౪. ధమ్మానుపస్సనానిద్దేసో

౩౬౭. కథఞ్చ భిక్ఖు అజ్ఝత్తం ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి? ఇధ భిక్ఖు సన్తం వా అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దం ‘‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దో’’తి పజానాతి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దం ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స పహానం హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ పహీనస్స కామచ్ఛన్దస్స ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి. సన్తం వా అజ్ఝత్తం బ్యాపాదం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం థినమిద్ధం [థీనమిద్ధం (సీ. స్యా.)] …పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛం ‘‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛా’’తి పజానాతి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛం ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛా’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ పహీనాయ విచికిచ్ఛాయ ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి.

సన్తం వా అజ్ఝత్తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరీ హోతి తఞ్చ పజానాతి, సన్తం వా అజ్ఝత్తం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం [విరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం (సీ. స్యా.)] …పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం …పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరీ హోతి తఞ్చ పజానాతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వావత్థితం వవత్థపేతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవిత్వా భావేత్వా బహులీకరిత్వా స్వావత్థితం వవత్థపేత్వా బహిద్ధా ధమ్మేసు చిత్తం ఉపసంహరతి.

కథఞ్చ భిక్ఖు బహిద్ధా ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి? ఇధ భిక్ఖు సన్తం వాస్స కామచ్ఛన్దం ‘‘అత్థిస్స కామచ్ఛన్దో’’తి పజానాతి, అసన్తం వాస్స కామచ్ఛన్దం ‘‘నత్థిస్స కామచ్ఛన్దో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స పహానం హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ పహీనస్స కామచ్ఛన్దస్స ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి. సన్తం వాస్స బ్యాపాదం…పే… సన్తం వాస్స థినమిద్ధం…పే… సన్తం వాస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం…పే… సన్తం వాస్స విచికిచ్ఛం ‘‘అత్థిస్స విచికిచ్ఛా’’తి పజానాతి, అసన్తం వాస్స విచికిచ్ఛం ‘‘నత్థిస్స విచికిచ్ఛా’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ పహీనాయ విచికిచ్ఛాయ ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి.

సన్తం వాస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘అత్థిస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, అసన్తం వాస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘నత్థిస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరీ హోతి తఞ్చ పజానాతి. సన్తం వాస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వాస్స వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వాస్స పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వాస్స పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వాస్స సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వాస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘అత్థిస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, అసన్తం వాస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘నత్థిస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరీ హోతి తఞ్చ పజానాతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వావత్థితం వవత్థపేతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవిత్వా భావేత్వా బహులీకరిత్వా స్వావత్థితం వవత్థపేత్వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా ధమ్మేసు చిత్తం ఉపసంహరతి.

కథఞ్చ భిక్ఖు అజ్ఝత్తబహిద్ధా ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి? ఇధ భిక్ఖు సన్తం వా కామచ్ఛన్దం ‘‘అత్థి కామచ్ఛన్దో’’తి పజానాతి, అసన్తం వా కామచ్ఛన్దం ‘‘నత్థి కామచ్ఛన్దో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స పహానం హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ పహీనస్స కామచ్ఛన్దస్స ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి. సన్తం వా బ్యాపాదం…పే… సన్తం వా థినమిద్ధం…పే… సన్తం వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం…పే… సన్తం వా విచికిచ్ఛం ‘‘అత్థి విచికిచ్ఛా’’తి పజానాతి, అసన్తం వా విచికిచ్ఛం ‘‘నత్థి విచికిచ్ఛా’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ పహీనాయ విచికిచ్ఛాయ ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి.

సన్తం వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘అత్థి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, అసన్తం వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘నత్థి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరీ హోతి తఞ్చ పజానాతి. సన్తం వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం…పే… సన్తం వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘అత్థి ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, అసన్తం వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ‘‘నత్థి ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి పజానాతి, యథా చ అనుప్పన్నస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదో హోతి తఞ్చ పజానాతి, యథా చ ఉప్పన్నస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరీ హోతి తఞ్చ పజానాతి. ఏవం భిక్ఖు అజ్ఝత్తబహిద్ధా ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

౩౬౮. అనుపస్సీతి. తత్థ కతమా అనుపస్సనా? యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి అనుపస్సనా. ఇమాయ అనుపస్సనాయ ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘అనుపస్సీ’’తి.

౩౬౯. విహరతీతి. ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౩౭౦. ఆతాపీతి. తత్థ కతమో ఆతాపో? యో చేతసికో వీరియారమ్భో…పే… సమ్మావాయామో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆతాపో’’. ఇమినా ఆతాపేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘ఆతాపీ’’తి.

౩౭౧. సమ్పజానోతి. తత్థ కతమం సమ్పజఞ్ఞం? యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సమ్పజఞ్ఞం’’. ఇమినా సమ్పజఞ్ఞేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘సమ్పజానో’’తి.

౩౭౨. సతిమాతి. తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి…పే… సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘సతి’’. ఇమాయ సతియా ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘సతిమా’’తి.

౩౭౩. వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి. తత్థ కతమో లోకో? తేవ ధమ్మా లోకో. పఞ్చపి ఉపాదానక్ఖన్ధా లోకో. అయం వుచ్చతి ‘‘లోకో’’. తత్థ కతమా అభిజ్ఝా? యో రాగో సారాగో…పే… చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘అభిజ్ఝా’’. తత్థ కతమం దోమనస్సం? యం చేతసికం అసాతం చేతసికం దుక్ఖం చేతోసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దోమనస్సం’’. ఇతి అయఞ్చ అభిజ్ఝా ఇదఞ్చ దోమనస్సం ఇమమ్హి లోకే వినీతా హోన్తి పటివినీతా సన్తా సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి.

ధమ్మానుపస్సనానిద్దేసో.

సుత్తన్తభాజనీయం.