౧. సుత్తన్తభాజనీయం

౫౦౮. ఇధ భిక్ఖు పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి, ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తో సాతచ్చం నేపక్కం బోధిపక్ఖికానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో. సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే [సమ్మిఞ్జితే (సీ. స్యా.)] పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి. సో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం విజనవాతం మనుస్సరాహస్సేయ్యకం [మనుస్సరాహసేయ్యకం (సీ. స్యా.)] పటిసల్లానసారుప్పం. సో అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి. బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి. థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి. విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతి. సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి ఆకిఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

మాతికా

౫౦౯. ‘‘ఇధా’’తి ఇమిస్సా దిట్ఠియా, ఇమిస్సా ఖన్తియా, ఇమిస్సా రుచియా, ఇమస్మిం ఆదాయే, ఇమస్మిం ధమ్మే, ఇమస్మిం వినయే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, ఇమస్మిం పావచనే, ఇమస్మిం బ్రహ్మచరియే, ఇమస్మిం సత్థుసాసనే. తేన వుచ్చతి ‘‘ఇధా’’తి.

౫౧౦. ‘‘భిక్ఖూ’’తి సమఞ్ఞాయ భిక్ఖు, పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖు, భిక్ఖతీతి భిక్ఖు, భిక్ఖకోతి భిక్ఖు, భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు, భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు, భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖు, భిన్నత్తా పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం భిక్ఖు, ఓధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖు, అనోధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖు, సేక్ఖో భిక్ఖు, అసేక్ఖో భిక్ఖు, నేవసేక్ఖనాసేక్ఖో భిక్ఖు, అగ్గో భిక్ఖు, భద్రో భిక్ఖు, మణ్డో భిక్ఖు, సారో భిక్ఖు, సమగ్గేన సఙ్ఘేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన అకుప్పేన ఠానారహేన ఉపసమ్పన్నో భిక్ఖు.

౫౧౧. ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి సీలం పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో మోక్ఖం పామోక్ఖం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా. సంవరోతి. కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. సంవుతోతి. ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి.

౫౧౨. ‘‘విహరతీ’’తి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౧౩. ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి అత్థి ఆచారో, అత్థి అనాచారో.

తత్థ కతమో అనాచారో? కాయికో వీతిక్కమో, వాచసికో వీతిక్కమో, కాయికవాచసికో వీతిక్కమో – అయం వుచ్చతి ‘‘అనాచారో’’. సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం అనాచారో. ఇధేకచ్చో వేళుదానేన వా పత్తదానేన వా పుప్ఫదానేన వా ఫలదానేన వా సినానదానేన వా దన్తకట్ఠదానేన వా చాటుకమ్యతాయ వా ముగ్గసూప్యతాయ [ముగ్గసుప్పతాయ (సీ.)] వా పారిభటయతాయ వా జఙ్ఘపేసనికేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి – అయం వుచ్చతి ‘‘అనాచారో’’.

తత్థ కతమో ఆచారో? కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆచారో’’. సబ్బోపి సీలసంవరో ఆచారో. ఇధేకచ్చో న వేళుదానేన న పత్తదానేన న పుప్ఫదానేన న ఫలదానేన న సినానదానేన న దన్తకట్ఠదానేన న చాటుకమ్యతాయ న ముగ్గసూప్యతాయ న పారిభటయతాయ న జఙ్ఘపేసనికేన న అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆచారో’’.

౫౧౪. ‘‘గోచరో’’తి అత్థి గోచరో, అత్థి అగోచరో.

తత్థ కతమో అగోచరో? ఇధేకచ్చో వేసియాగోచరో వా హోతి విధవాగోచరో వా థుల్లకుమారిగోచరో వా పణ్డకగోచరో వా భిక్ఖునిగోచరో వా పానాగారగోచరో వా, సంసట్ఠో విహరతి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన సంసగ్గేన; యాని వా పన తాని కులాని అస్సద్ధాని అప్పసన్నాని అనోపానభూతాని అక్కోసకపరిభాసకాని అనత్థకామాని అహితకామాని అఫాసుకకామాని అయోగక్ఖేమకామాని భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం, తథారూపాని కులాని సేవతి భజతి పయిరుపాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘అగోచరో’’.

తత్థ కతమో గోచరో? ఇధేకచ్చో న వేసియాగోచరో హోతి న విధవాగోచరో న థుల్లకుమారిగోచరో న పణ్డకగోచరో న భిక్ఖునిగోచరో న పానాగారగోచరో, అసంసట్ఠో విహరతి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన సంసగ్గేన; యాని వా పన తాని కులాని సద్ధాని పసన్నాని ఓపానభూతాని కాసావపజ్జోతాని ఇసివాతపటివాతాని అత్థకామాని హితకామాని ఫాసుకకామాని యోగక్ఖేమకామాని భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం, తథారూపాని కులాని సేవతి భజతి పయిరుపాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘గోచరో’’. ఇతి ఇమినా చ ఆచారేన ఇమినా చ గోచరేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి.

౫౧౫. ‘‘అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ’’తి తత్థ కతమే అణుమత్తా వజ్జా? యాని తాని వజ్జాని అప్పమత్తకాని ఓరమత్తకాని లహుసాని లహుసమ్మతాని సంయమకరణీయాని సంవరకరణీయాని చిత్తుప్పాదకరణీయాని మనసికారపటిబద్ధాని – ఇమే వుచ్చన్తి ‘‘అణుమత్తా వజ్జా’’. ఇతి ఇమేసు అణుమత్తేసు వజ్జేసు వజ్జదస్సావీ చ హోతి భయదస్సావీ చ ఆదీనవదస్సావీ చ నిస్సరణదస్సావీ చ. తేన వుచ్చతి ‘‘అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ’’తి.

౫౧౬. ‘‘సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి తత్థ కతమా సిక్ఖా? చతస్సో సిక్ఖా – భిక్ఖూనం భిక్ఖుసిక్ఖా, భిక్ఖునీనం భిక్ఖునిసిక్ఖా, ఉపాసకానం ఉపాసకసిక్ఖా, ఉపాసికానం ఉపాసికసిక్ఖా. ఇమా వుచ్చన్తి ‘‘సిక్ఖాయో’’. ఇతి ఇమాసు సిక్ఖాసు సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం సమాదాయ వత్తతి. తేన వుచ్చతి ‘‘సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి.

౫౧౭. ‘‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో’’తి అత్థి ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, అత్థి అగుత్తద్వారతా.

తత్థ కతమా ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా? ఇధేకచ్చో చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. యా ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం అగుత్తి అగోపనా అనారక్ఖో అసంవరో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా’’.

తత్థ కతమా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా? ఇధేకచ్చో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. ఞత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. యా ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం గుత్తి గోపనా ఆరక్ఖో సంవరో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా’’. ఇమాయ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ ఉపేతో హోతి సముపేతో…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో’’తి.

౫౧౮. ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞూ’’తి అత్థి భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, అత్థి భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా.

తత్థ కతమా భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా? ఇధేకచ్చో అప్పటిసఙ్ఖా అయోనిసో ఆహారం ఆహారేతి దవాయ మదాయ మణ్డనాయ విభూసనాయ. యా తత్థ అసన్తుట్ఠితా అమత్తఞ్ఞుతా అప్పటిసఙ్ఖా భోజనే – అయం వుచ్చతి ‘‘భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా’’తి.

తత్థ కతమా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా? ఇధేకచ్చో పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసు విహారో చా’’తి. యా తత్థ సన్తుట్ఠితా మత్తఞ్ఞుతా పటిసఙ్ఖా భోజనే – అయం వుచ్చతి ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞుతా’’. ఇమాయ భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞూ’’తి.

౫౧౯. కథఞ్చ భిక్ఖు పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తో హోతి? ఇధ భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా పఠమయామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా మజ్ఝిమయామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి పాదే పాదం [పాదేన పాదం (స్యా.)] అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసికరిత్వా, రత్తియా పచ్ఛిమయామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం భిక్ఖు పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తో.

౫౨౦. ‘‘సాతచ్చ’’న్తి. యో చేతసికో వీరియారమ్భో…పే… సమ్మావాయామో.

౫౨౧. ‘‘నేపక్క’’న్తి. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి.

౫౨౨. ‘‘బోధిపక్ఖికానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో’’తి. తత్థ కతమే బోధిపక్ఖికా ధమ్మా? సత్త బోజ్ఝఙ్గా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఇమే వుచ్చన్తి ‘‘బోధిపక్ఖికా ధమ్మా’’. ఇతి తే బోధిపక్ఖికే ధమ్మే ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తేన వుచ్చతి ‘‘బోధిపక్ఖికానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో’’తి.

౫౨౩. కథఞ్చ భిక్ఖు అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి; గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి? ఇధ భిక్ఖు సతో సమ్పజానో అభిక్కమతి, సతో సమ్పజానో పటిక్కమతి, సతో సమ్పజానో ఆలోకేతి, సతో సమ్పజానో విలోకేతి, సతో సమ్పజానో సమిఞ్జేతి, సతో సమ్పజానో పసారేతి, సతో సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సతో సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సతో సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సతో సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సతో సమ్పజానకారీ హోతీతి.

౫౨౪. తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి పటిస్సతి సతి సరణతా ధారణతా అపిలాపనతా అసమ్ముసనతా సతి సతిన్ద్రియం సతిబలం సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘సతి’’.

౫౨౫. ‘‘సమ్పజానో’’తి తత్థ కతమం సమ్పజఞ్ఞం? యా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరీమేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సమ్పజఞ్ఞం’’. ఇతి ఇమాయ చ సతియా ఇమినా చ సమ్పజఞ్ఞేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. ఏవం భిక్ఖు సతో సమ్పజానో అభిక్కమతి, సతో సమ్పజానో పటిక్కమతి, సతో సమ్పజానో ఆలోకేతి, సతో సమ్పజానో విలోకేతి, సతో సమ్పజానో సమిఞ్జేతి, సతో సమ్పజానో పసారేతి, సతో సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సతో సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సతో సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సతో సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి.

౫౨౬. ‘‘వివిత్త’’న్తి సన్తికే చేపి సేనాసనం హోతి, తఞ్చ అనాకిణ్ణం గహట్ఠేహి పబ్బజితేహి. తేన తం వివిత్తం. దూరే చేపి సేనాసనం హోతి, తఞ్చ అనాకిణ్ణం గహట్ఠేహి పబ్బజితేహి. తేన తం వివిత్తం.

౫౨౭. ‘‘సేనాసన’’న్తి మఞ్చోపి సేనాసనం, పీఠమ్పి సేనాసనం, భిసిపి సేనాసనం, బిబ్బోహనమ్పి [బిమ్బోహనమ్పి (సీ. స్యా.)] సేనాసనం, విహారోపి సేనాసనం, అడ్ఢయోగోపి సేనాసనం, పాసాదోపి సేనాసనం, అట్టోపి సేనాసనం, మాళోపి సేనాసనం, లేణమ్పి సేనాసనం, గుహాపి సేనాసనం, రుక్ఖమూలమ్పి సేనాసనం, వేళుగుమ్బోపి సేనాసనం. యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తి సబ్బమేతం సేనాసనం.

౫౨౮. ‘‘వివిత్తం సేనాసనం భజతీ’’తి ఇమం వివిత్తం సేనాసనం భజతి సమ్భజతి సేవతి నిసేవతి సంసేవతి. తేన వుచ్చతి ‘‘వివిత్తం సేనాసనం భజతీ’’తి.

౫౨౯. ‘‘అరఞ్ఞ’’న్తి నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞం.

౫౩౦. ‘‘రుక్ఖమూల’’న్తి రుక్ఖమూలంయేవ రుక్ఖమూలం. పబ్బతోయేవ పబ్బతో. కన్దరాయేవ కన్దరా. గిరిగుహాయేవ గిరిగుహా. సుసానంయేవ సుసానం. అబ్భోకాసోయేవ అబ్భోకాసో. పలాలపుఞ్జోయేవ పలాలపుఞ్జో.

౫౩౧. ‘‘వనపత్థ’’న్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచనం. ‘‘వనపత్థ’’న్తి వనసణ్డానమేతం సేనాసనానం అధివచనం. ‘‘వనపత్థ’’న్తి భీసనకానమేతం [భింసనకానమేతం (సీ. స్యా.)] సేనాసనానం అధివచనం. ‘‘వనపత్థ’’న్తి సలోమహంసానమేతం సేనాసనానం అధివచనం. ‘‘వనపత్థ’’న్తి పరియన్తానమేతం సేనాసనానం అధివచనం. ‘‘వనపత్థ’’న్తి న మనుస్సూపచారానమేతం సేనాసనానం అధివచనం. ‘‘వనపత్థ’’న్తి దురభిసమ్భవానమేతం సేనాసనానం అధివచనం.

౫౩౨. ‘‘అప్పసద్ద’’న్తి సన్తికే చేపి సేనాసనం హోతి, తఞ్చ అనాకిణ్ణం గహట్ఠేహి పబ్బజితేహి. తేన తం అప్పసద్దం. దూరే చేపి సేనాసనం హోతి, తఞ్చ అనాకిణ్ణం గహట్ఠేహి పబ్బజితేహి. తేన తం అప్పసద్దం.

౫౩౩. ‘‘అప్పనిగ్ఘోస’’న్తి యదేవ తం అప్పసద్దం తదేవ తం అప్పనిగ్ఘోసం. యదేవ తం అప్పనిగ్ఘోసం తదేవ తం విజనవాతం. యదేవ తం విజనవాతం తదేవ తం మనుస్సరాహస్సేయ్యకం. యదేవ తం మనుస్సరాహస్సేయ్యకం తదేవ తం పటిసల్లానసారుప్పం.

౫౩౪. ‘‘అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా’’తి అరఞ్ఞగతో వా హోతి రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా.

౫౩౫. ‘‘నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా’’తి నిసిన్నో హోతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా.

౫౩౬. ‘‘ఉజుం కాయం పణిధాయా’’తి ఉజుకో హోతి కాయో ఠితో పణిహితో.

౫౩౭. ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి పటిస్సతి…పే… సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘సతి’’. అయం సతి ఉపట్ఠితా హోతి సుపట్ఠితా నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా. తేన వుచ్చతి ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి.

౫౩౮. ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తి తత్థ కతమా అభిజ్ఝా? యో రాగో సారాగో…పే… చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘అభిజ్ఝా’’.

తత్థ కతమో లోకో? పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా లోకో – అయం వుచ్చతి ‘‘లోకో’’. అయం అభిజ్ఝా ఇమమ్హి లోకే సన్తా హోతి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తి.

౫౩౯. ‘‘విగతాభిజ్ఝేన చేతసా’’తి తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం విగతాభిజ్ఝం హోతి. తేన వుచ్చతి ‘‘విగతాభిజ్ఝేన చేతసా’’తి.

౫౪౦. ‘‘విహరతీ’’తి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౪౧. ‘‘అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి తత్థ కతమా అభిజ్ఝా? యో రాగో సారాగో…పే… చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘అభిజ్ఝా’’.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమాయ అభిజ్ఝాయ సోధేతి విసోధేతి పరిసోధేతి మోచేతి విమోచేతి పరిమోచేతి. తేన వుచ్చతి ‘‘అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి.

౫౪౨. ‘‘బ్యాపాదపదోసం పహాయా’’తి అత్థి బ్యాపాదో, అత్థి పదోసో.

తత్థ కతమో బ్యాపాదో? యో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో పటిఘం పటివిరోధో కోపో పకోపో సమ్పకోపో దోసో పదోసో సమ్పదోసో చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం [దూసనా దూసితత్తం (స్యా.)] బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదో’’.

తత్థ కతమో పదోసో? యో బ్యాపాదో సో పదోసో, యో పదోసో సో బ్యాపాదో. ఇతి అయఞ్చ బ్యాపాదో అయఞ్చ పదోసో సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదపదోసం పహాయా’’తి.

౫౪౩. ‘‘అబ్యాపన్నచిత్తో’’తి తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం అబ్యాపన్నం హోతి. తేన వుచ్చతి ‘‘అబ్యాపన్నచిత్తో’’తి.

౫౪౪. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౪౫. ‘‘బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి. అత్థి బ్యాపాదో అత్థి పదోసో.

తత్థ కతమో బ్యాపాదో? యో చిత్తస్స ఆఘాతో…పే… చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదో’’.

తత్థ కతమో పదోసో? యో బ్యాపాదో సో పదోసో, యో పదోసో సో బ్యాపాదో.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమమ్హా బ్యాపాదపదోసా సోధేతి విసోధేతి పరిసోధేతి మోచేతి విమోచేతి పరిమోచేతి. తేన వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి.

౫౪౬. ‘‘థినమిద్ధం పహాయా’’తి అత్థి థినం [థీనం (సీ. స్యా.)], అత్థి మిద్ధం.

తత్థ కతమం థినం? యా చిత్తస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా లీనం లీయనా లీయితత్తం థినం థియనా థియితత్తం [థీయనా థీయితత్తం (సీ. స్యా.)] చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి ‘‘థినం’’.

తత్థ కతమం మిద్ధం? యా కాయస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓనాహో పరియోనాహో అన్తోసమోరోధో మిద్ధం సుప్పం పచలాయికా సుప్పం సుప్పనా సుప్పితత్తం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘మిద్ధం’’. ఇతి ఇదఞ్చ థినం ఇదఞ్చ మిద్ధం సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘థినమిద్ధం పహాయా’’తి.

౫౪౭. ‘‘విగతథినమిద్ధో’’తి. తస్స థినమిద్ధస్స చత్తత్తా వన్తత్తా ముత్తత్తా పహీనత్తా పటినిస్సట్ఠత్తా పహీనపటినిస్సట్ఠత్తా. తేన వుచ్చతి ‘‘విగతథినమిద్ధో’’తి.

౫౪౮. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౪౯. ‘‘ఆలోకసఞ్ఞీ’’తి. తత్థ కతమా సఞ్ఞా? యా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం – అయం వుచ్చతి ‘‘సఞ్ఞా’’. అయం సఞ్ఞా ఆలోకా హోతి వివటా పరిసుద్ధా పరియోదాతా. తేన వుచ్చతి ‘‘ఆలోకసఞ్ఞీ’’తి.

౫౫౦. ‘‘సతో సమ్పజానో’’తి. తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి …పే… సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘సతి’’.

తత్థ కతమం సమ్పజఞ్ఞం? యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సమ్పజఞ్ఞం’’. ఇతి ఇమాయ చ సతియా ఇమినా చ సమ్పజఞ్ఞేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘సతో సమ్పజానో’’తి.

౫౫౧. ‘‘థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి. అత్థి థినం, అత్థి మిద్ధం.

తత్థ కతమం థినం…పే… ఇదం వుచ్చతి ‘‘థినం’’.

తత్థ కతమం మిద్ధం…పే… ఇదం వుచ్చతి ‘‘మిద్ధం’’.

తత్థ కతమం చిత్తం…పే… ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమమ్హా థినమిద్ధా సోధేతి విసోధేతి పరిసోధేతి మోచేతి విమోచేతి పరిమోచేతి. తేన వుచ్చతి ‘‘థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి.

౫౫౨. ‘‘ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయా’’తి అత్థి ఉద్ధచ్చం, అత్థి కుక్కుచ్చం.

తత్థ కతమం ఉద్ధచ్చం? యం చిత్తస్స ఉద్ధచ్చం అవూపసమో చేతసో విక్ఖేపో భన్తత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి ‘‘ఉద్ధచ్చం’’.

తత్థ కతమం కుక్కుచ్చం? అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితా, కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితా, అవజ్జే వజ్జసఞ్ఞితా, వజ్జే అవజ్జసఞ్ఞితా, యం ఏవరూపం కుక్కుచ్చం కుక్కుచ్చాయనా కుక్కుచ్చాయితత్తం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘కుక్కుచ్చం’’. ఇతి ఇదఞ్చ ఉద్ధచ్చం ఇదఞ్చ కుక్కుచ్చం సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయా’’తి.

౫౫౩. ‘‘అనుద్ధతో’’తి తస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స చత్తత్తా వన్తత్తా ముత్తత్తా పహీనత్తా పటినిస్సట్ఠత్తా పహీనపటినిస్సట్ఠత్తా. తేన వుచ్చతి ‘‘అనుద్ధతో’’తి.

౫౫౪. ‘‘విహరతీ’’తి …పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౫౫. ‘‘వూపసన్తచిత్తో’’తి. తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం అజ్ఝత్తం సన్తం హోతి సమితం వూపసన్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో’’తి.

౫౫౬. ‘‘ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి అత్థి ఉద్ధచ్చం, అత్థి కుక్కుచ్చం.

తత్థ కతమం కుక్కుచ్చం…పే… ఇదం వుచ్చతి ‘‘కుక్కుచ్చం’’.

తత్థ కతమం చిత్తం…పే… ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమమ్హా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా సోధేతి విసోధేతి పరిసోధేతి మోచేతి విమోచేతి పరిమోచేతి. తేన వుచ్చతి ‘‘ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి.

౫౫౭. ‘‘విచికిచ్ఛం పహాయా’’తి, తత్థ కతమా విచికిచ్ఛా? యా కఙ్ఖా కఙ్ఖాయనా కఙ్ఖాయితత్తం విమతి విచికిచ్ఛా ద్వేళ్హకం ద్విధాపథో సంసయో అనేకంసగ్గాహో ఆసప్పనా పరిసప్పనా అపరియోగాహణా ఛమ్భితత్తం చిత్తస్స మనోవిలేఖో – అయం వుచ్చతి ‘‘విచికిచ్ఛా’’. అయం విచికిచ్ఛా సన్తా హోతి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘విచికిచ్ఛం పహాయా’’తి.

౫౫౮. ‘‘తిణ్ణవిచికిచ్ఛో’’తి, ఇమం విచికిచ్ఛం తిణ్ణో హోతి ఉత్తిణ్ణో నిత్తిణ్ణో పారఙ్గతో పారమనుప్పత్తో. తేన వుచ్చతి ‘‘తిణ్ణవిచికిచ్ఛో’’తి.

౫౫౯. ‘‘అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి ఇమాయ విచికిచ్ఛాయ కుసలేసు ధమ్మేసు న కఙ్ఖతి న విచికిచ్ఛతి అకథంకథీ హోతి నిక్కథంకథీ వికథంకథో. తేన వుచ్చతి ‘‘అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి.

౫౬౦. ‘‘విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి, తత్థ కతమా విచికిచ్ఛా? యా కఙ్ఖా కఙ్ఖాయనా కఙ్ఖాయితత్తం ఛమ్భితత్తం చిత్తస్స మనోవిలేఖో – అయం వుచ్చతి ‘‘విచికిచ్ఛా’’.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమాయ విచికిచ్ఛాయ సోధేతి విసోధేతి పరిసోధేతి మోచేతి విమోచేతి పరిమోచేతి. తేన వుచ్చతి ‘‘విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి.

౫౬౧. ‘‘ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయా’’తి ఇమే పఞ్చ నీవరణా సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయా’’తి.

౫౬౨. ‘‘చేతసో ఉపక్కిలేసే’’తి ఇమే పఞ్చ నీవరణా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా.

౫౬౩. ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే’’తి ఇమేహి పఞ్చహి నీవరణేహి అనుప్పన్నా చేవ పఞ్ఞా న ఉప్పజ్జతి ఉప్పన్నా చ పఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి. తేన వుచ్చతి ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే’’తి.

౫౬౪. ‘‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి తత్థ కతమే కామా? ఛన్దో కామో, రాగో కామో, ఛన్దరాగో కామో, సఙ్కప్పో కామో, రాగో కామో, సఙ్కప్పరాగో కామో – ఇమే వుచ్చన్తి ‘‘కామా’’.

తత్థ కతమే అకుసలా ధమ్మా? కామచ్ఛన్దో, బ్యాపాదో, థినం, మిద్ధం, ఉద్ధచ్చం, కుక్కుచ్చం, విచికిచ్ఛా – ఇమే వుచ్చన్తి ‘‘అకుసలా ధమ్మా’’. ఇతి ఇమేహి చ కామేహి ఇమేహి చ అకుసలేహి ధమ్మేహి వివిత్తో హోతి. తేన వుచ్చతి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి.

౫౬౫. ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తి అత్థి వితక్కో, అత్థి విచారో.

తత్థ కతమో వితక్కో? యో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో అప్పనా బ్యప్పనా చేతసో అభినిరోపనా సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘వితక్కో’’.

తత్థ కతమో విచారో? యో చారో విచారో అనువిచారో ఉపవిచారో చిత్తస్స అనుసన్ధనతా అనుపేక్ఖనతా – అయం వుచ్చతి విచారో. ఇతి ఇమినా చ వితక్కేన ఇమినా చ విచారేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తి.

౫౬౬. ‘‘వివేకజ’’న్తి వితక్కో, విచారో, పీతి, సుఖం, చిత్తస్సేకగ్గతా – తే ఇమస్మిం వివేకే జాతా హోన్తి సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా. తేన వుచ్చతి ‘‘వివేకజ’’న్తి.

౫౬౭. ‘‘పీతిసుఖ’’న్తి అత్థి పీతి, అత్థి సుఖం.

తత్థ కతమా పీతి? యా పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘పీతి’’.

తత్థ కతమం సుఖం? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సుఖం’’. ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘పీతిసుఖ’’న్తి.

౫౬౮. ‘‘పఠమ’’న్తి గణనానుపుబ్బతా [గణనానుపుబ్బతో (స్యా.) ఏవముపరిపి] పఠమం. ఇదం పఠమం సమాపజ్జతీతి పఠమం.

౫౬౯. ‘‘ఝాన’’న్తి వితక్కో, విచారో, పీతి, సుఖం, చిత్తస్సేకగ్గతా.

౫౭౦. ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి యో పఠమస్స ఝానస్స లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫుసనా సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా.

౫౭౧. ‘‘విహరతీ’’తి …పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౭౨. ‘‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’’తి, అత్థి వితక్కో, అత్థి విచారో.

తత్థ కతమో వితక్కో? యో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘వితక్కో’’.

తత్థ కతమో విచారో? యో చారో విచారో అనువిచారో ఉపవిచారో చిత్తస్స అనుసన్ధనతా అనుపేక్ఖనతా – అయం వుచ్చతి ‘‘విచారో’’. ఇతి అయఞ్చ వితక్కో అయఞ్చ విచారో సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’’తి.

౫౭౩. ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తి యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం.

౫౭౪. ‘‘సమ్పసాదన’’న్తి యా సద్ధా సద్దహనా ఓకప్పనా అభిప్పసాదో.

౫౭౫. ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తి యా చిత్తస్స ఠితి…పే… సమ్మాసమాధి.

౫౭౬. ‘‘అవితక్కం అవిచార’’న్తి అత్థి వితక్కో, అత్థి విచారో.

తత్థ కతమో విచారో? యో చారో అనుచారో విచారో అనువిచారో ఉపవిచారో చిత్తస్స అనుసన్ధనతా అనుపేక్ఖనతా – అయం వుచ్చతి ‘‘విచారో’’. ఇతి అయఞ్చ వితక్కో అయఞ్చ విచారో సన్తా హోతి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘అవితక్కం అవిచార’’న్తి.

౫౭౭. ‘‘సమాధిజ’’న్తి సమ్పసాదో పీతిసుఖం – తే ఇమస్మిం సమాధిమ్హి జాతా హోన్తి సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా. తేన వుచ్చతి ‘‘సమాధిజ’’న్తి.

౫౭౮. ‘‘పీతిసుఖ’’న్తి అత్థి పీతి, అత్థి సుఖం.

తత్థ కతమా పీతి…పే… అయం వుచ్చతి ‘‘పీతి’’.

తత్థ కతమం సుఖం…పే… ఇదం వుచ్చతి ‘‘సుఖం’’. ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘పీతిసుఖ’’న్తి.

౫౭౯. ‘‘దుతియ’’న్తి గణనానుపుబ్బతా దుతియం. ఇదం దుతియం సమాపజ్జతీతి దుతియం.

౫౮౦. ‘‘ఝాన’’న్తి సమ్పసాదో, పీతిసుఖం, చిత్తస్సేకగ్గతా.

౫౮౧. ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి యో దుతియస్స ఝానస్స లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫుసనా సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా.

౫౮౨. ‘‘విహరతీ’’తి …పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౮౩. ‘‘పీతియా చ విరాగా’’తి తత్థ కతమా పీతి? యా పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘పీతి’’. అయం పీతి సన్తా హోతి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘పీతియా చ విరాగా’’తి.

౫౮౪. ‘‘ఉపేక్ఖకో’’తి తత్థ కతమా ఉపేక్ఖా? యా ఉపేక్ఖా ఉపేక్ఖనా అజ్ఝుపేక్ఖనా మజ్ఝత్తతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖా’’. ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖకో’’తి.

౫౮౫. ‘‘విహరతీ’’తి …పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౮౬. ‘‘సతో చ సమ్పజానో’’తి తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి…పే… సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘సతి’’.

౫౮౭. ‘‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీ’’తి తత్థ కతమం సుఖం? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సుఖం’’.

తత్థ కతమో కాయో? సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – అయం వుచ్చతి ‘‘కాయో’’. ఇదం సుఖం ఇమినా కాయేన పటిసంవేదేతి. తేన వుచ్చతి ‘‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీ’’తి.

౫౮౮. ‘‘యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తీ’’తి తత్థ కతమే అరియా? అరియా వుచ్చన్తి బుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ. తే ఇమం ఆచిక్ఖన్తి దేసేన్తి పఞ్ఞపేన్తి [పఞ్ఞాపేన్తి (సీ. స్యా.)] పట్ఠపేన్తి వివరన్తి విభజన్తి ఉత్తానిం కరోన్తి పకాసేన్తి. తేన వుచ్చతి ‘‘యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తీ’’తి.

౫౮౯. ‘‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’’తి తత్థ కతమా ఉపేక్ఖా? యా ఉపేక్ఖా ఉపేక్ఖనా అజ్ఝుపేక్ఖనా మజ్ఝత్తతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖా’’.

తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి…పే… సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘సతి’’.

తత్థ కతమం సుఖం? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సుఖం’’. ఇతి ఇమాయ చ ఉపేక్ఖాయ ఇమాయ చ సతియా ఇమినా చ సుఖేన సమన్నాగతో ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’’తి.

౫౯౦. ‘‘తతియ’’న్తి గణనానుపుబ్బతా తతియం. ఇదం తతియం సమాపజ్జతీతి తతియం.

౫౯౧. ‘‘ఝాన’’న్తి ఉపేక్ఖా, సతి, సమ్పజఞ్ఞం, సుఖం, చిత్తస్సేకగ్గతా.

౫౯౨. ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి యో తతియస్స ఝానస్స లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫుసనా సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా.

౫౯౩. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౫౯౪. ‘‘సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా’’తి, అత్థి సుఖం, అత్థి దుక్ఖం.

తత్థ కతమం సుఖం? యం కాయికం సాతం కాయికం సుఖం కాయసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సుఖం’’.

తత్థ కతమం దుక్ఖం? యం కాయికం అసాతం కాయికం దుక్ఖం కాయసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖం’’. ఇతి ఇదఞ్చ సుఖం ఇదఞ్చ దుక్ఖం సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా’’తి.

౫౯౫. ‘‘పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా’’తి అత్థి సోమనస్సం, అత్థి దోమనస్సం.

తత్థ కతమం సోమనస్సం? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సోమనస్సం’’.

తత్థ కతమం దోమనస్సం? యం చేతసికం అసాతం చేతసికం దుక్ఖం చేతోసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దోమనస్సం’’. ఇతి ఇదఞ్చ సోమనస్సం ఇదఞ్చ దోమనస్సం పుబ్బేవ సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా’’తి.

౫౯౬. ‘‘అదుక్ఖమసుఖ’’న్తి యం చేతసికం నేవ సాతం నాసాతం చేతోసమ్ఫస్సజం అదుక్ఖమసుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. తేన వుచ్చతి ‘‘అదుక్ఖమసుఖ’’న్తి.

౫౯౭. ‘‘ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధి’’న్తి, తత్థ కతమా ఉపేక్ఖా? యా ఉపేక్ఖా ఉపేక్ఖనా అజ్ఝుపేక్ఖనా మజ్ఝత్తతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖా’’.

తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి…పే… సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి ‘‘సతి’’. అయం సతి ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ వివటా హోతి పరిసుద్ధా పరియోదాతా. తేన వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధి’’న్తి.

౫౯౮. ‘‘చతుత్థ’’న్తి గణనానుపుబ్బతా చతుత్థం, ఇదం చతుత్థం సమాపజ్జతీతి చతుత్థం.

౫౯౯. ‘‘ఝాన’’న్తి ఉపేక్ఖా, సతి, చిత్తస్సేకగ్గతా.

౬౦౦. ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి యో చతుత్థస్స ఝానస్స లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫుసనా సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా.

౬౦౧. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౬౦౨. ‘‘సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తి తత్థ కతమా రూపసఞ్ఞా? రూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం – ఇమా వుచ్చన్తి ‘‘రూపసఞ్ఞాయో’’. ఇమా రూపసఞ్ఞాయో అతిక్కన్తో హోతి వీతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో. తేన వుచ్చతి ‘‘సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తి.

౬౦౩. ‘‘పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా’’తి తత్థ కతమా పటిఘసఞ్ఞా? రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా…పే… ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా – ఇమా వుచ్చన్తి పటిఘసఞ్ఞాయో. ఇమా పటిఘసఞ్ఞాయో సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా. తేన వుచ్చతి ‘‘పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా’’తి.

౬౦౪. ‘‘నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తి తత్థ కతమా నానత్తసఞ్ఞా? అసమాపన్నస్స మనోధాతు సమఙ్గిస్స వా మనోవిఞ్ఞాణధాతు సమఙ్గిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం – ఇమా వుచ్చన్తి ‘‘నానత్తసఞ్ఞాయో’’. ఇమా నానత్తసఞ్ఞాయో న మనసి కరోతి. తేన వుచ్చతి ‘‘నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తి.

౬౦౫. ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి, తత్థ కతమో ఆకాసో? యో ఆకాసో ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరో వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహి – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆకాసో’’. తస్మిం ఆకాసే చిత్తం ఠపేతి సణ్ఠపేతి అనన్తం ఫరతి. తేన వుచ్చతి ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి.

౬౦౬. ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతన’’న్తి ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా చిత్తచేతసికా ధమ్మా.

౬౦౭. ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి యో ఆకాసానఞ్చాయతనస్స లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫుసనా సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా.

౬౦౮. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.