘‘కిం ఏత్థ ఓలోకేతబ్బం అత్థి, సబ్బేపిమే అప్పత్తే వస్ససతే అపణ్ణత్తికభావం గమిస్సన్తి. అమ్హేహి పన ఏకం మోక్ఖధమ్మం గవేసితుం వట్టతీ’’తి ఆరమ్మణం గహేత్వా నిసీదింసు.
తతో కోలితో ఉపతిస్సం ఆహ – ‘‘సమ్మ ఉపతిస్స, న త్వం అఞ్ఞసు దివసేసు వియ హట్ఠపహట్ఠో, అనత్తమనధాతుకోసి, కిం తే సల్లక్ఖిత’’న్తి? సమ్మ కోలిత, ‘‘ఏతేసం ఓలోకనే సారో నత్థి, నిరత్థకమేతం, అత్తనో మోక్ఖధమ్మం గవేసితుం వట్టతీ’’తి ఇదం చిన్తయన్తో నిసిన్నోమ్హీతి, త్వం పన కస్మా అనత్తమనోసీతి? సోపి తథేవ ఆహ. అథస్స అత్తనా సద్ధిం ఏకజ్ఝాసయతం ఞత్వా ఉపతిస్సో తం ఏవమాహ – ‘‘అమ్హాకం ఉభిన్నమ్పి సుచిన్తితం, మోక్ఖధమ్మం గవేసన్తేహి పన ఏకా పబ్బజ్జా లద్ధుం వట్టతి, కస్స సన్తికే పబ్బజామా’’తి.
తేన ఖో పన సమయేన సఞ్చయో పరిబ్బాజకో రాజగహే పటివసతి మహతియా పరిబ్బాజకపరిసాయ సద్ధిం. తే ‘‘తస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామా’’తి పఞ్చహి మాణవకసతేహి సద్ధిం సఞ్చయస్స సన్తికే పబ్బజింసు. తేసం పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ సఞ్చయో అతిరేకలాభగ్గయసగ్గప్పత్తో అహోసి. తే కతిపాహేనేవ సబ్బం సఞ్చయస్స సమయం పరిగ్గణ్హిత్వా, ‘‘ఆచరియ, తుమ్హాకం జాననసమయో ఏత్తకోవ, ఉదాహు ఉత్తరిపి అత్థీ’’తి పుచ్ఛింసు. సఞ్చయో ‘‘ఏత్తకోవ, సబ్బం తుమ్హేహి ఞాత’’న్తి ఆహ. తే తస్స కథం సుత్వా చిన్తయింసు – ‘‘ఏవం సతి ఇమస్స సన్తికే బ్రహ్మచరియవాసో నిరత్థకో, మయం మోక్ఖధమ్మం గవేసితుం నిక్ఖన్తా, సో ఇమస్స సన్తికే ఉప్పాదేతుం న సక్కా. మహా ఖో పన జమ్బుదీపో, గామనిగమరాజధానియో చరన్తా మయం అవస్సం మోక్ఖధమ్మదేసకం ఏకం ఆచరియం లభిస్సామా’’తి. తే తతో పట్ఠాయ యత్థ యత్థ పణ్డితా సమణబ్రాహ్మణా అత్థీతి సుణన్తి, తత్థ తత్థ గన్త్వా పఞ్హసాకచ్ఛం కరోన్తి. తేహి పుట్ఠం పఞ్హం అఞ్ఞే కథేతుం సమత్థా నత్థి, తే పన తేసం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తి. ఏవం సకలజమ్బుదీపం పరిగ్గణ్హిత్వా నివత్తిత్వా సకట్ఠానమేవ ఆగన్త్వా, ‘‘సమ్మ కోలిత, యో పఠమం అమతం అధిగచ్ఛతి, సో ఆరోచేతూ’’తి కతికం అకంసు.
తేన సమయేన అమ్హాకం సత్థా పఠమాభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన రాజగహం సమ్పత్తో హోతి. అథ ‘‘ఏకసట్ఠి అరహన్తో లోకే ఉప్పన్నా హోన్తీ’’తి వుత్తకాలే ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, చారికం బహుజనహితాయా’’తి రతనత్తయగుణప్పకాసనత్థం ఉయ్యోజితానం భిక్ఖూనం అన్తరే పఞ్చవగ్గియబ్భన్తరో అస్సజిత్థేరో పటినివత్తిత్వా రాజగహమేవ ఆగతో. పునదివసే పాతోవ పత్తచీవరం ఆదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి.
తస్మిం సమయే ఉపతిస్సపరిబ్బాజకో పాతోవ భత్తకిచ్చం కత్వా పరిబ్బాజకారామం గచ్ఛన్తో థేరం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మయా ఏవరూపో పబ్బజితో నామ న దిట్ఠపుబ్బో. యే వత లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా, అయం తేసం భిక్ఖూనం అఞ్ఞతరో, యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యం – ‘కంసి త్వం, ఆవుసో ఉద్దిస్స, పబ్బజితో, కో వా తే సత్థా, కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అకాలో ఖో ఇమం భిక్ఖుం పఞ్హం పుచ్ఛితుం, అన్తరఘరం పవిట్ఠో పిణ్డాయ చరతి, యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధేయ్యం అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గ’’న్తి. సో థేరం లద్ధపిణ్డపాతం అఞ్ఞతరం ఓకాసం గచ్ఛన్తం దిస్వా నిసీదితుకామతఞ్చస్స ఞత్వా అత్తనో పరిబ్బాజకపీఠకం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. భత్తకిచ్చపరియోసానేపిస్స అత్తనో కుణ్డికాయ ఉదకం అదాసి.
ఏవం ఆచరియవత్తం కత్వా కతభత్తకిచ్చేన థేరేన సద్ధిం మధురపటిసన్థారం కత్వా ‘‘విప్పసన్నాని ఖో తే, ఆవుసో, ఇన్ద్రియాని, పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో, కంసి త్వం, ఆవుసో ఉద్దిస్స, పబ్బజితో, కో వా తే సత్థా, కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’తి పుచ్ఛి. థేరో ‘‘అత్థావుసో, మహాసమణో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో, తాహం భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితో, సో చ మే భగవా సత్థా, తస్సేవాహం భగవతో ధమ్మం రోచేమీ’’తి ఆహ. అథ నం ‘‘కింవాదీ పనాయస్మతో సత్థా, కిమక్ఖాయీ’’తి పుచ్ఛి. థేరో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే పరిబ్బాజకా నామ సాసనస్స పటిపక్ఖభూతా, ఇమస్స సాసనస్స గమ్భీరతం దస్సేస్సామీ’’తి. అత్తనో నవకభావం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘అహం ఖో, ఆవుసో, నవో అచిరపబ్బజితో, అధునాగతో ఇమం ధమ్మవినయం, న తావాహం సక్కోమి విత్థారేన ధమ్మం దేసేతు’’న్తి. పరిబ్బాజకో ‘‘అహం ఉపతిస్సో నామ, త్వం యథాసత్తియా అప్పం వా బహుం వా వద, ఏతం నయసతేన నయసహస్సేన పటివిజ్ఝితుం మయ్హం భారో’’తి చిన్తేత్వా ఆహ –
‘‘అప్పం వా బహుం వా భాసస్సు, అత్థంయేవ మే బ్రూహి;
అత్థేనేవ మే అత్థో, కిం కాహసి బ్యఞ్జనం బహు’’న్తి. (మహావ. ౬౦);
ఏవం వుత్తే థేరో ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తి (మహావ. ౬౦; అప. థేర. ౧.౧.౨౮౬) గాథం ఆహ. పరిబ్బాజకో పఠమపదద్వయమేవ సుత్వా సహస్సనయసమ్పన్నే సోతాపత్తిమగ్గే పతిట్ఠహి. ఇతరం పదద్వయం సోతాపన్నకాలే నిట్ఠాసి.
సో సోతాపన్నో హుత్వా ఉపరివిసేసే అప్పవత్తన్తే ‘‘భవిస్సతి ఏత్థ కారణ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, మా ఉపరి ధమ్మదేసనం వడ్ఢయిత్థ, ఏత్తకమేవ హోతు, కహం అమ్హాకం సత్థా వసతీ’’తి? వేళువనే పరిబ్బాజకాతి. భన్తే, తుమ్హే పురతో యాథ, మయ్హం ఏకో సహాయకో అత్థి. అమ్హేహి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కతికా కతా ‘‘యో పఠమం అమతం అధిగచ్ఛతి, సో ఆరోచేతూ’’తి. అహం తం పటిఞ్ఞం మోచేత్వా సహాయకం గహేత్వా తుమ్హాకం గతమగ్గేనేవ సత్థు సన్తికం ఆగమిస్సామీతి పఞ్చపతిట్ఠితేన థేరస్స పాదేసు నిపతిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా థేరం ఉయ్యోజేత్వా పరిబ్బాజకారామాభిముఖో అగమాసి.
కోలితపరిబ్బాజకో తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘అజ్జ మయ్హం సహాయకస్స ముఖవణ్ణో న అఞ్ఞేసు దివసేసు వియ, అద్ధా తేన అమతం అధిగతం భవిస్సతీ’’తి అమతాధిగమం పుచ్ఛి. సోపిస్స ‘‘ఆమ ఆవుసో, అమతం అధిగత’’న్తి పటిజానిత్వా తమేవ గాథం అభాసి. గాథాపరియోసానే కోలితో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిత్వా ఆహ – ‘‘కహం కిర, సమ్మ, సత్థా వసతీ’’తి? ‘‘వేళువనే కిర, సమ్మ, వసతీ’’తి ఏవం నో ఆచరియేన అస్సజిత్థేరేన కథితన్తి. తేన హి సమ్మ ఆయామ, సత్థారం పస్సిస్సామాతి. సారిపుత్తత్థేరో చ నామేస సదాపి ఆచరియపూజకోవ, తస్మా సహాయం కోలితమాణవం ఏవమాహ – ‘‘సమ్మ, అమ్హేహి అధిగతం అమతం అమ్హాకం ఆచరియస్స సఞ్చయపరిబ్బాజకస్సాపి కథేస్సామ. బుజ్ఝమానో పటివిజ్ఝిస్సతి, అప్పటివిజ్ఝన్తో అమ్హాకం సద్దహిత్వా సత్థు సన్తికం గమిస్సతి, బుద్ధానం దేసనం సుత్వా మగ్గఫలపటివేధం కరిస్సతీ’’తి.
తతో ద్వేపి జనా సఞ్చయస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘ఆచరియ, త్వం కిం కరోసి, బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో. ఆయామ, దసబలం పస్సిస్సామా’’తి. సో ‘‘కిం వదేథ, తాతా’’తి తేపి వారేత్వా లాభగ్గయసగ్గప్పత్తిమేవ తేసం దీపేసి. తే ‘‘అమ్హాకం ఏవరూపో అన్తేవాసికవాసో నిచ్చమేవ హోతు, తుమ్హాకం పన గమనం వా అగమనం వా జానాథా’’తి ఆహంసు. సఞ్చయో ‘‘ఇమే ఏత్తకం జానన్తా మమ వచనం న కరిస్సన్తీ’’తి ఞత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే, తాతా, అహం మహల్లకకాలే అన్తేవాసికవాసం వసితుం న సక్కోమీ’’తి ఆహ. తే అనేకేహిపి కారణేహి తం బోధేతుం అసక్కోన్తా అత్తనో ఓవాదే వత్తమానం జనం ఆదాయ వేళువనం అగమంసు. అథ తేసం పఞ్చసు అన్తేవాసికసతేసు అడ్ఢతేయ్యసతా నివత్తింసు, అడ్ఢతేయ్యసతా తేహి సద్ధిం అగమంసు.
సత్థా చతుపరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేన్తో తే దూరతోవ దిస్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏతే, భిక్ఖవే, ద్వే సహాయా ఆగచ్ఛన్తి కోలితో చ ఉపతిస్సో చ, ఏతం మే సావకయుగం భవిస్సతి అగ్గం భద్దయుగ’’న్తి. అథ తేసం పరిసాయ చరియవసేన ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసి. ఠపేత్వా ద్వే అగ్గసావకే సబ్బేపి తే అడ్ఢతేయ్యసతా పరిబ్బాజకా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థా ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. సబ్బేసం కేసమస్సు అన్తరధాయి, ఇద్ధిమయం పత్తచీవరం కాయప్పటిబద్ధం అహోసి. ద్విన్నం అగ్గసావకానమ్పి ఇద్ధిమయపత్తచీవరం ఆగతం, ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చం పన న నిట్ఠాసి. కస్మా? సావకపారమిఞాణస్స మహన్తతాయ.
అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో పబ్బజితదివసతో సత్తమే దివసే మగధరట్ఠే కల్లవాలగామకం ఉపనిస్సాయ సమణధమ్మం కరోన్తో థినమిద్ధే ఓక్కన్తే సత్థారా సంవేజితో థినమిద్ధం వినోదేత్వా తథాగతేన దిన్నం ధాతుకమ్మట్ఠానం సుణన్తోవ ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా సావకపారమిఞాణస్స మత్థకం పత్తో. సారిపుత్తత్థేరోపి పబ్బజితదివసతో అద్ధమాసం అతిక్కమిత్వా సత్థారా సద్ధిం తమేవ రాజగహం ఉపనిస్సాయ సూకరఖతలేణే విహరన్తో అత్తనో భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తన్తే (మ. ని. ౨.౨౦౫-౨౦౬) దేసియమానే సుత్తానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా పరస్స వడ్ఢితభత్తం భుఞ్జన్తో వియ సావకపారమిఞాణస్స మత్థకం పత్తో. భాగినేయ్యో పనస్స దేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. ఇతి ద్విన్నమ్పి మహాసావకానం తథాగతే రాజగహే విహరన్తేయేవ సావకపారమిఞాణకిచ్చం మత్థకం పత్తం. అపరభాగే పన సత్థా జేతవనే విహరన్తో ‘‘మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో, ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మహామోగ్గల్లానో’’తి ద్వేపి మహాసావకే ఠానన్తరే ఠపేసీతి.
మహాకస్సపత్థేరవత్థు
౧౯౧. చతుత్థే ధుతవాదానన్తి ఏత్థ ధుతో వేదితబ్బో, ధుతవాదో వేదితబ్బో, ధుతధమ్మా వేదితబ్బా, ధుతఙ్గాని వేదితబ్బాని. తత్థ ధుతోతి ధుతకిలేసో వా పుగ్గలో కిలేసధుననో వా ధమ్మో.
ధుతవాదోతి ఏత్థ పన అత్థి ధుతో న ధుతవాదో, అత్థి న ధుతో ధుతవాదో, అత్థి నేవ ధుతో న ధుతవాదో, అత్థి ధుతో చేవ ధుతవాదో చ. తత్థ యో ధుతఙ్గేన అత్తనో కిలేసే ధుని, పరం పన ధుతఙ్గేన న ఓవదతి నానుసాసతి బాకులత్థేరో వియ, అయం ధుతో న ధుతవాదో. యథాహ – ‘‘తయిదం ఆయస్మా బాకులో ధుతో న ధుతవాదో’’తి. యో పన ధుతఙ్గేన అత్తనో కిలేసే న ధుని, కేవలం అఞ్ఞే ధుతఙ్గేన ఓవదతి అనుసాసతి ఉపనన్దత్థేరో వియ, అయం న ధుతో ధుతవాదో. యథాహ – ‘‘తయిదం ఆయస్మా ఉపనన్దో న ధుతో ధుతవాదో’’తి. యో పన ఉభయవిపన్నో లాళుదాయీ వియ, అయం నేవ ధుతో న ధుతవాదో. యథాహ – ‘‘తయిదం ఆయస్మా లాళుదాయీ నేవ ధుతో న ధుతవాదో’’తి. యో పన ఉభయసమ్పన్నో ఆయస్మా మహాకస్సపత్థేరో వియ, అయం ధుతో చేవ ధుతవాదో చ. యథాహ – ‘‘తయిదం ఆయస్మా మహాకస్సపో ధుతో చేవ ధుతవాదో చా’’తి.
ధుతధమ్మా వేదితబ్బాతి అప్పిచ్ఛతా సన్తుట్ఠితా సల్లేఖతా పవివేకతా ఇదమట్ఠికతాతి ఇమే ధుతఙ్గచేతనాయ పరివారా పఞ్చ ధమ్మా ‘‘అప్పిచ్ఛంయేవ నిస్సాయా’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౫.౧౮౧; పరి. ౩౨౫) ధుతధమ్మా నామ. తత్థ అప్పిచ్ఛతా చ సన్తుట్ఠితా చ అలోభో, సల్లేఖతా చ పవివేకతా చ ద్వీసు ధమ్మేసు అనుపతన్తి అలోభే చేవ అమోహే చ, ఇదమట్ఠితా ఞాణమేవ. తత్థ అలోభేన పటిక్ఖేపవత్థూసు లోభం, అమోహేన తేస్వేవ ఆదీనవప్పటిచ్ఛాదకం మోహం ధునాతి. అలోభేన చ అనుఞ్ఞాతానం పటిసేవనముఖేన పవత్తం కామసుఖల్లికానుయోగం, అమోహేన ధుతఙ్గేసు అతిసల్లేఖముఖేన పవత్తం అత్తకిలమథానుయోగం ధునాతి. తస్మా ఇమే ధమ్మా ధుతధమ్మాతి వేదితబ్బా.
ధుతఙ్గాని వేదితబ్బానీతి తేరస ధుతఙ్గాని వేదితబ్బాని పంసుకూలికఙ్గం…పే… నేసజ్జికఙ్గన్తి.
ధుతవాదానం యదిదం మహాకస్సపోతి యత్తకా ధుతవాదం వదన్తి, తేసం సబ్బేసమ్పి అన్తరే అయం మహాకస్సపత్థేరో అగ్గోతి అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. మహాకస్సపోతి ఉరువేళకస్సపో నదీకస్సపో గయాకస్సపో కుమారకస్సపోతి ఇమే ఖుద్దానుఖుద్దకే థేరే ఉపాదాయ అయం మహా, తస్మా మహాకస్సపోతి వుత్తో.
ఇమస్సాపి పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అతీతే కిర కప్పసతసహస్సమత్థకే పదుముత్తరో నామ సత్థా లోకే ఉదపాది, తస్మిం హంసవతీనగరం ఉపనిస్సాయ ఖేమే మిగదాయే విహరన్తే వేదేహో నామ కుటుమ్బికో అసీతికోటిధనవిభవో పాతోవ సుభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ గన్ధపుప్ఫాదీని గహేత్వా విహారం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తస్మిఞ్చ ఖణే సత్థా మహానిసభత్థేరం నామ తతియసావకం ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధుతవాదానం, యదిదం నిసభో’’తి ఏతదగ్గే ఠపేసి. ఉపాసకో తం సుత్వా పసన్నో ధమ్మకథావసానే మహాజనే ఉట్ఠాయ గతే సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, స్వే మయ్హం భిక్ఖం అధివాసేథా’’తి ఆహ. మహా ఖో, ఉపాసక, భిక్ఖుసఙ్ఘోతి. కిత్తకో భగవాతి? అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సన్తి. భన్తే, ఏకం సామణేరమ్పి విహారే అసేసేత్వా భిక్ఖం అధివాసేథాతి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. ఉపాసకో సత్థు అధివాసనం విదిత్వా గేహం గన్త్వా మహాదానం సజ్జేత్వా పునదివసే సత్థు కాలం ఆరోచాపేసి. సత్థా పత్తచీవరమాదాయ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఉపాసకస్స ఘరం గన్త్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసిన్నో దక్ఖిణోదకావసానే యాగుఆదీని సమ్పటిచ్ఛన్తో భత్తవిస్సగ్గం అకాసి. ఉపాసకోపి సత్థు సన్తికే నిసీది.