నిద్దేసో
౧. ఏకకపుగ్గలపఞ్ఞత్తి
౧. కతమో చ పుగ్గలో సమయవిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కాలేన కాలం సమయేన సమయం అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా [ఫస్సిత్వా (సీ. పీ.)] విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సమయవిముత్తో’’.
౨. కతమో చ పుగ్గలో అసమయవిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో కాలేన కాలం సమయేన సమయం అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అసమయవిముత్తో’’. సబ్బేపి అరియపుగ్గలా అరియే విమోక్ఖే అసమయవిముత్తా.
౩. కతమో చ పుగ్గలో కుప్పధమ్మో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా అరూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం. సో చ ఖో న నికామలాభీ హోతి న అకిచ్ఛలాభీ న అకసిరలాభీ; న యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం తస్స పుగ్గలస్స పమాదమాగమ్మ తా సమాపత్తియో కుప్పేయ్యుం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘కుప్పధమ్మో’’.
౪. కతమో చ పుగ్గలో అకుప్పధమ్మో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా అరూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం. సో చ ఖో నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ; యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం తస్స పుగ్గలస్స పమాదమాగమ్మ తా సమాపత్తియో కుప్పేయ్యుం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అకుప్పధమ్మో’’. సబ్బేపి అరియపుగ్గలా అరియే విమోక్ఖే అకుప్పధమ్మా.
౫. కతమో చ పుగ్గలో పరిహానధమ్మో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా అరూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం. సో చ ఖో న నికామలాభీ హోతి న అకిచ్ఛలాభీ న అకసిరలాభీ; న యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో పుగ్గలో పమాదమాగమ్మ తాహి సమాపత్తీహి పరిహాయేయ్య – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పరిహానధమ్మో’’.
౬. కతమో చ పుగ్గలో అపరిహానధమ్మో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా అరూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం. సో చ ఖో నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ; యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం సో పుగ్గలో పమాదమాగమ్మ తాహి సమాపత్తీహి పరిహాయేయ్య – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అపరిహానధమ్మో’’. సబ్బేపి అరియపుగ్గలా అరియే విమోక్ఖే అపరిహానధమ్మా.
౭. కతమో చ పుగ్గలో చేతనాభబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా అరూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం. సో చ ఖో న నికామలాభీ హోతి న అకిచ్ఛలాభీ న అకసిరలాభీ; న యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. సచే అనుసఞ్చేతేతి, న పరిహాయతి తాహి సమాపత్తీహి. సచే న అనుసఞ్చేతేతి, పరిహాయతి తాహి సమాపత్తీహి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘చేతనాభబ్బో’’.
౮. కతమో చ పుగ్గలో అనురక్ఖణాభబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా అరూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం. సో చ ఖో న నికామలాభీ హోతి న అకిచ్ఛలాభీ న అకసిరలాభీ; న యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. సచే అనురక్ఖతి, న పరిహాయతి తాహి సమాపత్తీహి. సచే న అనురక్ఖతి, పరిహాయతి తాహి సమాపత్తీహి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అనురక్ఖణాభబ్బో’’.
౯. కతమో చ పుగ్గలో పుథుజ్జనో? యస్స పుగ్గలస్స తీణి సంయోజనాని అప్పహీనాని; న చ తేసం ధమ్మానం పహానాయ పటిపన్నో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పుథుజ్జనో’’.
౧౦. కతమో చ పుగ్గలో గోత్రభూ? యేసం ధమ్మానం సమనన్తరా అరియధమ్మస్స అవక్కన్తి హోతి తేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘గోత్రభూ’’.
౧౧. కతమో చ పుగ్గలో భయూపరతో? సత్త సేక్ఖా భయూపరతా, యే చ పుథుజ్జనా సీలవన్తో. అరహా అభయూపరతో.
౧౨. కతమో చ పుగ్గలో అభబ్బాగమనో? యే తే పుగ్గలా కమ్మావరణేన సమన్నాగతా, కిలేసావరణేన సమన్నాగతా, విపాకావరణేన సమన్నాగతా, అస్సద్ధా అచ్ఛన్దికా దుప్పఞ్ఞా ఏళా, అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం – ఇమే వుచ్చన్తి పుగ్గలా ‘‘అభబ్బాగమనా’’.
౧౩. కతమో చ పుగ్గలో భబ్బాగమనో? యే తే పుగ్గలా న కమ్మావరణేన సమన్నాగతా, న కిలేసావరణేన సమన్నాగతా, న విపాకావరణేన సమన్నాగతా, సద్ధా ఛన్దికా పఞ్ఞవన్తో [పఞ్ఞవన్తా (సీ.)] అనేళా, భబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం – ఇమే వుచ్చన్తి పుగ్గలా ‘‘భబ్బాగమనా’’.
౧౪. కతమో చ పుగ్గలో నియతో? పఞ్చ పుగ్గలా ఆనన్తరికా, యే చ మిచ్ఛాదిట్ఠికా నియతా, అట్ఠ చ అరియపుగ్గలా నియతా. అవసేసా పుగ్గలా అనియతా.
౧౫. కతమో చ పుగ్గలో పటిపన్నకో? చత్తారో మగ్గసమఙ్గినో పుగ్గలా పటిపన్నకా, చత్తారో ఫలసమఙ్గినో పుగ్గలా ఫలే ఠితా.
౧౬. కతమో చ పుగ్గలో సమసీసీ? యస్స పుగ్గలస్స అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సమసీసీ’’.
౧౭. కతమో చ పుగ్గలో ఠితకప్పీ? అయఞ్చ పుగ్గలో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో అస్స, కప్పస్స చ ఉడ్డయ్హనవేలా అస్స, నేవ తావ కప్పో ఉడ్డయ్హేయ్య యావాయం పుగ్గలో న సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛికరోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఠితకప్పీ’’. సబ్బేపి మగ్గసమఙ్గినో పుగ్గలా ఠితకప్పినో.
౧౮. కతమో చ పుగ్గలో అరియో? అట్ఠ అరియపుగ్గలా అరియా. అవసేసా పుగ్గలా అనరియా.
౧౯. కతమో చ పుగ్గలో సేక్ఖో? చత్తారో మగ్గసమఙ్గినో తయో ఫలసమఙ్గినో పుగ్గలా ‘‘సేక్ఖా’’. అరహా అసేక్ఖో. అవసేసా పుగ్గలా నేవసేక్ఖనాసేక్ఖా.
౨౦. కతమో చ పుగ్గలో తేవిజ్జో? తీహి విజ్జాహి సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘తేవిజ్జో’’.
౨౧. కతమో చ పుగ్గలో ఛళభిఞ్ఞో? ఛహి అభిఞ్ఞాహి సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘ఛళభిఞ్ఞో’’.
౨౨. కతమో చ పుగ్గలో సమ్మాసమ్బుద్ధో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝతి; తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణాతి, బలేసు చ వసీభావం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’.
౨౩. కతమో చ పుగ్గలో పచ్చేకసమ్బుద్ధో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝతి; న చ తత్థ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణాతి, న చ బలేసు వసీభావం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పచ్చేకసమ్బుద్ధో’’.
౨౪. కతమో చ పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి; పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఉభతోభాగవిముత్తో’’.
౨౫. కతమో చ పుగ్గలో పఞ్ఞావిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి; పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పఞ్ఞావిముత్తో’’.
౨౬. కతమో చ పుగ్గలో కాయసక్ఖీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి; పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘కాయసక్ఖీ’’.
౨౭. కతమో చ పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘దిట్ఠిప్పత్తో’’.
౨౮. కతమో చ పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి, నో చ ఖో యథా దిట్ఠిప్పత్తస్స – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సద్ధావిముత్తో’’.
౨౯. కతమో చ పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ? యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, పఞ్ఞావాహిం పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ధమ్మానుసారీ’’. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ ఫలే ఠితో దిట్ఠిప్పత్తో.
౩౦. కతమో చ పుగ్గలో సద్ధానుసారీ? యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధావాహిం సద్ధాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సద్ధానుసారీ’’. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో పుగ్గలో సద్ధానుసారీ ఫలే ఠితో సద్ధావిముత్తో.
౩౧. కతమో చ పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో [సమ్బోధిపరాయణో (సీ. క.)]. సో సత్తక్ఖత్తుం దేవే చ మానుసే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సత్తక్ఖత్తుపరమో’’.
౩౨. కతమో చ పుగ్గలో కోలఙ్కోలో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో. సో ద్వే వా తీణి వా కులాని సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘కోలఙ్కోలో’’.
౩౩. కతమో చ పుగ్గలో ఏకబీజీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో. సో ఏకంయేవ మానుసకం భవం నిబ్బత్తేత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఏకబీజీ’’.
౩౪. కతమో చ పుగ్గలో సకదాగామీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతి, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సకదాగామీ’’.
౩౫. కతమో చ పుగ్గలో అనాగామీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అనాగామీ’’.
౩౬. కతమో చ పుగ్గలో అన్తరాపరినిబ్బాయీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. సో ఉపపన్నం వా సమనన్తరా అప్పత్తం వా వేమజ్ఝం ఆయుప్పమాణం అరియమగ్గం సఞ్జనేతి ఉపరిట్ఠిమానం సంయోజనానం పహానాయ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అన్తరాపరినిబ్బాయీ’’.
౩౭. కతమో చ పుగ్గలో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. సో అతిక్కమిత్వా వేమజ్ఝం ఆయుప్పమాణం ఉపహచ్చ వా కాలకిరియం [కాలం కిరియం (క.)] అరియమగ్గం సఞ్జనేతి ఉపరిట్ఠిమానం సంయోజనానం పహానాయ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ’’.
౩౮. కతమో చ పుగ్గలో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. సో అసఙ్ఖారేన అరియమగ్గం సఞ్జనేతి ఉపరిట్ఠిమానం సంయోజనానం పహానాయ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ’’.
౩౯. కతమో చ పుగ్గలో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. సో ససఙ్ఖారేన అరియమగ్గం సఞ్జనేతి ఉపరిట్ఠిమానం సంయోజనానం పహానాయ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ’’.
౪౦. కతమో చ పుగ్గలో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. సో అవిహా చుతో అతప్పం గచ్ఛతి, అతప్పా చుతో సుదస్సం గచ్ఛతి, సుదస్సా చుతో సుదస్సిం గచ్ఛతి, సుదస్సియా చుతో అకనిట్ఠం గచ్ఛతి; అకనిట్ఠే అరియమగ్గం సఞ్జనేతి ఉపరిట్ఠిమానం సంయోజనానం పహానాయ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ’’.
౪౧. కతమో చ పుగ్గలో సోతాపన్నో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో? తిణ్ణం సంయోజనానం పహానాయ పటిపన్నో పుగ్గలో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో. యస్స పుగ్గలస్స తీణి సంయోజనాని పహీనాని – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సోతాపన్నో’’.
౪౨. కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావాయ పటిపన్నో పుగ్గలో సకదాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో. యస్స పుగ్గలస్స కామరాగబ్యాపాదా తనుభూతా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సకదాగామీ’’.
౪౩. కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసప్పహానాయ పటిపన్నో పుగ్గలో అనాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో. యస్స పుగ్గలస్స కామరాగబ్యాపాదా అనవసేసా పహీనా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అనాగామీ’’.
౪౪. రూపరాగఅరూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జాయ అనవసేసప్పహానాయ పటిపన్నో పుగ్గలో అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో. యస్స పుగ్గలస్స రూపరాగో అరూపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జా అనవసేసా పహీనా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అరహా’’.
ఏకకనిద్దేసో.
౨. దుకపుగ్గలపఞ్ఞత్తి
౪౫. కతమో చ పుగ్గలో కోధనో? తత్థ కతమో కోధో? యో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం [దూసనా దూసితత్తం (స్యా.)] బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి కోధో. యస్స పుగ్గలస్స అయం కోధో అప్పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘కోధనో’’.
౪౬. కతమో చ పుగ్గలో ఉపనాహీ? తత్థ కతమో ఉపనాహో? పుబ్బకాలం కోధో అపరకాలం ఉపనాహో. యో ఏవరూపో ఉపనాహో ఉపనయ్హనా ఉపనయ్హితత్తం అట్ఠపనా [ఆఠపనా (క.) విభ. ౮౯౧] ఠపనా సణ్ఠపనా అనుసంసన్దనా అనుప్పబన్ధనా దళ్హీకమ్మం కోధస్స – అయం వుచ్చతి ఉపనాహో. యస్స పుగ్గలస్స అయం ఉపనాహో అప్పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఉపనాహీ’’.
౪౭. కతమో చ పుగ్గలో మక్ఖీ? తత్థ కతమో మక్ఖో? యో మక్ఖో మక్ఖాయనా మక్ఖాయితత్తం [మక్ఖీయనా మక్ఖీయితత్తం (సీ.), మక్ఖియనా మక్ఖియితత్తం (క.)] నిట్ఠురియం నిట్ఠురియకమ్మం – అయం వుచ్చతి మక్ఖో. యస్స పుగ్గలస్స అయం మక్ఖో అప్పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘మక్ఖీ’’.
౪౮. కతమో చ పుగ్గలో పళాసీ? తత్థ కతమో పళాసో? యో పళాసో పళాసాయనా పళాసాయితత్తం పళాసాహారో వివాదట్ఠానం యుగగ్గాహో అప్పటినిస్సగ్గో – అయం వుచ్చతి పళాసో. యస్స పుగ్గలస్స అయం పళాసో అప్పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పళాసీ’’.
౪౯. కతమో చ పుగ్గలో ఇస్సుకీ? తత్థ కతమా ఇస్సా? యా పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు ఇస్సా ఇస్సాయనా ఇస్సాయితత్తం ఉసూయా ఉసూయనా [ఉస్సుయా ఉస్సుయనా (క.) విభ. ౮౯౩] ఉసూయితత్తం – అయం వుచ్చతి ఇస్సా. యస్స పుగ్గలస్స అయం ఇస్సా అప్పహీనా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఇస్సుకీ’’.
౫౦. కతమో చ పుగ్గలో మచ్ఛరీ? తత్థ కతమం మచ్ఛరియం? పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛేరం మచ్ఛరాయనా మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. యస్స పుగ్గలస్స ఇదం మచ్ఛరియం అప్పహీనం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘మచ్ఛరీ’’.
౫౧. కతమో చ పుగ్గలో సఠో? తత్థ కతమం సాఠేయ్యం? ఇధేకచ్చో సఠో హోతి పరిసఠో. యం తత్థ సఠం సఠతా సాఠేయ్యం కక్కరతా కక్కరియం [కక్ఖళతా కక్ఖళియం (స్యా.) ఏవం ఖుద్దకవిభఙ్గదుకనిద్దేసేపి] పరిక్ఖత్తత్తా పారిక్ఖత్తియం – ఇదం వుచ్చతి సాఠేయ్యం. యస్స పుగ్గలస్స ఇదం సాఠేయ్యం అప్పహీనం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సఠో’’.
౫౨. కతమో చ పుగ్గలో మాయావీ? తత్థ కతమా మాయా? ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా తస్స పటిచ్ఛాదనహేతు పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి – ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి ఇచ్ఛతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి సఙ్కప్పతి ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి వాచం భాసతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి కాయేన పరక్కమతి. యా ఏవరూపా మాయా మాయావితా అచ్చాసరా వఞ్చనా నికతి వికిరణా పరిహరణా గూహనా పరిగూహనా ఛాదనా పటిచ్ఛాదనా అనుత్తానీకమ్మం అనావికమ్మం వోచ్ఛాదనా పాపకిరియా – అయం వుచ్చతి మాయా. యస్స పుగ్గలస్స అయం మాయా అప్పహీనా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘మాయావీ’’.
౫౩. కతమో చ పుగ్గలో అహిరికో? తత్థ కతమం అహిరికం? యం న హిరీయతి హిరియితబ్బేన న హిరీయతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – ఇదం వుచ్చతి అహిరికం. ఇమినా అహిరికేన సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘అహిరికో’’.
౫౪. కతమో చ పుగ్గలో అనోత్తప్పీ? తత్థ కతమం అనోత్తప్పం? యం న ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేన న ఓత్తప్పతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – ఇదం వుచ్చతి అనోత్తప్పం. ఇమినా అనోత్తప్పేన సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘అనోత్తప్పీ’’.
౫౫. కతమో చ పుగ్గలో దుబ్బచో? తత్థ కతమో దోవచస్సతా? సహధమ్మికే వుచ్చమానే దోవచస్సాయం దోవచస్సియం దోవచస్సతా విప్పటికులగ్గాహితా విపచ్చనీకసాతతా అనాదరియం అనాదరియతా అగారవతా అప్పతిస్సవతా – అయం వుచ్చతి దోవచస్సతా. ఇమాయ దోవచస్సతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘దుబ్బచో’’.
౫౬. కతమో చ పుగ్గలో పాపమిత్తో? తత్థ కతమా పాపమిత్తతా? యే తే పుగ్గలా అస్సద్ధా దుస్సీలా అప్పస్సుతా మచ్ఛరినో దుప్పఞ్ఞా, యా తేసం సేవనా నిసేవనా సంసేవనా భజనా సమ్భజనా భత్తి సమ్భత్తి సమ్పవఙ్కతా – అయం వుచ్చతి పాపమిత్తతా. ఇమాయ పాపమిత్తతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘పాపమిత్తో’’.
౫౭. కతమో చ పుగ్గలో ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారో? తత్థ కతమా ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. యా ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం అగుత్తి అగోపనా అనారక్ఖో అసంవరో – అయం వుచ్చతి ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా. ఇమాయ ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారో’’.
౫౮. కతమో చ పుగ్గలో భోజనే అమత్తఞ్ఞూ? తత్థ కతమా భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అప్పటిసఙ్ఖా అయోనిసో ఆహారం ఆహారేతి దవాయ మదాయ మణ్డనాయ విభూసనాయ, యా తత్థ అసన్తుట్ఠితా అమత్తఞ్ఞుతా అప్పటిసఙ్ఖా భోజనే – అయం వుచ్చతి భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా. ఇమాయ భోజనే అమత్తఞ్ఞుతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘భోజనే అమత్తఞ్ఞూ’’.
౫౯. కతమో చ పుగ్గలో ముట్ఠస్సతి? తత్థ కతమం ముట్ఠస్సచ్చం? యా అస్సతి అననుస్సతి అప్పటిస్సతి అస్సతి అస్సరణతా అధారణతా పిలాపనతా సమ్ముసనతా – ఇదం వుచ్చతి ముట్ఠస్సచ్చం. ఇమినా ముట్ఠస్సచ్చేన సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘ముట్ఠస్సతి’’.
౬౦. కతమో చ పుగ్గలో అసమ్పజానో? తత్థ కతమం అసమ్పజఞ్ఞం? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసఙ్గాహణా అపరియోగాహణా [అసంగాహనా అపరియోగాహనా (సీ. స్యా. క.)] అసమపేక్ఖణా అపచ్చవేక్ఖణా అపచ్చక్ఖకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – ఇదం వుచ్చతి అసమ్పజఞ్ఞం. ఇమినా అసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘అసమ్పజానో’’.
౬౧. కతమో చ పుగ్గలో సీలవిపన్నో? తత్థ కతమా సీలవిపత్తి? కాయికో వీతిక్కమో వాచసికో వీతిక్కమో కాయికవాచసికో వీతిక్కమో – అయం వుచ్చతి సీలవిపత్తి. సబ్బమ్పి దుస్సిల్యం సీలవిపత్తి. ఇమాయ సీలవిపత్తియా సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘సీలవిపన్నో’’.
౬౨. కతమో చ పుగ్గలో దిట్ఠివిపన్నో? తత్థ కతమా దిట్ఠివిపత్తి? ‘‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం [సుకటదుక్కటానం (సీ.)] కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా [సమగ్గతా (క.)] సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో [విపరియేసగ్గాహో (సబ్బత్థ) పదసిద్ధి చిన్తేతబ్బా], అయం వుచ్చతి దిట్ఠివిపత్తి. సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి. ఇమాయ దిట్ఠివిపత్తియా సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘దిట్ఠివిపన్నో’’.
౬౩. కతమో చ పుగ్గలో అజ్ఝత్తసంయోజనో? యస్స పుగ్గలస్స పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని అప్పహీనాని – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అజ్ఝత్తసంయోజనో’’.
౬౪. కతమో చ పుగ్గలో బహిద్ధాసంయోజనో? యస్స పుగ్గలస్స పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని అప్పహీనాని – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘బహిద్ధాసంయోజనో’’.
౬౫. కతమో చ పుగ్గలో అక్కోధనో? తత్థ కతమో కోధో? యో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి కోధో. యస్స పుగ్గలస్స అయం కోధో పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అక్కోధనో’’.
౬౬. కతమో చ పుగ్గలో అనుపనాహీ? తత్థ కతమో ఉపనాహో? పుబ్బకాలం కోధో అపరకాలం ఉపనాహో యో ఏవరూపో ఉపనాహో ఉపనయ్హనా ఉపనయ్హితత్తం అట్ఠపనా ఠపనా సణ్ఠపనా అనుసంసన్దనా అనుప్పబన్ధనా దళ్హీకమ్మం కోధస్స – అయం వుచ్చతి ఉపనాహో. యస్స పుగ్గలస్స అయం ఉపనాహో పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అనుపనాహీ’’.
౬౭. కతమో చ పుగ్గలో అమక్ఖీ? తత్థ కతమో మక్ఖో? యో మక్ఖో మక్ఖాయనా మక్ఖాయితత్తం నిట్ఠురియం నిట్ఠురియకమ్మం – అయం వుచ్చతి మక్ఖో. యస్స పుగ్గలస్స అయం మక్ఖో పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అమక్ఖీ’’.
౬౮. కతమో చ పుగ్గలో అపళాసీ? తత్థ కతమో పళాసో? యో పళాసో పళాసాయనా పళాసాయితత్తం పళాసాహారో వివాదట్ఠానం యుగగ్గాహో అప్పటినిస్సగ్గో – అయం వుచ్చతి పళాసో. యస్స పుగ్గలస్స అయం పళాసో పహీనో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అపళాసీ’’.
౬౯. కతమో చ పుగ్గలో అనిస్సుకీ? తత్థ కతమా ఇస్సా? యా పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు ఇస్సా ఇస్సాయనా ఇస్సాయితత్తం ఉసూయా ఉసూయనా ఉసూయితత్తం – అయం వుచ్చతి ఇస్సా. యస్స పుగ్గలస్స అయం ఇస్సా పహీనా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అనిస్సుకీ’’.
౭౦. కతమో చ పుగలో అమచ్ఛరీ? తత్థ కతమం మచ్ఛరియం? పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛేరం మచ్ఛరాయనా మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. యస్స పుగ్గలస్స ఇదం మచ్ఛరియం పహీనం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అమచ్ఛరీ’’.
౭౧. కతమో చ పుగ్గలో అసఠో? తత్థ కతమం సాఠేయ్యం? ఇధేకచ్చో సఠో హోతి పరిసఠో. యం తత్థ సఠం సఠతా సాఠేయ్యం కక్కరతా కక్కరియం పరిక్ఖత్తతా పారిక్ఖత్తియం – ఇదం వుచ్చతి సాఠేయ్యం. యస్స పుగ్గలస్స ఇదం సాఠేయ్యం పహీనం – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అసఠో’’.
౭౨. కతమో చ పుగ్గలో అమాయావీ? తత్థ కతమా మాయా? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా తస్స పటిచ్ఛాదనహేతు పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి – ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి ఇచ్ఛతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి సఙ్కప్పతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి వాచం భాసతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి కాయేన పరక్కమతి. యా ఏవరూపా మాయా మాయావితా అచ్చాసరా వఞ్చనా నికతి వికిరణా పరిహరణా గూహనా పరిగూహనా ఛాదనా పటిచ్ఛాదనా అనుత్తానీకమ్మం అనావికమ్మం వోచ్ఛాదనా పాపకిరియా – అయం వుచ్చతి మాయా. యస్స పుగ్గలస్స అయం మాయా పహీనా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అమాయావీ’’.
౭౩. కతమో చ పుగ్గలో హిరిమా? తత్థ కతమా హిరీ? యం హిరీయతి హిరియితబ్బేన హిరీయతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – అయం వుచ్చతి హిరీ. ఇమాయ హిరియా సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘హిరిమా’’.
౭౪. కతమో చ పుగ్గలో ఓత్తప్పీ? తత్థ కతమం ఓత్తప్పం? యం ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేన ఓత్తప్పతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – ఇదం వుచ్చతి ఓత్తప్పం. ఇమినా ఓత్తప్పేన సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘ఓత్తప్పీ’’.
౭౫. కతమో చ పుగ్గలో సువచో? తత్థ కతమా సోవచస్సతా? సహధమ్మికే వుచ్చమానే సోవచస్సాయం సోవచస్సియం సోవచస్సతా అవిప్పటికులగ్గాహితా అవిపచ్చనీకసాతతా సాదరియం సాదరియతా సగారవతా సప్పతిస్సవతా – అయం వుచ్చతి సోవచస్సతా. ఇమాయ సోవచస్సతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘సువచో’’.
౭౬. కతమో చ పుగ్గలో కల్యాణమిత్తో? తత్థ కతమా కల్యాణమిత్తతా? యే తే పుగ్గలా సద్ధా సీలవన్తో బహుస్సుతా చాగవన్తో పఞ్ఞవన్తో, యా తేసం సేవనా నిసేవనా సంసేవనా భజనా సమ్భజనా భత్తి సమ్భత్తి సమ్పవఙ్కతా – అయం వుచ్చతి కల్యాణమిత్తతా. ఇమాయ కల్యాణమిత్తతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘కల్యాణమిత్తో’’.
౭౭. కతమో చ పుగ్గలో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో? తత్థ కతమా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. యా ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం గుత్తి గోపనా ఆరక్ఖో సంవరో – అయం వుచ్చతి ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా. ఇమాయ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో’’.
౭౮. కతమో చ పుగ్గలో భోజనే మత్తఞ్ఞూ? తత్థ కతమా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘‘నేవ దవాయ, న మదాయ, న మణ్డనాయ, న విభూసనాయ; యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ. ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’’తి. యా తత్థ సన్తుట్ఠితా మత్తఞ్ఞుతా పటిసఙ్ఖా భోజనే – అయం వుచ్చతి భోజనే మత్తఞ్ఞుతా. ఇమాయ భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞూ’’.
౭౯. కతమో చ పుగ్గలో ఉపట్ఠితస్సతి? తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి పటిస్సతి సతి సరణతా ధారణతా అపిలాపనతా అసమ్ముసనతా సతి సతిన్ద్రియం సతిబలం సమ్మాసతి – అయం వుచ్చతి సతి. ఇమాయ సతియా సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘ఉపట్ఠితస్సతి’’.
౮౦. కతమో చ పుగ్గలో సమ్పజానో? తత్థ కతమం సమ్పజఞ్ఞం? యా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరీ మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి సమ్పజఞ్ఞం. ఇమినా సమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘సమ్పజానో’’.
౮౧. కతమో చ పుగ్గలో సీలసమ్పన్నో? తత్థ కతమా సీలసమ్పదా? కాయికో అవీతిక్కమో వాచసికో అవీతిక్కమో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో – అయం వుచ్చతి సీలసమ్పదా. సబ్బోపి సీలసంవరో సీలసమ్పదా. ఇమాయ సీలసమ్పదాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘సీలసమ్పన్నో’’.
౮౨. కతమో చ పుగ్గలో దిట్ఠిసమ్పన్నో? తత్థ కతమా దిట్ఠిసమ్పదా? ‘‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో, అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా, అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి. యా ఏవరూపా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి దిట్ఠిసమ్పదా. సబ్బాపి సమ్మాదిట్ఠి దిట్ఠిసమ్పదా. ఇమాయ దిట్ఠిసమ్పదాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘దిట్ఠిసమ్పన్నో’’.
౮౩. కతమే ద్వే పుగ్గలా దుల్లభా లోకస్మిం? యో చ పుబ్బకారీ, యో చ కతఞ్ఞూ కతవేదీ – ఇమే ద్వే పుగ్గలా దుల్లభా లోకస్మిం.
౮౪. కతమే ద్వే పుగ్గలా దుత్తప్పయా? యో చ లద్ధం లద్ధం నిక్ఖిపతి, యో చ లద్ధం లద్ధం విస్సజ్జేతి – ఇమే ద్వే పుగ్గలా ‘‘దుత్తప్పయా’’.
౮౫. కతమే ద్వే పుగ్గలా సుతప్పయా? యో చ లద్ధం లద్ధం న నిక్ఖిపతి, యో చ లద్ధం లద్ధం న విస్సజ్జేతి – ఇమే ద్వే పుగ్గలా ‘‘సుతప్పయా’’.
౮౬. కతమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం ఆసవా వడ్ఢన్తి? యో చ న కుక్కుచ్చాయితబ్బం కుక్కుచ్చాయతి, యో చ కుక్కుచ్చాయితబ్బం న కుక్కుచ్చాయతి – ఇమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం ఆసవా వడ్ఢన్తి.
౮౭. కతమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం ఆసవా న వడ్ఢన్తి? యో చ న కుక్కుచ్చాయితబ్బం న కుక్కుచ్చాయతి, యో చ కుక్కుచ్చాయితబ్బం కుక్కుచ్చాయతి – ఇమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం ఆసవా న వడ్ఢన్తి.
౮౮. కతమో చ పుగ్గలో హీనాధిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో, సో అఞ్ఞం దుస్సీలం పాపధమ్మం సేవతి భజతి పయిరుపాసతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘హీనాధిముత్తో’’.
౮౯. కతమో చ పుగ్గలో పణీతాధిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో, సో అఞ్ఞం సీలవన్తం కల్యాణధమ్మం సేవతి భజతి పయిరుపాసతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పణీతాధిముత్తో’’.
౯౦. కతమో చ పుగ్గలో తిత్తో? పచ్చేకసమ్బుద్ధా [పచ్చేకబుద్ధో (సీ.)] యే చ తథాగతస్స సావకా అరహన్తో తిత్తా. సమ్మాసమ్బుద్ధో తిత్తో చ తప్పేతా చ [తప్పేతా చ, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో తిత్తో (సీ.)].
దుకనిద్దేసో.
౩. తికపుగ్గలపఞ్ఞత్తి
౯౧. కతమో చ పుగ్గలో నిరాసో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో అసుచి సఙ్కస్సరసమాచారో పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో అన్తోపూతి అవస్సుతో కసమ్బుజాతో. సో సుణాతి – ‘‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘‘కుదాస్సు నామాహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘నిరాసో’’.
౯౨. కతమో చ పుగ్గలో ఆసంసో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో. సో సుణాతి – ‘‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘కుదాస్సు నామాహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఆసంసో’’.
౯౩. కతమో చ పుగ్గలో విగతాసో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో సుణాతి – ‘‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘‘కుదాస్సు నామాహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి. తం కిస్స హేతు? యా హిస్స పుబ్బే అవిముత్తస్స విముత్తాసా, సా పటిప్పస్సద్ధా. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘విగతాసో’’.
౯౪. తత్థ కతమే తయో గిలానూపమా పుగ్గలా? తయో గిలానా – ఇధేకచ్చో గిలానో లభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని, లభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని, లభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం అలభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం, నేవ వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా. (౧)
ఇధ పనేకచ్చో గిలానో లభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని, లభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని, లభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం అలభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం, వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా. (౨)
ఇధ పనేకచ్చో గిలానో లభన్తో సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తో, లభన్తో సప్పాయాని భేసజ్జాని నో అలభన్తో, లభన్తో పతిరూపం ఉపట్ఠాకం నో అలభన్తో, వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా. (౩)
తత్ర య్వాయం గిలానో లభన్తో సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తో, లభన్తో సప్పాయాని భేసజ్జాని నో అలభన్తో, లభన్తో పతిరూపం ఉపట్ఠాకం నో అలభన్తో, వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా, ఇమం గిలానం పటిచ్చ భగవతా గిలానభత్తం అనుఞ్ఞాతం గిలానభేసజ్జం అనుఞ్ఞాతం గిలానుపట్ఠాకో అనుఞ్ఞాతో. ఇమఞ్చ పన గిలానం పటిచ్చ అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బా.
ఏవమేవం [ఏవమేవ (సీ.)] తయో గిలానూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో లభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ అలభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ, లభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవణాయ అలభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవణాయ, నేవ ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. (౧)
ఇధ పనేకచ్చో పుగ్గలో లభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ అలభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ, లభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవణాయ అలభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవణాయ, ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. (౨)
ఇధ పనేకచ్చో పుగ్గలో లభన్తో తథాగతం దస్సనాయ నో అలభన్తో, లభన్తో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవణాయ నో అలభన్తో, ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. (౩)
తత్ర య్వాయం పుగ్గలో లభన్తో తథాగతం దస్సనాయ నో అలభన్తో, లభన్తో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవణాయ నో అలభన్తో, ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం, ఇమం పుగ్గలం పటిచ్చ భగవతా ధమ్మదేసనా అనుఞ్ఞాతా, ఇమఞ్చ పుగ్గలం పటిచ్చ అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మో దేసేతబ్బో. ఇమే తయో గిలానూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.
౯౫. కతమో చ పుగ్గలో కాయసక్ఖీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘కాయసక్ఖీ’’.
౯౬. కతమో చ పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘దిట్ఠిప్పత్తో’’.
౯౭. కతమో చ పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి, నో చ ఖో యథాదిట్ఠిప్పత్తస్స – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సద్ధావిముత్తో’’.
౯౮. కతమో చ పుగ్గలో గూథభాణీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ముసావాదీ హోతి సభగ్గతో వా పరిసగ్గతో వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘‘ఏహమ్భో [ఏహి భో (స్యా. క.) మ. ని. ౧.౪౪౦; అ. ని. ౩.౨౮], పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’’తి, సో అజానం వా ఆహ – ‘‘జానామీ’’తి, జానం వా ఆహ – ‘‘న జానామీ’’తి, అపస్సం వా ఆహ – ‘‘పస్సామీ’’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘‘న పస్సామీ’’తి. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా సమ్పజానముసా భాసితా హోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘గూథభాణీ’’.
౯౯. కతమో చ పుగ్గలో పుప్ఫభాణీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సభగ్గతో వా పరిసగ్గతో వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘‘ఏహమ్భో, పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’’తి, సో అజానం వా ఆహ – ‘‘న జానామీ’’తి, జానం వా ఆహ – ‘‘జానామీ’’తి, అపస్సం వా ఆహ – ‘‘న పస్సామీ’’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘‘పస్సామీ’’తి. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా న సమ్పజానముసా భాసితా హోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పుప్ఫభాణీ’’.
౧౦౦. కతమో చ పుగ్గలో మధుభాణీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనియా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘మధుభాణీ’’.
౧౦౧. కతమో చ పుగ్గలో అరుకూపమచిత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి [పతిట్ఠీయతి (స్యా. క.) అ. ని. ౩.౨౫], కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సేయ్యథాపి నామ దుట్ఠారుకో కట్ఠేన వా కఠలాయ [కథలాయ (క.), కథలేన (అట్ఠకథా) అ. ని. ౩.౨౫] వా ఘట్టితో భియ్యోసో మత్తాయ ఆసవం దేతి [అస్సవనోతి (సీ.)], ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అరుకూపమచిత్తో’’.
౧౦౨. కతమో చ పుగ్గలో విజ్జూపమచిత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. సేయ్యథాపి నామ చక్ఖుమా పురిసో రత్తన్ధకారతిమిసాయ విజ్జన్తరికాయ రూపాని పస్సేయ్య, ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘విజ్జూపమచిత్తో’’.
౧౦౩. కతమో చ పుగ్గలో వజిరూపమచిత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సేయ్యథాపి నామ వజిరస్స నత్థి కిఞ్చి అభేజ్జం మణి వా పాసాణో వా, ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘వజిరూపమచిత్తో’’.
౧౦౪. కతమో చ పుగ్గలో అన్ధో? ఇధేకచ్చస్స పుగ్గలస్స తథారూపం చక్ఖు న హోతి యథారూపేన చక్ఖునా అనధిగతం వా భోగం అధిగచ్ఛేయ్య, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కరేయ్య; తథారూపమ్పిస్స చక్ఖు న హోతి యథారూపేన చక్ఖునా కుసలాకుసలే ధమ్మే జానేయ్య, సావజ్జానవజ్జే ధమ్మే జానేయ్య, హీనప్పణీతే ధమ్మే జానేయ్య, కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మే జానేయ్య – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అన్ధో’’.
౧౦౫. కతమో చ పుగ్గలో ఏకచక్ఖు? ఇధేకచ్చస్స పుగ్గలస్స తథారూపం చక్ఖు హోతి, యథారూపేన చక్ఖునా అనధిగతం వా భోగం అధిగచ్ఛేయ్య, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కరేయ్య; తథారూపమ్పిస్స చక్ఖు న హోతి యథారూపేన చక్ఖునా కుసలాకుసలే ధమ్మే జానేయ్య, సావజ్జానవజ్జే ధమ్మే జానేయ్య, హీనప్పణీతే ధమ్మే జానేయ్య, కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మే జానేయ్య – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఏకచక్ఖు’’.
౧౦౬. కతమో చ పుగ్గలో ద్విచక్ఖు? ఇధేకచ్చస్స పుగ్గలస్స తథారూపం చక్ఖు హోతి యథారూపేన చక్ఖునా అనధిగతం వా భోగం అధిగచ్ఛేయ్య, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కరేయ్య; తథారూపమ్పిస్స చక్ఖు హోతి యథారూపేన చక్ఖునా కుసలాకుసలే ధమ్మే జానేయ్య, సావజ్జానవజ్జే ధమ్మే జానేయ్య, హీనప్పణీతే ధమ్మే జానేయ్య, కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మే జానేయ్య – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ద్విచక్ఖు’’.
౧౦౭. కతమో చ పుగ్గలో అవకుజ్జపఞ్ఞో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరామం గన్తా [గతో (సీ.), గన్త్వా (స్యా.)] హోతి అభిక్ఖణం భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మస్సవణాయ [ధమ్మస్సవనాయ (స్యా.)]. తస్స భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తి. సో తస్మిం ఆసనే నిసిన్నో తస్సా కథాయ నేవ ఆదిం మనసి కరోతి, న మజ్ఝం మనసి కరోతి, న పరియోసానం మనసి కరోతి. వుట్ఠితోపి తమ్హా ఆసనా తస్సా కథాయ నేవ ఆదిం మనసి కరోతి, న మజ్ఝం మనసి కరోతి, న పరియోసానం మనసి కరోతి. సేయ్యథాపి నామ కుమ్భో నిక్కుజ్జో [నికుజ్జో (స్యా.) అ. ని. ౩.౩౦] తత్ర ఉదకం ఆసిత్తం వివట్టతి, నో సణ్ఠాతి; ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరామం గన్తా హోతి అభిక్ఖణం భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మస్సవణాయ. తస్స భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తి. సో తస్మిం ఆసనే నిసిన్నో తస్సా కథాయ నేవ ఆదిం మనసి కరోతి, న మజ్ఝం మనసి కరోతి, న పరియోసానం మనసి కరోతి. వుట్ఠితోపి తమ్హా ఆసనా తస్సా కథాయ నేవ ఆదిం మనసి కరోతి, న మజ్ఝం మనసి కరోతి, న పరియోసానం మనసి కరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అవకుజ్జపఞ్ఞో’’.
౧౦౮. కతమో చ పుగ్గలో ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరామం గన్తా హోతి అభిక్ఖణం భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మస్సవణాయ. తస్స భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తి. సో తస్మిం ఆసనే నిసిన్నో తస్సా కథాయ ఆదిమ్పి మనసి కరోతి, మజ్ఝమ్పి మనసి కరోతి, పరియోసానమ్పి మనసి కరోతి. వుట్ఠితో చ ఖో తమ్హా ఆసనా తస్సా కథాయ నేవ ఆదిం మనసి కరోతి, న మజ్ఝం మనసి కరోతి, న పరియోసానం మనసి కరోతి. సేయ్యథాపి నామ పురిసస్స ఉచ్ఛఙ్గే నానాఖజ్జకాని ఆకిణ్ణాని – తిలా తణ్డులా [తిలతణ్డులా (క.) అ. ని. ౩.౩౦] మోదకా బదరా. సో తమ్హా ఆసనా వుట్ఠహన్తో సతిసమ్మోసా పకిరేయ్య. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరామం గన్తా హోతి అభిక్ఖణం భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మస్సవణాయ. తస్స భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తి. సో తస్మిం ఆసనే నిసిన్నో తస్సా కథాయ ఆదిమ్పి మనసి కరోతి, మజ్ఝమ్పి మనసి కరోతి, పరియోసానమ్పి మనసి కరోతి. వుట్ఠితో చ ఖో తమ్హా ఆసనా తస్సా కథాయ నేవ ఆదిమ్పి మనసి కరోతి, న మజ్ఝమ్పి మనసి కరోతి, న పరియోసానమ్పి మనసి కరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో’’.
౧౦౯. కతమో చ పుగ్గలో పుథుపఞ్ఞో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరామం గన్తా హోతి అభిక్ఖణం భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మస్సవణాయ. తస్స భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తి. సో తస్మిం ఆసనే నిసిన్నో తస్సా కథాయ ఆదిమ్పి మనసి కరోతి, మజ్ఝమ్పి మనసి కరోతి, పరియోసానమ్పి మనసి కరోతి. వుట్ఠితోపి తమ్హా ఆసనా తస్సా కథాయ ఆదిమ్పి మనసి కరోతి, మజ్ఝమ్పి మనసి కరోతి, పరియోసానమ్పి మనసి కరోతి. సేయ్యథాపి నామ కుమ్భో ఉక్కుజ్జో తత్ర ఉదకం ఆసిత్తం సణ్ఠాతి, నో వివట్టతి; ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరామం గన్తా హోన్తి అభిక్ఖణం భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మస్సవణాయ. తస్స భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తి. సో తస్మిం ఆసనే నిసిన్నో తస్సా కథాయ ఆదిమ్పి మనసి కరోతి, మజ్ఝమ్పి మనసి కరోతి, పరియోసానమ్పి మనసి కరోతి. వుట్ఠితోపి తమ్హా ఆసనా తస్సా కథాయ ఆదిమ్పి మనసి కరోతి, మజ్ఝమ్పి మనసి కరోతి, పరియోసానమ్పి మనసి కరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పుథుపఞ్ఞో’’.
౧౧౦. కతమో చ పుగ్గలో కామేసు చ భవేసు చ అవీతరాగో? సోతాపన్నసకదాగామినో – ఇమే వుచ్చన్తి పుగ్గలా ‘‘కామేసు చ భవేసు చ అవీతరాగా’’.
౧౧౧. కతమో చ పుగ్గలో కామేసు వీతరాగో, భవేసు అవీతరాగో? అనాగామీ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘కామేసు వీతరాగో, భవేసు అవీతరాగో’’.
౧౧౨. కతమో చ పుగ్గలో కామేసు చ భవేసు చ వీతరాగో? అరహా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘కామేసు చ భవేసు చ వీతరాగో’’.
౧౧౩. కతమో చ పుగ్గలో పాసాణలేఖూపమో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో చిరం దీఘరత్తం అనుసేతి. సేయ్యథాపి నామ పాసాణే లేఖా న ఖిప్పం లుజ్జతి వాతేన వా ఉదకేన వా, చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో చిరం దీఘరత్తం అనుసేతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పాసాణలేఖూపమో’’.
౧౧౪. కతమో చ పుగ్గలో పథవిలేఖూపమో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో న చిరం దీఘరత్తం అనుసేతి. సేయ్యథాపి నామ పథవియా [పఠవియా (సీ. స్యా.)] లేఖా ఖిప్పం లుజ్జతి వాతేన వా ఉదకేన వా, న చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో న చిరం దీఘరత్తం అనుసేతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘పథవిలేఖూపమో’’.
౧౧౫. కతమో చ పుగ్గలో ఉదకలేఖూపమో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆగాళ్హేనపి వుచ్చమానో ఫరుసేనపి వుచ్చమానో అమనాపేనపి వుచ్చమానో సంసన్దతిమేవ [… చేవ (స్యా.) అ. ని. ౩.౧౩౩] సన్ధియతిమేవ [… చేవ (స్యా.) అ. ని. ౩.౧౩౩] సమ్మోదతిమేవ [… చేవ (స్యా.) అ. ని. ౩.౧౩౩]. సేయ్యథాపి నామ ఉదకే లేఖా ఖిప్పం లుజ్జతి, న చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆగాళ్హేనపి వుచ్చమానో ఫరుసేనపి వుచ్చమానో అమనాపేనపి వుచ్చమానో సంసన్దతిమేవ సన్ధియతిమేవ సమ్మోదతిమేవ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘ఉదకలేఖూపమో’’.
౧౧౬. తత్థ కతమే తయో పోత్థకూపమా పుగ్గలా? తయో పోత్థకా – నవోపి పోత్థకో దుబ్బణ్ణో చేవ హోతి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చ అప్పగ్ఘో చ, మజ్ఝిమోపి పోత్థకో దుబ్బణ్ణో చేవ హోతి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చ అప్పగ్ఘో చ, జిణ్ణోపి పోత్థకో దుబ్బణ్ణో చేవ హోతి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చ అప్పగ్ఘో చ. జిణ్ణమ్పి పోత్థకం ఉక్ఖలిపరిమజ్జనం వా కరోన్తి సఙ్కారకూటే వా నం ఛడ్డేన్తి. ఏవమేవం తయోమే పోత్థకూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసు. కతమే తయో? నవో చేపి భిక్ఖు హోతి దుస్సీలో పాపధమ్మో, ఇదమస్స దుబ్బణ్ణతాయ. సేయ్యథాపి సో పోత్థకో దుబ్బణ్ణో, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యే ఖో పనస్స సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తి, తేసం తం హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. ఇదమస్స దుక్ఖసమ్ఫస్సతాయ. సేయ్యథాపి సో పోత్థకో దుక్ఖసమ్ఫస్సో, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యేసం ఖో పన సో పటిగ్గణ్హాతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, తేసం తం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. ఇదమస్స అప్పగ్ఘతాయ. సేయ్యథాపి సో పోత్థకో అప్పగ్ఘో, తథూపమో అయం పుగ్గలో.
మజ్ఝిమో చేపి భిక్ఖు హోతి…పే… థేరో చేపి భిక్ఖు హోతి దుస్సీలో పాపధమ్మో, ఇదమస్స దుబ్బణ్ణతాయ. సేయ్యథాపి సో పోత్థకో దుబ్బణ్ణో, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యే ఖో పనస్స సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తి, తేసం తం హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. ఇదమస్స దుక్ఖసమ్ఫస్సతాయ. సేయ్యథాపి సో పోత్థకో దుక్ఖసమ్ఫస్సో, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యేసం ఖో పన సో పటిగ్గణ్హాతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, తేసం తం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. ఇదమస్స అప్పగ్ఘతాయ. సేయ్యథాపి సో పోత్థకో అప్పగ్ఘో, తథూపమో అయం పుగ్గలో.
ఏవరూపో చే థేరో భిక్ఖు సఙ్ఘమజ్ఝే భణతి. తమేనం భిక్ఖూ ఏవమాహంసు – ‘‘కిం ను ఖో తుయ్హం బాలస్స అబ్యత్తస్స భణితేన, త్వమ్పి నామ భణితబ్బం మఞ్ఞసీ’’తి! సో కుపితో అనత్తమనో తథారూపిం వాచం నిచ్ఛారేతి యథారూపాయ వాచాయ సఙ్ఘో తం ఉక్ఖిపతి, సఙ్కారకూటేవ నం పోత్థకం. ఇమే తయో పోత్థకూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసు.
౧౧౭. తత్థ కతమే తయో కాసికవత్థూపమా పుగ్గలా? తీణి కాసికవత్థాని – నవమ్పి కాసికవత్థం వణ్ణవన్తఞ్చేవ హోతి సుఖసమ్ఫస్సఞ్చ మహగ్ఘఞ్చ, మజ్ఝిమమ్పి కాసికవత్థం వణ్ణవన్తఞ్చేవ హోతి సుఖసమ్ఫస్సఞ్చ మహగ్ఘఞ్చ, జిణ్ణమ్పి కాసికవత్థం వణ్ణవన్తఞ్చేవ హోతి సుఖసమ్ఫస్సఞ్చ మహగ్ఘఞ్చ. జిణ్ణమ్పి కాసికవత్థం రతనపలివేఠనం వా కరోన్తి గన్ధకరణ్డకే వా నం నిక్ఖిపన్తి.
ఏవమేవం తయోమే కాసికవత్థూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసు. కతమే తయో? నవో చేపి భిక్ఖు హోతి సీలవా కల్యాణధమ్మో, ఇదమస్స సువణ్ణతాయ. సేయ్యథాపి తం కాసికవత్థం వణ్ణవన్తం, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యే ఖో పనస్స సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తి, తేసం తం హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. ఇదమస్స సుఖసమ్ఫస్సతాయ. సేయ్యథాపి తం కాసికవత్థం సుఖసమ్ఫస్సం, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యేసం ఖో పన సో [యేసం ఖో పన (సబ్బత్థ) అ. ని. ౩.౧౦౦] పటిగ్గణ్హాతి [పతిగణ్హాతి (సీ.) రూపసిద్ధిటీకాయ పన సమేతి] చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, తేసం తం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం. ఇదమస్స మహగ్ఘతాయ. సేయ్యథాపి తం కాసికవత్థం మహగ్ఘం, తథూపమో అయం పుగ్గలో.
మజ్ఝిమో చేపి భిక్ఖు…పే… థేరో చేపి భిక్ఖు హోతి సీలవా కల్యాణధమ్మో, ఇదమస్స సువణ్ణతాయ. సేయ్యథాపి తం కాసికవత్థం వణ్ణవన్తం, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యే ఖో పనస్స సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తి, తేసం తం హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. ఇదమస్స సుఖసమ్ఫస్సతాయ. సేయ్యథాపి తం కాసికవత్థం సుఖసమ్ఫస్సం, తథూపమో అయం పుగ్గలో. యేసం ఖో పన సో పటిగ్గణ్హాతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, తేసం తం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం. ఇదమస్స మహగ్ఘతాయ. సేయ్యథాపి తం కాసికవత్థం మహగ్ఘం, తథూపమో అయం పుగ్గలో.
ఏవరూపో చే థేరో భిక్ఖు సఙ్ఘమజ్ఝే భణతి, తమేనం భిక్ఖూ ఏవమాహంసు – ‘‘అప్పసద్దా ఆయస్మన్తో హోథ, థేరో భిక్ఖు ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ భణతీ’’తి. తస్స తం వచనం ఆధేయ్యం గచ్ఛతి, గన్ధకరణ్డకేవ నం కాసికవత్థం. ఇమే తయో కాసికవత్థూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసు.
౧౧౮. కతమో చ పుగ్గలో సుప్పమేయ్యో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఉద్ధతో హోతి ఉన్నళో చపలో ముఖరో వికిణ్ణవాచో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకటిన్ద్రియో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘సుప్పమేయ్యో’’.
౧౧౯. కతమో చ పుగ్గలో దుప్పమేయ్యో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అనుద్ధతో హోతి అనున్నళో అచపలో అముఖరో అవికిణ్ణవాచో ఉపట్ఠితస్సతి సమ్పజానో సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో సంవుతిన్ద్రియో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘దుప్పమేయ్యో’’.
౧౨౦. కతమో చ పుగ్గలో అప్పమేయ్యో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ‘‘అప్పమేయ్యో’’.
౧౨౧. కతమో చ పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో హీనో హోతి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ. ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో, అఞ్ఞత్ర అనుద్దయా అఞ్ఞత్ర అనుకమ్పా.
౧౨౨. కతమో చ పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సదిసో హోతి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ. ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? ‘‘సీలసామఞ్ఞగతానం సతం సీలకథా చ నో భవిస్సతి, సా చ నో ఫాసు భవిస్సతి, సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతి; సమాధిసామఞ్ఞగతానం సతం సమాధికథా చ నో భవిస్సతి, సా చ నో ఫాసు భవిస్సతి, సా చ నో పవత్తినీ [పవత్తనీ (సీ.) అ. ని. ౩.౨౬] భవిస్సతి; పఞ్ఞాసామఞ్ఞగతానం సతం పఞ్ఞాకథా చ నో భవిస్సతి, సా చ నో ఫాసు భవిస్సతి, సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతీ’’తి. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో.
౧౨౩. కతమో చ పుగ్గలో సక్కత్వా గరుం కత్వా సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అధికో హోతి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ. ఏవరూపో పుగ్గలో సక్కత్వా గరుం కత్వా సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? ‘‘అపరిపూరం వా సీలక్ఖన్ధం పరిపూరేస్సామి, పరిపూరం వా సీలక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామి; అపరిపూరం వా సమాధిక్ఖన్ధం పరిపూరేస్సామి, పరిపూరం వా సమాధిక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామి; అపరిపూరం వా పఞ్ఞాక్ఖన్ధం పరిపూరేస్సామి, పరిపూరం వా పఞ్ఞాక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీ’’తి. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో సక్కత్వా గరుం కత్వా సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో.
౧౨౪. కతమో చ పుగ్గలో జిగుచ్ఛితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో అసుచి సఙ్కస్సరసమాచారో పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో అన్తోపూతి అవస్సుతో కసమ్బుజాతో. ఏవరూపో పుగ్గలో జిగుచ్ఛితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? కిఞ్చాపి ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స న దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి, అథ ఖో నం పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి – ‘‘పాపమిత్తో పురిసపుగ్గలో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో’’తి. సేయ్యథాపి నామ అహి గూథగతో కిఞ్చాపి న డంసతి, అథ ఖో నం మక్ఖేతి; ఏవమేవం కిఞ్చాపి ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స న దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి, అథ ఖో నం పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి – ‘‘పాపమిత్తో పురిసపుగ్గలో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో’’తి! తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో జిగుచ్ఛితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో.
౧౨౫. కతమో చ పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సేయ్యథాపి నామ దుట్ఠారుకో కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టితో భియ్యోసో మత్తాయ ఆసవం దేతి, ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సేయ్యథాపి నామ తిన్దుకాలాతం కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టితం భియ్యోసో మత్తాయ చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి, ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సేయ్యథాపి నామ గూథకూపో కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టితో భియ్యోసో మత్తాయ దుగ్గన్ధో హోతి, ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి; ఏవరూపో పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? ‘‘అక్కోసేయ్యపి మం పరిభాసేయ్యపి మం అనత్థమ్పి మే కరేయ్యా’’తి! తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో.
౧౨౬. కతమో చ పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో – ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? కిఞ్చాపి ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స న దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి, అథ ఖో నం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి – ‘‘కల్యాణమిత్తో పురిసపుగ్గలో కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో’’తి! తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో.
౧౨౭. కతమో చ పుగ్గలో సీలేసు పరిపూరకారీ, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ? సోతాపన్నసకదాగామినో – ఇమే వుచ్చన్తి పుగ్గలా సీలేసు పరిపూరకారినో, సమాధిస్మిం మత్తసో కారినో, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారినో.
౧౨౮. కతమో చ పుగ్గలో సీలేసు చ పరిపూరకారీ, సమాధిస్మిఞ్చ పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ? అనాగామీ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సీలేసు చ పరిపూరకారీ, సమాధిస్మిఞ్చ పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ.
౧౨౯. కతమో చ పుగ్గలో సీలేసు చ పరిపూరకారీ, సమాధిస్మిఞ్చ పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ చ పరిపూరకారీ? అరహా – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సీలేసు చ పరిపూరకారీ, సమాధిస్మిఞ్చ పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ చ పరిపూరకారీ.
౧౩౦. తత్థ కతమే తయో సత్థారో? ఇధేకచ్చో సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి [పఞ్ఞాపేతి (సీ. స్యా.)], న రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి. ఇధ పనేకచ్చో సత్థా కామానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, రూపానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి. ఇధ పనేకచ్చో సత్థా కామానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, రూపానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, వేదనానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి.
తత్ర య్వాయం సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, న రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, రూపావచరసమాపత్తియా లాభీ సత్థా తేన దట్ఠబ్బో. తత్ర య్వాయం సత్థా కామానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, రూపానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, అరూపావచరసమాపత్తియా లాభీ సత్థా తేన దట్ఠబ్బో. తత్ర య్వాయం సత్థా కామానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, రూపానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, వేదనానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, సమ్మాసమ్బుద్ధో సత్థా తేన దట్ఠబ్బో. ఇమే తయో సత్థారో.
౧౩౧. తత్థ కతమే అపరేపి తయో సత్థారో? ఇధేకచ్చో సత్థా దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అత్తానం సచ్చతో థేతతో పఞ్ఞపేతి, అభిసమ్పరాయఞ్చ అత్తానం సచ్చతో థేతతో పఞ్ఞపేతి. ఇధ పనేకచ్చో సత్థా దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అత్తానం సచ్చతో థేతతో పఞ్ఞపేతి, నో చ ఖో అభిసమ్పరాయం అత్తానం సచ్చతో థేతతో పఞ్ఞపేతి. ఇధ పనేకచ్చో సత్థా దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అత్తానం సచ్చతో థేతతో న పఞ్ఞపేతి, అభిసమ్పరాయఞ్చ అత్తానం సచ్చతో థేతతో న పఞ్ఞపేతి.