నమక్కారటీకా

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

౧. సుగతన్త్యాదివణ్ణేహి, పసత్థఞ్చ సుఖద్దదం;

వన్దన్తానం జినం నత్వా, ధమ్మం సుద్ధం గణుత్తమం.

౨. నమక్కారం హితత్థీహి, పోరాణాచరియేహి చ;

లిఖిత్వా ఠపితం పుఞ్ఞ, బుద్ధియా తేన వన్దినం.

౩. తస్సత్థవణ్ణనం కస్సం, గమ్భీరత్థసుబోధనం;

మోవిపునామేన సన్తేన, సీలుపేతేన యాచితో.

౪. వణ్ణన్తోపి చ తస్సత్థం, తం తం అట్ఠకథాదిసు;

వుత్తఞాయేన కస్సామి, సద్ధా సుణాథ సాధవో.

౫. నమనం నమతీతీ వా, నమతీ తేన వా నమో;

తస్స కారోన్తి తాహీతి, నమక్కారోతి వుచ్చతి.

౬. తఞ్చ బుద్ధఘోసాచరి, యేన పుబ్బసుతం కతం;

బుద్ధఘోసుప్పత్తియఞ్చ, తం తం పన కథాదిసు.

౭. న దిట్ఠం కతకారణం, తస్మా హితత్థికేహి చ;

పోరాణాచరియేహీ చ, ఠపితన్తి మయా వుత్తం;

తం కారణం విఞ్ఞూహీ చ, విచారేత్వా విజానితన్తి.

౧. సుగతం సుగతం సేట్ఠం, కుసలంకుసలం జహం;

అమతం అమతం సన్తం, అసమం అసమం దదం.

సరణం సరణం లోకం, అరణం అరణం కరం;

అభయం అభయం ఠానం, నాయకం నాయకం నమే.

౧. [క] ఇదాని పఠమం తావ సుగతన్త్యాదీహి అట్ఠారసహి గుణేహి థోమేత్వా బుద్ధస్స వన్దితుకామేన సుగతన్తిఆది గాథాద్వయం ఆరద్ధం. అయం పన సబ్బపాదాదియమకపథ్యా వత్తగాథాతి దట్ఠబ్బం. తం పన యమకం సుబోధాలఙ్కారే కిలిట్ఠదోసన్తి వుత్తం.

వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘యం కిలిట్ఠపదం మన్దా, భిధేయ్యం యమకాదికం;

కిలిట్ఠపదదోసేవ, తమ్పి అన్తో కరీయతీ’’తి.

అయం పనేత్థ పతీతసద్దరచితత్తాయేవ పసాదగుణ సఙ్ఖాతేన సద్దాలఙ్కారేన సంయుత్తా హోతి. తస్మా తం యమకం సువుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవం పరాసు యమకగాథాసు. తేన వుత్తం పునా లఙ్కారే –

‘‘పతీతసద్దరచితం, సిలిట్ఠపదసన్ధికం;

పసాదగుణసంయుత్తం, యమకం మతమేదిస’’న్తి.

తత్థ సుగతన్తి సోభనగమనత్తా సున్దరం ఠానం గతత్తా సమ్మా గతత్తా చ సుగతో, సో హి సోభనం అరియమగ్గేన గచ్ఛతీతి సుగతోతి వుచ్చతి, సుపుబ్బో గముధాతు త. సుసద్దో సోభనత్థో. అరియమగ్గగమనేన పరిసుద్ధం అనవజ్జం ఖేమం దిసం అసజ్జమానో గతోతి అత్థో. తఞ్చ గమనం దువిధం హోతి కాయగమనం, ఞాణగమనఞ్చాతి. తత్థ భగవతో వేనేయ్యజనుపసఙ్కమనం ఏకన్తేన తేసం హితసుఖస్స నిప్ఫాద నతో సోభనం కాయేన గమనం కాయగమనం నామ. సయమ్భూ ఞాణేన పన సకలమ్పి లోకం పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పరిజాననతో ఞాణేన గమనం ఞాణగమనం నామ. ఇధ పన ఞాణగమనం అధిప్పేతం. అఙ్గుత్తరటీకాయం పన ‘‘సోభనం గతం గమనం ఏతస్సాతి సుగతో’’తి వుత్తం. సున్దరం ఠానం గచ్ఛతీతి సుగతోతి చ వుచ్చతి, ఆరమ్మణకరణవసేన అమతం నిబ్బానం గతోతి అత్థో. సమ్మా అవిపరీతం చేస గచ్ఛతీతి సుగతోతి వుచ్చతి. సుసద్దో సమ్మాసద్దత్థో. తేన తేన మగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి అత్థో. అథ వా సమ్మా ఆగచ్ఛతీతి సుగతోతి చ వుచ్చతి, దీపఙ్కరపాదమూలతో పభుతి యావ బోధిమణ్డా తావ సమతింసపారమిపూరికాయ సమ్మాపటిపత్తియా సబ్బలోకస్స హితసుఖమేవ కరోన్తో సస్సతం ఉచ్ఛేదం కామసుఖం అత్తకిలమథఞ్చాతి ఇమే చన్తే అనుపగచ్ఛన్తో ఆగతోతి అత్థో. తం సుగతం బుద్ధం నమే నమామీతి సమ్బన్ధో.

పున సుగతన్తి సమ్మా గదత్తా సుగతో. సో హి సమ్మా గదతి భాసతీతి సుగతోతి వుచ్చతి. సుపుబ్బగదధాతు భాసాయం వియత్తియం వాచాయం వా, త, దస్స తో. ఛసు వాచాసు యుత్తట్ఠానే యుత్తమేవ ద్వివాచం భాసతీతి అత్థో. వుత్తఞ్హి మజ్ఝిమపణ్ణాసపాళియం అభయరాజకుమారసుత్తే –

౧.

.‘‘రాజకుమార యం తథాగతో తం వాచం జానాతి అభూతం అతచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, న తం తథాగతో వాచం భాసతి. ౨. యమ్పి తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా. తమ్పి తథాగతో వాచం న భాసతి. ౩. యఞ్చ ఖో తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అత్థసంహితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, తత్రకాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతి తస్సా వాచాయ వేయ్యాకరణాయ. ౪. యం తథాగతో వాచం జానాతి అభూతం అతచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, న తం తథాగతో వాచం భాసతి. ౫. యమ్పి తథాగతో జానాతి భూతం తచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, తమ్పి తథాగతో వాచం న భాసతి. ౬. యఞ్చ ఖో తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అత్థసంహితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా. తత్ర కాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతి తస్సా వాచాయ వేయ్యాకరణాయా’’తి.

ఏత్థ పాళియం పనేసా సుఖగ్గహణత్థం సఙ్ఖేపేన వేదితబ్బా. కథం హేసా అభూతా అనత్థసంహితా అప్పియా వాచా చ, భూతా అనత్థసంహితా అప్పియా వాచా చ, భూతా అత్థ సంహితా అప్పియా వాచా చ, అభూతా అనత్థసంహితా పియా వాచా చ, భూతా అనత్థసంహితా పియా వాచా చ, భూతా అత్థసంహితా పియా వాచా చాతి ఛబ్బిధా హోతీతి. తత్థ అచోరంయేవ చోరో అయన్తిఆదివసేన వత్తబ్బవాచా పఠమవాచా నామ. చోరంయేవ చోరో అయన్తిఆదివసేన వత్తబ్బవాచా దుతియవాచా నామ. అకతపుఞ్ఞతాయ దుగ్గతో దుబ్బణ్ణో అప్పేసక్ఖో, ఇధ పన ఠత్వాపి పున పుఞ్ఞం న కరోతి, దుతియచిత్తవారే కథం చతూహి అపాయేహి ముచ్చిస్సతీతి ఏవం మహాజనస్స అత్థపురేక్ఖారేన ధమ్మపురేక్ఖారేన అనుసాసనీపురేక్ఖారేన వత్తబ్బవాచా తతియవాచా నామ. ఏకో ధుత్తో ఆహ-మయ్హం భో మాతు మయి కుచ్ఛిగతే కపిట్ఠఫలదోహళో అహోసి. సా అఞ్ఞం కపిట్ఠహారకం అలభమానా మంయేవ పేసేసి. అహం గన్త్వా రుక్ఖం అభిరుహితుం అసక్కోన్తో అత్తనావ అత్తానం పాదే గహేత్వా ముగ్గరం వియ రుక్ఖస్స ఉపరి ఖిపిం. అథ సాఖతో సాఖం విచరన్తో ఫలాని గహేత్వా ఓతరితుం అసక్కోన్తో ఘరం గన్త్వా నిస్సేణిం ఆహరిత్వా ఓరుయ్హ మాతు సన్తికే గన్త్వా ఫలాని మాతుయా అదాసిం. తాని పన మహన్తాని హోన్తి చాటిప్ప మాణాని. తతో మే మాతరా ఏకాసనే నిసిన్నాయ సమసట్ఠిఫలాని ఖాదితానీతి. ఏవమాదివసేన వత్తబ్బవాచా చతుత్థవాచా నామ. ఆమిసహేతు చాటుకమ్యతాదివసేన నానప్పకారకం పరేసం థోమనా వాచా చేవ రాజకథం చోరకథన్తిఆదినయప్పవత్తా తిరచ్ఛానకథా చ పఞ్చమవాచా నామ. అరియసచ్చసన్నిస్సితా ధమ్మకథా ఛట్ఠమవాచా నామ. తం పన వస్ససతమ్పి సుణన్తా పణ్డితా నేవ తిత్తిం గచ్ఛన్తి. తాసు పన భగవా తతియఛట్ఠమా ద్వివాచాఏవ భాసతి. తస్మా సప్పురిసేహి సాయేవ ద్వివాచా వత్తబ్బాతి. అయం తదట్ఠకథాయం ఆగతో సఙ్ఖేపనయో. విసుద్ధిమగ్గ మహాటీకాయం పన సారత్థదీపనీటీకాయఞ్చ తదఞ్ఞాకారేన వణ్ణితో. తాసు పన తం ఓలోకేత్వా గహేతబ్బన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్గహగాథా –

‘‘యో భూతమత్థసంహీతం, పరేసమప్పియా వాచం;

భూతమత్థసహీతఞ్చ, పరేసం పియవాచన్తి;

ద్వివాచం యుత్తట్ఠానేవ, వదతీతి సుగతోతి;

వుచ్చతీ చ దకారస్స, కత్వా తకారవిఞ్ఞునా’’తి.

సేట్ఠన్తి గుణమహన్తత్తా పసత్థతరం. సో హి పసత్థానం విసేసేన పసత్థోతి సేట్ఠోతి వుచ్చతి. పసత్థపదం, విసేసతద్ధితే ఇట్ఠపచ్చయో. పసత్థసద్దస్స సో, పసత్థానం పచ్చేకబుద్ధారియసావకాదీనం సీలసమాధిపఞ్ఞాది గుణేహి విసేసేన పసత్థోతి అత్థో. అథ వా సున్దరే సతిపట్ఠానాదిభేదే ధమ్మే ఏసతి గవేసతి ఏసిం గవేసిన్తి వా సేట్ఠో, బుద్ధో. సుపుబ్బోఏస గవేసనే త. తస్స రట్ఠో. సుసద్దో సున్దరత్థో. సన్తేహి సప్పురిసేహి ఏసితబ్బో గవేసితబ్బోతి వా సేట్ఠో. సన్తసద్దూపపదో ఇస గవేసనే త, సన్తసద్దస్స సో, ఇకారస్సే, తస్స ట్ఠో. సన్తేహి సప్పురిసేహి ఇచ్ఛియతి కన్తియ తీతి వా సేట్ఠో. సన్తసద్దూపపదో ఇసు ఇచ్ఛాకన్తీసు త. అథ వా సన్తానం సప్పురిసానం హితసుఖం ఇచ్ఛతీతి సేట్ఠో, బుద్ధో. కత్తుసాధనోయం. సున్దరే సతిపట్ఠానా దిభేదే ధమ్మే ఏసేతి బుద్ధేతీతి వా సేట్ఠో. హేతు కత్తుసాధనోయం. సుపుబ్బఏసధాతు బుద్ధియం త. తం సేట్ఠం.

కుసలంకుసలం జహన్తి ఏత్థ కుసలం అకుసలం జహన్తి పదవిభాగో కాతబ్బో. కుచ్ఛితం పాపధమ్మం సలయతి చలయతి కమ్పేతి విద్ధంసేతీతి కుసలం, చతుభూమికకుసలం లబ్భతి. కుపుబ్బో సలధాతు అ. తత్థ కామావచరకుసలం తదఙ్గప్పహానేన పాపధమ్మం సలయతి చలయతి, మహగ్గత కుసలం విక్ఖమ్భనప్పహానేన సలయతి కమ్పేతి, లోకుత్తర కుసలం సముచ్ఛేదప్పహానేన సలయతి విద్ధంసేతీతి అత్థో.

అథ వా కుచ్ఛితం అపాయద్వారం సలన్తి సంవరన్తి పిదహన్తి సాధవో ఏతేనాతి కుసలం, కరణసాధనోయం. ఇధ పన జహన్తి వుత్తత్తా తేభూమకకుసలమేవాధిప్పేతం. తం పన అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణం, అకుసలవిద్ధంసనరసం, వోదాన పచ్చుపట్ఠానం, ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం వా, యోనిసోమనసికార పదట్ఠానం. న కుసలం అకుసలం, మిత్తపటిపక్ఖో అమిత్తో వియ పహాయకపహాతబ్బభావేన కుసలపటిపక్ఖన్తి అత్థో. తం పన సావజ్జదుక్ఖవిపాకలక్ఖణం, సావజ్జానిట్ఠవిపాక లక్ఖణం వా, అనత్థజననరసం, అనిట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానం. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఆనేఞ్జా భిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతం కుసలం అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతం అకుసలఞ్చ కుసలంకుసలం. తం పన పదం జహన్తిపదే కమ్మం.

జహన్తి మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదప్పహానేన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సమ్భనప్పహానేన పజహన్తం విద్ధంసేన్తన్తి అత్థో. తఞ్హి అరహత్తమగ్గఞాణేన జహతి పజహతి, ఫలఞాణేన జహిం పజహిం పటిప్పస్సమ్భిన్తి వా జహో, బుద్ధో. హాధాతు చాగే అ. కిఞ్చాపి పనేత్థ కుసలం మగ్గేన పహాతబ్బధమ్మే న వుత్తం, వట్టమూలభూతే అవిజ్జాతణ్హాదికిలేసే పన అరహత్తమగ్గ ఞాణేన జహితే లోకియకుసలుప్పత్తియా మూలభూతాయ అవిజ్జాతణ్హాయ అభావా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో సంసారే పున పటిసన్ధియా నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి, తస్మా వట్టమూలభూతే కిలేసే జహితే ఫలూపచారేన కుసలమ్పి జహితం నామ హోతి. రూపం భిక్ఖవే న తుమ్హాకం తం పజహథాతిఆదీసు వియ. అరహన్తేన హి అభిసమాచారికవత్తం కతమ్పి కుసలన్తి న వుత్తం, క్రియాతి పన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

వుత్తఞ్హి నిదానవగ్గసంయుత్తట్ఠకథాయం ‘‘ఖీణాసవేన హి కతం కమ్మం నేవ కుసలం హోతి నాకుసలం, అవిపాకం హుత్వా క్రియమత్తే తిట్ఠతీ’’తి.

అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అరహత్తమగ్గో చ కుసలాకుసల కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతీతి ఏవం తేన తం భిజ్జతీ’’తి వుత్తం.

తేన వుత్తం చూళనిద్దేసపాళియం ‘‘అరహత్తమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తీ’’తి.

అమతన్తి మరణవిరహితం. సో జినో హి న మతో అమతో, మరణధమ్మస్స నిబ్బత్తకానం కిలేసానం అరహత్త మగ్గేన సముచ్ఛిన్దితత్తా పున మరణతో విరహితోతి వా అమతో. అథ వా నిబ్బానే ఆరమ్మణకరణవసేన అధిగతే నత్థి మతం మరణం యస్స జినస్సాతి అమతోతి వుచ్చతి. జినేన హి ఖన్ధమచ్చుమారం అజితోపి కిలేసమారం జయిత్వా తేసం అవస్సం జియమానత్తా ఫలూపచారేన అమతోతి వుచ్చతీతి వేదితబ్బం.

పున అమతన్తి అమతనిబ్బానసమన్నాగతం. నత్థి మతం మరణం ఏత్థాతి అమతం, నిబ్బానం. తం పన సన్తిలక్ఖణం, అచ్చుతరసం, అనిమిత్తపచ్చుపట్ఠానం, నిస్సరణపచ్చుపట్ఠానం వా, నిబ్బానస్స పన పదట్ఠానం న లబ్భతి.

వుత్తఞ్హి మిలిన్దపఞ్హే నాగసేనత్థేరేన ‘‘న కేనచి కారణేన నిబ్బానం ఉప్పజ్జతీ’’తి.

తం అస్స అత్థీతి అమతో, జినో. సద్ధాదితో ణాతి సుత్తేన అస్సథ్యత్థే ణపచ్చయో. సద్ధో పఞ్ఞోతిఆదీసు వియ. అస్స జినస్స చతుమగ్గఞాణేన సచ్ఛికతం అమతం నిబ్బానం అత్థీతి అత్థో, తం అమతం.

సన్తన్తి సబ్బకిలేసదరథేహి చ వట్టదుక్ఖేహి చ సువూపసన్తం. సో హి బుద్ధో సబ్బకిలేసదరథవట్టదుక్ఖేహి సమిత్థ వూపసమిత్థాతి సన్తోతి వుచ్చతి. సముధాతు ఉపసమే త. ధాత్వన్తస్స లోపం తపచ్చయస్సన్తోఆదేసం కత్వా పదసిద్ధి వేదితబ్బా. సంసారవట్టే దరథకారకానం కిలేసానం బోధిమణ్డే అరహత్తమగ్గఞాణేన సముచ్ఛిన్దితత్తా సీతిభూతో సన్తకాయచిత్తోతి వుత్తం హోతి, తం సన్తం.

అసమన్తి సీలాదిగుణేహి కేనచి పుగ్గలేన అసదిసం, సో హి బుద్ధో నత్థి సీలాదిగుణేహి సమో సదిసో ఏతస్సాతి అసమోతి వుచ్చతి. ఇమస్మిం సత్తలోకే సీల సమాధిపఞ్ఞాదిగుణేహి బుద్ధేన సదిసో కోచి మనుస్సో వా దేవో వా బ్రహ్మా వా నత్థీతి అత్థో. భగవతో హి అసీతి అనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డిత బాత్తింస మహాపురిసలక్ఖణేహి విచిత్రరూపకాయో చ సబ్బాకారేహి పరిసుద్ధసీలక్ఖన్ధాదిగుణ రతనసమిద్ధో ధమ్మకాయో చ పుఞ్ఞమహత్తథామమహత్త ఇద్ధిమహత్తయసమహత్తపఞ్ఞామహత్తాదిగుణేహి చ పరముక్కంసగతో చ అత్థి, తస్మా భగవా సీలాదిగుణేహి కేనచి అసమో అసదిసోతి వుత్తం హోతి.

అసమం దదన్తి లోకియధమ్మేన అసదిసం మగ్గఫలనిబ్బాన ధమ్మం వేనేయ్యానం సత్తానం దేసనాఞాణేన దాయకం. ఏత్థ చ అసమన్తి నత్థి ఏత్థ ఏతేసం వా సమో సదిసో లోకియధమ్మోతి అసమో, మగ్గఫలనిబ్బానం లబ్భతి. అథ వా అసమన్తి అఞ్ఞేసం ధమ్మానం అగ్గభావతో చతుబ్బిధేన అరియ మగ్గేన సచ్ఛికాతబ్బం నిబ్బానం వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘యావతా భిక్ఖవే ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి. తస్స పన పదస్స దదన్తిపదేన కమ్మభావేన సమ్బన్ధో. దదాతీతి దదో, బుద్ధో. దాధాతు అ, సో కేనచి లోకియధమ్మేన అసమం అసదిసం మగ్గఫలనిబ్బానసఙ్ఖాతం లోకుత్తరధమ్మం మహాకరుణాప్పధానేన అమతాధిగమపటిపత్తిదస్సనేన దేసనాఞాణేన వేనేయ్యానం సత్తానం దాతాతి అత్థో. తం అసమం దదం.

(ఖ) దుతియగాథాయం పన సరణన్తి సబ్బసత్తలోకస్స పటిసరణభూతో పరాయణో లేణో తాణోతి వుత్తం హోతి. సో హి బుద్ధో సరన్తి పటిసరన్తి ఏత్థ సత్తలోకాతి సరణోతి వుచ్చతి. సరధాతు యు. అథ వా సరన్తి ఓసరన్తి సమోసరన్తి ఏత్థ సత్తలోకాతి సరణోతి వుచ్చతి. సరన్తి చిన్తేన్తి ఏత్థ సద్ధా పసన్నా దేవమనుస్సా సరణమిదన్తి సరణోతి చ. సరన్తి పటివిజ్ఝన్తి ఏత్థుపగతా దేవమనుస్సా సద్ధమ్మన్తి సరణోతి చ వుచ్చతి. సర చిన్తాయం యు. సరణగమనట్ఠానే పన సరతి హింసతి భయం సన్తాపం దుక్ఖం కిలేసఞ్చాతి సరణం. రతనత్త యన్తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. తం సరణం.

పున సరణం లోకన్తి సత్తసఙ్ఖారోకాససఙ్ఖతం లోకం సరన్తం జానన్తం. ఏత్థ హి లోకయతి పతిట్ఠయతి ఏత్థ పుఞ్ఞాపుఞ్ఞఞ్చ తబ్బిపాకో చాతి లోకో, సత్త లోకో లబ్భతి. లోకధాతు పతిట్ఠాయం ణ. లుజ్జతి పలుజ్జతీతి లోకో, సఙ్ఖారలోకో. లుజధాతుణ. లోకియతి విచిత్తాకారేన దిస్సతీతి లోకో, లోకియన్తి పతిట్ఠియన్తి ఏత్థ వా జఙ్గమా చ థావరా చాతి లోకో, చక్కవాళసఙ్ఖతో ఓకాసలోకో లబ్భతి. లోకధాతుణ. ఏత్థ చ సస్సతో లోకోతి వా అసస్సతో లోకోతి వాతి ఆగతట్ఠానే ఇన్ద్రియబద్ధానం రూపాదీనం ఖన్ధానం సమూహో సన్తానో చ సత్తోయేవ లోకో సత్తలోకోతి వచనత్థేన సత్తలోకోతి వేదితబ్బో. ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహా రట్ఠితికాతి ఆగతట్ఠానే ఇన్ద్రియబద్ధానం వా అనిన్ద్రియబద్ధానం వా ఖన్ధానం సమూహో సన్తానో చ పచ్చయేహి సఙ్ఖరియన్తీతి సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారాఏవ లోకో సఙ్ఖారలోకోతి వచనత్థేన సఙ్ఖారలోకోతి.

‘‘యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి,

దిసా భన్తి విరోచమానా;

తావ సహస్సధా లోకో,

ఏత్థ తే వత్తతి వసో’’తి.

ఆగతట్ఠానే అనిన్ద్రియబద్ధానం రూపాదీనం సమూహో సన్తానో చ అవకసన్తి పతిట్ఠహన్తి ఏత్థాతి ఓకాసో, సోయేవ లోకో ఓకాసలోకోతి వచనత్థేన ఓకాస లోకోతి వేదితబ్బో, తం లోకం. సరతి జానాతి అజానీతి వా సరణో, బుద్ధో. సర చిన్తాయం యు. లోకం సరణన్తి సమ్బన్ధో. బుద్ధో పన సత్తలోకం, సఙ్ఖారలోకం, ఓకాసలోకం, కిలేసలోకం, భవలోకం, ఇన్ద్రియ లోకం, ఖన్ధలోకం, ఆయతనలోకం ధాతులోకఞ్చాతిఆదిమనేకలోకం అనావరణఞాణేన పటివిజ్ఝతీతి వుత్తం హోతి.

అరణన్తి నిక్కిలేసం, కిలేససఙ్ఖాతరణవిరహితం వా. రణసద్దో చ కిలేసేసు చ యుద్ధే చుణ్ణవిచుణ్ణకరణే చ దిస్సతి. తథా హి సరణా ధమ్మా అరణా ధమ్మాతిఆదీసు కిలేసేసు దిస్సతి. తే హి రణన్తి కన్దన్తి సత్తా ఏతేహీతి రణాతి వుచ్చన్తి.

‘‘ధనుగ్గహో అసదిసో, రాజపుత్తో మహబ్బలో;

సబ్బామిత్తే రణం కత్వా, సంయమం అజ్ఝుపాగమీ’’తి.

అసదిసజాతకే యుద్ధే దిస్సతి. రణం కత్వాతి హి యుద్ధం కత్వా, సంయమన్తి సంయతం ఇసిపబ్బజ్జం అజ్ఝుపాగమీతి అత్థో. తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ రణం కరోన్తో, ధావింసు తే అట్ఠదిసా సమన్తతోతి ఛద్దన్తజాతకే చుణ్ణవిచుణ్ణకరణే దిస్సతి. రణం కరోన్తోతి హి చుణ్ణం విచుణ్ణం కరోన్తో. తేతి సబ్బే అట్ఠసహస్సనాగాతి అత్థో. ఇధ పన కిలేసే దట్ఠబ్బో. అయం పనేత్థ వచనత్థో. రణన్తి సత్తే రాగాదయో చుణ్ణేన్తి పీళేన్తీతి రణా, రణన్తి సత్తా ఏతేహి కన్దన్తి పరిదేవన్తీతి వా రణా, కిలేసా. రణధాతు సద్దే అ. నత్థి రణా కిలేసా ఏతస్సాతి అరణోతి వుచ్చతి. జినస్స కిలేసమారస్స బోధిమూలే జియమానత్తా రణా కిలేసా న సన్తీతి అత్థో. తం అరణం.

అరణం కరన్తి వేనేయ్యసన్తానే రణసఙ్ఖతకిలేసస్స అభావకరణం. ఏత్థ చ రణన్తి ఏతం యేహి అభిభూతా సత్తా కన్దన్తి పరిదవన్తి ఏతేసం రాగాదీనం అధివచనం. తేసం అభావం వేనేయ్యసన్తానే దేసనాఞాణేన కరోతి అత్థో. అథ వా కరోతీతి కరో, బుద్ధో. తం కరం.

అభయన్తి జాతిభయాదీనం అభావతో నిబ్భయం. ఏత్థ హి భయం చిత్తుత్రాసభయం, ఞాణభయం, ఆరమ్మణభయం, ఓత్తప్ప భయఞ్చాతి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ భాయతి చిత్తేనాతి భయం, చిత్తుత్రాసభయం. ఞాణేన తీరేత్వా భాయతీతి భయం, ఞాణం. భాయతి ఏతస్మాతి భయం, ఆరమ్మణభయం. భాయతి ఏతేన పాపతోతి భయం, ఓత్తప్పభయం. భీధాతు భయే ణ.

మహానిద్దేసపాళియం పన ఆగతాని జాతిభయం, జరాభయం, బ్యాధిభయం, మరణభయం, రాజభయం, చోరభయం, అగ్గిభయం, ఉదకభయం, అత్తానువాదభయం, పరానువాదభయం, దణ్డభయం, దుగ్గతిభయం, ఊమిభయం, కుమ్భీళభయం, ఆవట్టభయం, సుసుకభయం, ఆజీవికభయం, అసిలోకభయం, పరిసయసారజ్జభయం, మదన భయం, దుగ్గతిభయన్తిఆదీని గహితాని. నత్థి భయాని ఏతస్సాతి అభయో, బుద్ధో. తస్స భయానం కారణ భూతానం సబ్బకిలేసానం అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్దితత్తా సబ్బభయం నత్థీతి అత్థో.

పున అభయం ఠానం నాయకన్తి ఏత్థ అభయన్తిపదం ఠానన్తిపదే విసేసనం. ఠానన్తిపదం నాయకన్తిపదే కమ్మం. భయసద్దస్స అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. నత్థి సబ్బభయం ఏత్థ నిబ్బానేతి అభయం, నిబ్బానం. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధ అరహన్తా ఠన్తి ఉప్పజ్జన్తి ఏత్థాతి ఠానం, నిబ్బానం. వేనేయ్యసత్తే నేతీతి నాయకో, బుద్ధో. నీధాతు నయనే ణ్వు. సో బుద్ధో భబ్బే కులపుత్తే మగ్గాధి గమప్పత్తియా ధమ్మదేసనాయ మగ్గఫలఞాణం అధిగమేన్తో నిబ్బానట్ఠానం నేతీతి అత్థో, తం నాయకం.

పున నాయకం నమేతి నాయకం బుద్ధం అహం నమే నమామీతి సమ్బన్ధో. తత్థ నాయకన్తి వేనేయ్యసత్తే సంసారణ్ణవతో నిబ్బానపారం నేతీతి నాయకో, బుద్ధో. సో హి యథా నావికో జనే నావాయ ఓరిమతీరతో పారిమతీరం నేతి, ఏవం సత్తే మగ్గఙ్గనావాయ సంసారణ్ణవతో నిబ్బాన పారం నేతి పాపుణేతీతి అత్థో. అథ వా నాయకన్తి తిణ్ణం లోకానం జేట్ఠభావగమనత్తా నాయకో జేట్ఠ సేట్ఠవుడ్ఢతరో. సో హి జేట్ఠభావం నేతి గచ్ఛతి పాపుణాతీతి నాయకోతి వుచ్చతి. నీధాతు గతిమ్హి ణ్వు. సో పన ఇధ లోకే అవిజ్జణ్డగతానం సబ్బపజానం పఠమతరం అవిజ్జణ్డకోసం అరహత్తమగ్గేన పదాలేత్వా అరియాయ జాతియా జాతత్తా సబ్బసత్తానం సేట్ఠజేట్ఠవుడ్ఢతరభావం గతోతి అత్థో. తం నాయకం. నమేతి అహం తీహి ద్వారేహి సక్కచ్చం నమామీతి అత్థో. ఏత్థ హి వత్తమానమివిభత్తియా క్వచిధాతుత్యాదిసుత్తేన ఏఆదేసో హోతి. అయం పనేత్థ వాచ్చత్థాదినయో. నమేతిపదస్స ఆఖ్యాతపదత్తా వచనత్థో న కాతబ్బో. వుత్తఞ్హి సద్దవిదూహి –

‘‘రుళ్హీఖ్యాతం నిపాతఞ్చు, పసగ్గాలపనం తథా;

సబ్బనామన్తిమేతేసు, న కతో విగ్గహో ఛసూ’’తి.

తం పన పదం నముధాతువత్తమానఅమ్హయోగపరస్సపదమివిభత్యన్తం ఆఖ్యాతపదం. నముధాతుయా వాచ్చత్థో నమనక్రియా సఙ్ఖాతో కుసలచిత్తుప్పాదో పధానవసేన లబ్భతి. మివిభత్తియా వాచ్చత్థో తేన చిత్తుప్పాదేన ఉపలక్ఖితో ఉప్పాద వన్తో తదాకారో పుగ్గలో అప్పధానవసేన లబ్భతి. పదసముదాయస్స పన వాచ్చత్థో కత్తుకమ్మభావేసు కత్తుభూతో అతీతాదికాలేసు పచ్చుప్పన్నకాలభూతో ధాత్వత్థ కిరియావిసేసోవ లబ్భతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.

విత్థారో పనేవం వేదితబ్బో. నముధాతుయా వచ్చం సుగతాది బుద్ధగుణం ఆరమ్మణం కత్వా వన్దనాకారప్పవత్తో కాయవచీ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకో సద్ధాచేతనాపఞ్ఞాపధానో కుసల చిత్తుప్పాదో చ ద్వే విఞ్ఞత్తియో అసముట్ఠాపేత్వా మనోద్వారే వన్దనాకారప్పవత్తో కుసలచిత్తుప్పాదో చ ముఖ్యేన లబ్భతి. బుద్ధగుణానుస్సరణవసేన పవత్తో యోనిసోమనసికా రాదిపురేచరానుచరకుసలచిత్తుప్పాదో ఫలూపచారేన. దిట్ఠధమ్మి కసమ్పరాయికసఙ్ఖాతం పచ్ఛిమపచ్ఛిమఫలం రోగాదిఅన్తరాయానం అభావఞ్చ వా సగ్గమోక్ఖసమ్పత్తిసుఖఞ్చ కారణూపచారేన, పురే పురే వన్దనా సదిస్యూపచారేన, వన్దనస్స నామపఞ్ఞత్తి ఠానూపచారేన, వత్థుద్వారారమ్మణం ఠానూపచారేన, వన్దన గుణేన లక్ఖితం పుగ్గలదబ్బం గుణూపచారేన. ఉక్కట్ఠమజ్ఝ ముదుత్తమత్తభావో గుణ్యూపచారేన, అవయవభూతా వన్దనా ఏకదేసూపచారేన. సమూహభూతా వన్దనా ఏకదేస్యూపచారేన, పుబ్బపుబ్బకుసలచిత్తుప్పాదో సమీపూపచారేన, పచ్ఛిమపచ్ఛిమ కుసలచిత్తుప్పాదో సమీప్యూపచారేన, పణామకుసలచిత్తుప్పాదభూతానం పరమత్థధమ్మానం నిబ్యాపారభావో తద్ధమ్మూపచారేన. తేసం ఏవం ధమ్మతాభావో అతద్ధమ్మూపచారేన, వన్దనాకారో అభేదభేదూపచారేన. వన్దనసత్తి భేదఅభేదూపచారేన లబ్భతి. మివిభత్తియా వాచ్చం తంముఖ్యాదీహి లక్ఖితో కత్తు క్రియావిసేసేన చ వత్తమానవిభత్తిసఙ్ఖాతేన విభత్తివిసే సేన చ పరస్సపదసఙ్ఖాతేన పదవిసేసేన చ ఉత్తమపురిస విసేసేన చ అమ్హయోగవిసేసేన చ సబ్బధాతువిసేసేన చ ఏకవచనవిసేసేన చ పచ్చుప్పన్నకాలవిసేసేన చ ధాత్వత్థక్రియావిసేసేన చ అలిఙ్గ విసేసేన చ భూవాదిగణ విసేసేన చ నోవికరణవిసేసేన చ భావకమ్మకత్తూసుకత్తువిసేసేన చ లక్ఖితో అహంసఙ్ఖాతో ఖన్ధసఙ్ఖతో సన్తానో అప్పధానేన లబ్భతి. క్రియాపదస్స క్రియాయ పధానేన వాచకత్తా ధాత్వత్థోవ పధానేన లబ్భతి. అపచ్చయస్స వాచ్చం భూవాదిగణజోతకా రూపసిద్ధిమత్తా పద సిలిట్ఠతా లబ్భతి.

అథ వా యో అహం నమామీతి సో నమే. సామఞ్ఞత్థ విగ్గహోయం. వాచ్చత్థో పన వుత్తనయేన వేదితబ్బో. నమనఞ్చేత్థ బుద్ధస్స సీలాదిఅనన్తగుణేసు నిన్నపబ్భారతావసేన పణామక్రియాభినిప్ఫాదికా కుసలచేతనా. సా చ వన్దనేయ్య వన్దనకానం ఖేత్తజ్ఝాసయసమ్పదాహి దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా యథాలద్ధసమ్పత్తినిమిత్తకస్స పురిమకమ్మస్స అనుబలప్పదాన వసేన తన్నిబ్బత్తితవిపాకసన్తతియా అన్తరాయకరాని ఉపపీళకఉపచ్ఛేదకకమ్మాని పటిబాహిత్వా పవత్తికాలే రోగాదిఅన్తరాయానమప్పవత్తిం సాధేతి. సమ్పరాయే చ ఉపపజ్జవేదనీయభూతా సగ్గమోక్ఖసమ్పత్తిసుఖం నిబ్బత్తేతీతి.

అయం పనేత్థ దస్సనత్థనయో. నమేతిఇమినా బుద్ధస్స సుగతాదిగుణం ఆరబ్భ పవత్తా తివిధా పణామకుసల చేతనా ముఖ్యేన దస్సేతి. తం దస్సనేన తస్సా కారణభూతా యోనిసోమనసికారాదయో చ చతుచక్కసమ్పత్తిఞ్చ బుద్ధుప్పాదనవమఖేత్తఞ్చ పుబ్బభాగే పవత్తం సద్ధాపఞ్ఞాపధానం కుసలచిత్తుప్పాదఞ్చ ఫలూపచారేన దీపేతి. తద్దీపనేన తస్సా ఫలభూతం దిట్ఠధమ్మరోగాదిఅన్తరాయవిసోసనఞ్చ సగ్గమోక్ఖ సుఖఞ్చ పఠమకారణూపచారేన పకాసేతి. తప్పకాసనేన బుద్ధస్స పణామారహభావం దుతియకారణూపచారేన విభావేతి. తంవిభావనేన వన్దకస్స మే ఖేత్తఙ్గతభావఞ్చ పణామే తబ్బభావఞ్చ తతియకారణూపచారేన అనుభావేతి.

అయం పనేత్థ అలఙ్కారనయో. నమేతివాచకపదస్స వాచ్చభూతా తివిధా బుద్ధపణామకుసలచేతనా సమట్ఠాయీ భావో నామ. కస్మా, సరీరత్తా. అథ వా తివిధాయ బుద్ధపణా మకుసలచేతనాయ సమ్పయుత్తో సమాధిప్పధానో మహా కుసలచిత్తుప్పాదో సమట్ఠాయీభావో నామ. కస్మా, బుద్ధస్స సుగతాదిగుణారమ్మణే ఏకగ్గత్తా సమాహితచిత్తత్తా వా. సోయేవ పన సన్తరసో నామ. కస్మా, బుద్ధపణామచేతనా కుసలఙ్గేన అకుసలఙ్గస్స పహీనత్తా. బుద్ధన్తిపాఠసేస పదస్స వాచ్చభూతో బుద్ధదబ్బో ఆరమ్మణవిభావో నామ. కస్మా, తస్స పణామకుసలచిత్తుప్పాదస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన ఉపకారత్తా. బుద్ధస్స సుగతన్త్యాదిగుణో ఉద్దీపనవిభావో నామ. కస్మా, పణామస్స కారణత్తా. కారణభూతం తం సమట్ఠాయీభావం ఉపాదాయ జానితబ్బో దిట్ఠధమ్మరోగా దిఅన్తరాయాభావో చ సమ్పరాయే సగ్గమోక్ఖసుఖసమ్పత్తి చ ఆనుభావో నామ. కస్మా, ఆనిసంసఫలత్తా.

తత్థ హి కిఞ్చాపి ఆనుభావదీపకం పదం నత్థి. కారణస్స పన ఫలేన వినాభావతో కారణస్స ఫలం విఞ్ఞేయ్యన్తి. అథ వా నమేతిపదస్స సామత్థియతో ఆనుభావో దస్సితోయేవాతి దట్ఠబ్బో. ఆవిభూతో ఉస్సుకో చ బుద్ధపణామస్స ఆనిసంసపజాననా మతి చ అలసాభావో చ చిత్తప్పసాదో చ సమాధిత్యాది చ బ్యభిచారీభావో నామ. లోమహంసాదిభావో సత్వంకాభావో నామాతి అలఙ్కార నయో వేదితబ్బో. ఏవం పచ్ఛిమపచ్ఛిమగాథాసూతి.

అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపయోజనా. సుగతం సోభనగతం సున్దరనిబ్బానట్ఠానం గతం వా సమ్మా గతం వా, సుగతం సమ్మా వచనం గదం భాసనం, సేట్ఠం పసత్థతరం సతిపట్ఠానాదిభేదే ధమ్మే గవేసన్తం వా సన్తేహి గవేసితబ్బం వా సత్తానం హితసుఖం ఇచ్ఛితం వా, కుసలంకుసలం కుసలంఅకుసలం, జహం జహితం, అమతం మరణవిరహితం అమతం అమతనిబ్బానసమన్నా గతం, సన్తం కిలేసదరథవూపసమం, అసమం లోకియధమ్మేన అసదిసం మగ్గఫలనిబ్బానధమ్మం. దదం దాతం దాయకం వా, సరణం సబ్బసత్తలోకస్స పటిసరణభూతం. లోకం సత్తసఙ్ఖ రోకాససఙ్ఖతం తిలోకం, సరణం జానన్తం, అరణం నిక్కిలేసం, కిలేససఙ్ఖాతరణవిరహితం వా. అరణం సత్తేసు కిలేసరజస్సాభావం, కరం దేసనాఞాణేన కతం, అభయం నిబ్భయం, అభయం నిబ్భయట్ఠానం నిబ్బానదిసం, నాయకం సత్తే నిబ్బానపారం నేన్తం, నాయకం తిలోకానం జేట్ఠం పామోక్ఖం బుద్ధం సక్కచ్చం తీహి ద్వారేహి అహం నమే నమామీతి.

పఠమవన్దనగాథాద్వయవణ్ణనా సమత్తా.

౨. నయనసుభగకాయఙ్గం,

మధురవరసరోపేతం;

అమితగుణగణాధారం,

దసబలమతులం వన్దే.

౨. ఏవం పఠమం గాథాద్వయేన బుద్ధస్స నమస్సిత్వా ఇదాని నయనసుభగకాయఙ్గన్త్యాదీహి పఞ్చహి గుణేహి థోమిత్వా బుద్ధం వన్దితుం నయనసుభగకాయఙ్గన్తిఆదిగాథమాహ. అయం పన న న మగణయుత్తత్తా నవక్ఖరేహి లక్ఖితా భుజగసు సుగాథాతి దట్ఠబ్బా. వుత్తఞ్హి వుత్తోదయే ‘‘భుజగసుసుమతా నామో’’తి.

అయం పనేత్థ యోజనా. యస్సం పటిపాదం నా చ ద్వే నగణామో చ మగణో చ యది సియా. సా భుజగసుసు గాథాతి మతా ఞాతబ్బాతి. తత్థ పన నయనసుభగకాయఙ్గన్తి సబ్బసత్తానం చక్ఖుస్స సోభనం గతేన కాయఙ్గేనసమన్నాగతం. ఏత్థ హి నయనన్తి సమవిసమం దస్సేన్తం అత్తభావం నేతీతి నయనం, చక్ఖు లబ్భతి. నీధాతు యు. సుభం సోభనం గచ్ఛతీతి సుభగం, కాయఙ్గం లబ్భతి. సుభసద్దూపపదో గముధాతు క్వి. కాయస్స అఙ్గం అవయవం కాయఙ్గం. భగవతో కాయఙ్గం లబ్భతి. ఛట్ఠీతప్పురిససమాసోయం. నయనస్స సుభగం నయనసుభగం, తం కాయఙ్గం యస్స బుద్ధస్సాతి నయనసుభగ కాయఙ్గో, బుద్ధో. సో హి రూపకాయస్స దస్సనా నుత్తరియగుణయోగతో సబ్బసత్తానం పసాదచక్ఖుస్స సోభనం గతేన ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి చ అసీత్యా నుబ్యఞ్జనలక్ఖణేహి చ లక్ఖితేన కాయఙ్గేన సమన్నాగతోతి అత్థో.

మధురవరసరోపేతన్తి పియపేమనీయఉత్తమసద్దేన సమన్నాగతం, సో హి భగవా మధియతి పియతి పేమియతి వాతి మధురో. మధధాతు ఉరో. వుత్తఞ్హి మజ్ఝిమపణ్ణాసటీకాయం ‘‘మధురోతి పియో పేమనీయో అపలిబుద్ధో’’తి. అథ వా మధియతి అస్సాదియతీతి మధురో, మధతి సబ్బసత్తానం పీతిం ఉన్దేతి వడ్ఢేతీతి మధురో, మధధాతు ఉన్దే ఉరో. తేన వుత్తం సద్దనీతియం ‘‘మధ ఉన్దే’’తి. వరితబ్బో ఇచ్ఛితబ్బో పత్థితబ్బో వాతి వరో, సరో. వరధాతు ఇచ్ఛాయం అ. సరతి గచ్ఛతి సోతవిఞ్ఞాణారమ్మణభావన్తి సరో, సద్దో. సరధాతు గతియం అ. సరతి గచ్ఛతి సుయ్యమానతన్తి వా సరో, సరియతి సుణియతీతి వా సరో, భగవతో అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో సద్దో లబ్భతి. ఉపసమ్పజ్జతీతి ఉపేతో, ఉపపుబ్బఇధాతు త. మధురో చ వరో చ సో సరో చాతి మధురవరసరో, తేన ఉపేతో సమ్పన్నో సమన్నాగతోతి మధురవరసరోపేతోతి వుచ్చతి. భగవతో పన హదయ వత్థునో సువిసుద్ధత్తా పిత్తసేమ్హాదీహి అపలిబుద్ధత్తా దేవ మనుస్సేహి మధురేన పియేన మనాపియేన వరేన ఇచ్ఛితపత్థి తేన అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన సరేన సద్దేన ఉపేతో సమ్పన్నో సమన్నాగతోతి వుత్తం హోతి.

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి సరోపేతన్తి సామఞ్ఞవసేన వుత్తం, భగవతో సరో పన విసట్ఠో చ, విఞ్ఞేయ్యో, మఞ్జు, సవనీయో, బిన్దు, అవిసారీ, గమ్భీరో, నిన్నాది చాతి విసేసేన అట్ఠఙ్గసమన్నాగతోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. వుత్తఞ్హి మజ్ఝిమ పణ్ణాసే బ్రహ్మాయుసుత్తే ‘‘అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో పనస్స గోతమస్స ముఖతో ఘోసో నిచ్ఛరతి విసట్ఠో చ, విఞ్ఞేయ్యో చ, మఞ్జు చ, సవనీయో చ, బిన్దు చ, అవిసారీ చ, గమ్భీరో చ, నిన్నాది చ. యథాపరిసం ఖో పన సో భవం గోతమో సరేన విఞ్ఞాపేతి, న చస్స బహిద్ధా పరిసాయ ఘోసో న నిచ్ఛరతీ’’తి.

తస్సాట్ఠకథాయం పన విసట్ఠోతి సినిద్ధో అపలిబుద్ధో. విఞ్ఞేయ్యోతి విఞ్ఞాపనీయో పాకటో. విసట్ఠత్తాయేవ చేస విఞ్ఞేయ్యో హోతి. మఞ్జూతి మధురో. సవనీయోతి సోతసుఖో, మధురత్తాయేవ చేస సవనీయో హోతి. బిన్దూతి సమ్పిణ్డితో. అవిసారీతి అవిసటో. బిన్దుత్తాయేవ చేస అవిసారీ హోతి. గమ్భీరోతి గమ్భీరసముట్ఠితో. నిన్నాదీతి నిన్నదవా. గమ్భీరత్తాయేవ చేస నిన్నాది హోతి. యథాపరిసన్తి చక్కవాళపరియన్తాపి ఏకబద్ధం పరిసం విఞ్ఞాపేతి. బహిద్ధాతి అఙ్గులిమత్తమ్పి పరిసతో బహిద్ధా న గచ్ఛతి. కస్మా. సో ఏవరూపో మధురసరో అకారణా మా నస్సీతి. ఇతి భగవతో ఘోసో పరిసాయ మత్తకేనేవ చరతీతి వణ్ణితోతి. అభిధానప్పదీపికాయఞ్చ వుత్తా సఙ్గహగాథా –

‘‘విసట్ఠమఞ్జువిఞ్ఞేయ్యా, సవనీయావిసారినో;

బిన్దుగమ్భీరనిన్నాది, త్యేవమట్ఠఙ్గికో సరో’’తి.

యథా హి బ్రహ్మునో సరో పిత్తసేమ్హేహి అపలిబుద్ధత్తా విసుద్ధో మధురో హోతి. యథా చ సీహబ్యగ్ఘాదీహి వాళమిగేహి అనుబన్ధా ధావన్తా ఖుద్దకమిగా కరవీకసకుణస్స వికూజమానం సద్దం సుత్వా సరస్స మధురత్తా మరణభయం హిత్వా అధావిత్వా ఉక్ఖిత్తపాదం అనిక్ఖిపిత్వా తిట్ఠన్తా సుణన్తి, ఏవం కరవీకస్స సద్దో ధమ్మతాభావేన మధురో పియో మనాపో హోతి. ఏవం భగవతా కతం కమ్మం వత్థుం సోధేతి, వత్థుస్స సుద్ధత్తా పిత్తసేమ్హేహి చ అపలిబుద్ధత్తా భగవతో నాభితో సముట్ఠహన్తో సరోపి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో సువిసుద్ధో అతిమధురో అతిపియో అతిమనాపో హోతి. సా పనేసా హీనూపమా హోతి, భగవతో హి సరో తేహి సద్దేహి సతభాగేన సహస్సభాగేన అతిమధురో అతిపియో అతిమనాపో హోతి, తథా హి ధమ్మాసో కరఞ్ఞో అసన్ధిమిత్తా దేవీ కరవీకసకుణస్స మధురసద్దం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘ఇమస్స తిరచ్ఛానస్స మధురో సద్దో, కో నామ సబ్బఞ్ఞుతఞాణసిరిం పత్తస్స భగవతో అతిమధురో సద్దో’’తి, పీతిం ఉప్పాదేత్వా తం పీతిం అవిజహిత్వా సత్తహి జఙ్ఘసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాతి, తస్మా భగవతో మధురవరసరోపేతన్తి థోమేతీతి.

అమితగుణగణాధారన్తి అపరిమిణితబ్బసీలాదిగుణసమూహానం పతిట్ఠానభూతం. ఏత్థ చ సమితోతి పరిమిణితబ్బోతి మితో, మాధాతు పరిమాణే త, న మితో అమితో. గుణోతి సీలాదయో ధమ్మా. తే హి గుణేన్తి తంసమఙ్గీపుగ్గలం పకాసేన్తీతి గుణాతి వుచ్చన్తి. గుణధాతు పకాసనే అ. మణిసారమఞ్జూసాటీకాయం పన ‘‘గుణన్తి అత్తనో ఆధారం పాకటం కరోన్తీతి గుణా’’తి వుత్తం.

సద్దనీతిధాతుమాలాయఞ్చ ‘‘గుణ ఆమన్తనే, గుణోతి సీలాదయో ధమ్మా, కేనట్ఠేన తే గుణా, గోణాపియతి ఆమన్తాపియతి అత్తని పతిట్ఠితో పుగ్గలో దట్ఠుం సోతుం పూజితుఞ్చ ఇచ్ఛన్తేహి జనేహీతి గుణో. ఏత్థ కిఞ్చాపి సీలాది ధమ్మానం ఆమన్తాపనం నత్థి, తథాపి తంహేతు ఆమన్తనం నిమన్తనఞ్చ తేయేవ కరోన్తి నామాతి ఏవం వుత్తం. అఞ్ఞే పన గుఞ్జన్తే అబ్యయన్తే ఇతి గుణాతి అత్థం వదన్తి. తదనురూపం పన ధాతుసద్దంన పస్సామ. గుణ ఆమన్తనే ఇచ్చేవ పస్సామ. విచారేత్వా గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. అమితో గుణో అమితగుణో, తేసం గణో సమూహో అమితగుణగణో, తేసం. ఆధారతి తిట్ఠతి ఏత్థాతి అమితగుణగణాధారో, జినో లబ్భతి. సో పన సముద్దోదకం నాళిపత్తేన అపరిమితం వియ కేనచి అపరిమితానం సీలాదిగుణసమూహానం ఆధారో పతిట్ఠానభూతోతి అత్థో.

దసబలన్తి అఞ్ఞేహి అసాధారణం తథాగతదసబలసమ్పన్నం. ఏత్థ హి బలన్తి కేహిచి విరుద్ధేహి కారణే హి బలన్తి న కమ్పేన్తి థిరన్తీతి బలం, దస బలాని యస్స సోతి దసబలో, బుద్ధో. తం పన దువిధం హోతి తథా గతస్స దసబలం కాయదసబలఞ్చ, ఞాణదసబలఞ్చాతి. తేసు హి కాయబలం హత్థికులానుసారేన వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘కాళా వకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;

గన్ధ మఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథం ఛద్దన్తిమే దసా’’తి.

ఇమాని హి దస హత్థికులాని. తత్థ కాళావకన్తి పకతిహత్థికులం దట్ఠబ్బం. యం దసన్నం పురిసానం కాయబలం, తం ఏకస్స కాళావకహత్థినో. యం దసన్నం కాళావకానం బలం, తం ఏకస్స గఙ్గేయ్యస్స. యం దసన్నం గఙ్గేయ్యానం, తం ఏకస్స పణ్డరస్స. యం దసన్నం పణ్డరానం, తం ఏకస్స తమ్బస్స. యం దసన్నం తమ్బానం, తం ఏకస్స పిఙ్గలస్స. యం దసన్నం పిఙ్గలానం, తం ఏకస్స గన్ధహత్థినో. యం దసన్నం గన్ధహత్థీనం, తం ఏకస్స మఙ్గలస్స. యం దసన్నం మఙ్గలానం, తం ఏకస్స హేమవతస్స. యం దసన్నం హేమవతానం, తం ఉపోసథస్స. యం దసన్నం ఉపోసథానం, తం ఏకస్స ఛద్దన్తస్స. యం దసన్నం ఛద్దన్తానం, తం ఏకస్స తథాగతస్స, నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తిపి ఇదమేవ వుచ్చతి. తదేతం పకతిహత్థీనం గణనాయ హత్థికోటిసహస్సానం. పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం హోతి. ఇదం తథాగతస్స కాయబలం హోతి. ఇదం పన తాసు తాసు పాళీసు న ఆగతం. అట్ఠకథాసుయేవ ఆగతం. తేన వుత్తం దసక నిపాత అఙ్గుత్తరటీకాయం ‘‘దస బలఞాణం పన పాళియం ఆగతమేవ. న కాయబలం వియ అట్ఠ కథారూళ్హమేవాతి అధిప్పాయో’’తి. ఏత్థ చ నారాయన సఙ్ఘాత బలన్తి ఏత్థ నారా వుచ్చన్తి రస్మియో, తా బహూ నానావిధా ఇతో ఉప్పజ్జన్తీతి నారాయనం, వజిరం. తస్మా నారాయనసఙ్ఘాత బలన్తి వజిరసఙ్ఘాతబలన్తి అత్థోతి.

ఞాణదసబలం పన విభఙ్గపాళియఞ్చ మూలపణ్ణాసే మహా సీహనాదసుత్తే దసకనిపాతఅఙ్గుత్తరపాళియఞ్చ విత్థారేన ఆగతమేవ. సుఖగ్గహణత్థం పన సఙ్ఖేపేన దస్సయిస్సామి. సేయ్యథిదం. ఠానాట్ఠానఞాణఞ్చ, కమ్మసమాదానానం విపాకఞాణం, సబ్బత్థగామినిపటిపదాఞాణం, అనేకధాతు నానాధాతు లోక ఞాణం, సత్తానం నానాధిముత్తికతం ఞాణం, పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణం, ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం ఞాణం, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం, సత్తానం చుతూపపాతం ఞాణం, ఆసవానం ఖయఞాణఞ్చాతి. అయం పన కమో అభిధమ్మవిభఙ్గపాళియం ఆగతక్కమో.

చుతూపపాతఞాణట్ఠానే పన మూలపణ్ణాసపాళియం మహాసీహనాదసుత్తే చ దసకనిపాతఅఙ్గుత్తరపాళియం దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఆగతం. అత్థతో పన దిబ్బచక్ఖుఞాణేన చుతూపపాతస్స పస్సితత్తా సదిసమేవాతి. తత్థ హి ఠానాట్ఠానఞాణన్తి కారణాకారణం యథాభూతం జాననఞాణం. కారణఞ్హి యస్మా తత్థ ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ఠానన్తి వుచ్చతి. కమ్మసమాదానానం విపాకఞాణన్తి సమాదియిత్వా కతానం అతీతానాగత పచ్చుప్పన్నానం కుసలాకుసలకమ్మానం సుగతిదుగ్గతిపటిసన్ధిసఙ్ఖాతం విపాకం నిబ్బానఫలఞ్చ యథాభూతం పజాననఞాణం. సబ్బత్థ గామినిపటిపదం ఞాణన్తి సబ్బగతిగామినిఞ్చ పటిపదం మగ్గం యథాభూతం పజాననఞాణం. తత్థ చ పటిపదన్తి పటిపజ్జతి పాపుణాతి ఏతేనాతి పటిపదం, మగ్గం. గతిగామినిన్తి నిరయాదిపఞ్చగతిగామినిం. అగతిగామినిన్తి నిబ్బానగామినిం. వుత్తఞ్హి ‘‘నిబ్బానఞ్చాహం సారిపుత్త పజానామి నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తి.

అనేకధాతునానాధాతులోకం ఞాణన్తి ఏత్థ అనేక ధాతూతి చక్ఖుధాతుఆదీహి కామధాతూహి వా బహుధాతుం. నానాధాతూతి తాసంయేవ ధాతూనం విలక్ఖణత్తా విసదిస సభావత్తా నానాప్పకారధాతుం. లోకన్తి ఖన్ధాయతన ధాతులోకం. ఞాణన్తి యథాభూతం పజాననఞాణం. సత్తానం అధిముత్తికతం ఞాణన్తి సత్తానం హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావం యథాభూతం పజాననఞాణం. పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణన్తి ఏత్థ పరసత్తానన్తి పధానసత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి తతో పరేసం హీనసత్తానం. ఏకత్థమేవ వా ఏతం పదద్వయం వేనేయ్యవసేన ద్వేధా వుత్తం. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణన్తి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరభావం వడ్ఢఞ్చ అపరభావం హానిఞ్చ యథాభూతం పజాననఞాణం.

ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం ఞాణన్తి ఏత్థ ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానం, రూపీ రూపాని పస్సతీతిఆదీనం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం, సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం, పఠమజ్ఝాన సమాపత్తిఆదీనఞ్చ నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. సంకిలేసన్తి హానభాగియధమ్మం. వోదానన్తి విసేసభాగియధమ్మం. వుట్ఠానన్తి యేన కారణేన ఝానాదీహి వుట్ఠహన్తి, తం కారణం. ఞాణన్తి యథాభూతం పజాననఞాణం. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణన్తి పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధానుస్సరణసఙ్ఖాతం పజాననఞాణం. సత్తానం చుతూపపాతం ఞాణన్తి సత్తానం చుతిఞ్చ ఉపపాతఞ్చ పజాననం దిబ్బచక్ఖుఞాణం. ఆసవానం ఖయఞాణన్తి కామాసవాదీనం ఖయసఙ్ఖాతం ఆసవనిరోధం నిబ్బానం యథాభూతం పజానన ఞాణన్తి. ఇమాని పన ఞాణాని అఞ్ఞేహి అసాధారణాని తథాగతస్స దసబలఞాణానీతి దట్ఠబ్బాని.

హోన్తి చేత్థ –

‘‘ఠానాట్ఠానం విపాకఞ్చ, ఞాణం పటిపదం ఞాణం;

అనేకధాతులోకఞ్చ, సత్తానం అధిముత్తికం. [సా పనేసా సేతవవిపులాగాథాతి దట్ఠబ్బా;]

ఇన్ద్రియపరాపరఞ్చ, ఝానాదినం సంకిలేసం;

వోదానం వుట్ఠానం ఞాణం, పుబ్బేనివాసానుస్సతిం;

సత్తానం చుతూపపాతం, ఆసవక్ఖయం ఞాణన్తి;

దసిమాని బుద్ధస్స చా, సాధారణాని ఞాణానీ’’తి. [సా పనేసా సామఞ్ఞగాథాతి దట్ఠబ్బా;]

నను దసబలఞాణం నామ పాటియేక్కం నత్థి, సబ్బఞ్ఞుతఞాణమేవ హోతి, అథ కస్మా తం ఞాణం దసభేదేన వుత్తన్తి. వుచ్చతే. అఞ్ఞమేవ హి దసబలఞాణం, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, దసబలఞ్హి సకసకకిచ్చమేవ జానాతి. సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పన తమ్పి తతో అవసేసమ్పి పజానాతి. దసబలఞాణేసు హి పఠమం కారణాకారణమేవ జానాతి. దుతియం కమ్మన్తర విపాకన్తరమేవ. తతియం కమ్మపరిచ్ఛేదమేవ. చతుత్థం ధాతు నానత్తకారణమేవ. పఞ్చమం సత్తానం అజ్ఝాసయాధిముత్తిమేవ. ఛట్ఠం ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావమేవ. సత్తమం ఝానాదీహి సద్ధిం తేసం సంకిలేసాదిమేవ. అట్ఠమం పుబ్బే నివుత్థఖన్ధసన్తతిమేవ. నవమం సత్తానం చుతిపటిసన్ధిమేవ. దసమం సచ్చపరిచ్ఛేదమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పన ఏతేహి జానితబ్బఞ్చ తతో ఉత్తరిఞ్చ పజానాతి. ఏతేసం పన కిచ్చం న సబ్బం కరోతి. తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి. ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతి. మగ్గో హుత్వా కిలేసే ఖేపేతుం న సక్కోతి. ఏవం తేసం ఞాణద్వయానం విసేసోతి. తం పన ఇధ ఞాణద్వయం అధిప్పేతన్తి.

అతులన్తి సీలాదీహి గుణేహి కేనచి పుగ్గలేన అసదిసం. అయం పనేత్థ వచనత్థో. తులనం ఉమ్మానం తులా, తుల సదిస్యం. సద్దనీతియఞ్హి ‘‘తుల ఉమ్మానే’’తి వుత్తం. అథ వా తులియతి పమియతి ఏతాయాతి తులా, పకతితులా. తులా వియాతి తులా, ఞాణం. తాయ సమ్మితో తులో. సమ్మిత తద్ధితే అపచ్చయో. తులసదిసఞాణేన సమ్మితో పుగ్గలో. న తులో అతులో. కమ్మధారయమిస్సకతప్పురిస సమాసోయం. సీలాదిగుణేహి కేనచి పుగ్గలేన అసదిసో భగవా లబ్భతి. అథ వా నత్థి తులో సదిసో పుగ్గలో ఏతస్సాతి అతులో, భగవా. అతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణోయం బహుబ్బీహి. సీలాదిగుణేహి కేనచి అసదిసో అగ్గపుగ్గలోతి అత్థో. సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలభావతో. యథాహ ‘‘యావతా భిక్ఖవే సత్తా అపదా వా ద్విపదా వా చతుప్పదా వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి, విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానం ద్విపదానఞ్చ చక్ఖుమా’’తి. తం అతులం బుద్ధన్తి సమ్బన్ధో. వన్దేతి బుద్ధస్స నయనసుభగకాయఙ్గాదిగుణం అనుస్సరిత్వా తీహి ద్వారేహి సక్కచ్చం అహం వన్దామీతి అత్థో. ఏత్థ చ మివిభత్తియా మహావిసయసుత్తేన ఏకారా దేసోతి దట్ఠబ్బో. వన్దనా పన తివిధా హోతి కాయవచీమనోవన్దనావసేనాతి. యథాహ ‘‘తిస్సో ఇమా భిక్ఖవే వన్దనా. కతమా తిస్సో. కాయేన వన్దతి, వాచాయ వన్దతి, మనసా వన్దతీ’’తి.

తత్థ యోనిసో మనసికారచిత్తం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా జాణుద్వయకప్పరద్వయనలాటసఙ్ఖాతాని పఞ్చ అఙ్గాని భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా వన్దనేయ్యానం అభిముఖం నిపతన్తో కాయేన వన్దతి నామ. యం సన్ధాయ ‘‘పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా’’తి అట్ఠ కథాదీసు వుత్తం. బుద్ధగుణపదాని వాచాయ పవత్తేన్తో వాచాయ వన్దతి నామ. విపస్సిస్స నమత్థు, సిఖిస్సాపి నమత్థు, వేస్స భుస్స నమత్థు, కకుసన్ధస్స నమత్థు, కోణాగమనస్స నమత్థు, కస్సపస్స నమత్థు, అఙ్గీరస్సస్స నమత్థు త్యాదీసుపి వాచావన్దనాయేవ. బుద్ధాది గుణాని అనుస్సరన్తో మనసా వన్దతి నామాతి.

అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపయోజనా. నయనసుభగకాయఙ్గం సబ్బసత్తానం చక్ఖుస్స సోభనం గతేన కాయఙ్గేన సమన్నాగతం, మధురవరసరోపేతం పియపేమనీయేన అస్సాది యేన ఉత్తమసద్దేన సమన్నాగతం, అమితగుణగణాధారం అపరిమిణితబ్బసీలాదిగుణసమూహానం పతిట్ఠానభూతం, దసబలం అనఞ్ఞసాధారణేన తథాగతస్స కాయఞాణదస బలేన సమన్నాగతం, అతులం సీలాదిగుణేహి కేనచి అసదిసం బుద్ధం తీహి ద్వారేహి సక్కచ్చం అహం వన్దే వన్దామీతి.

దుతియవన్దనగాథావణ్ణనా సమత్తా.

౩. యో బుద్ధో ధితిమాఞ్ఞధారకో,

సంసారే అనుభోసి కాయికం;

దుక్ఖం చేతసికఞ్చ లోకతో,

తం వన్దే నరదేవ మఙ్గలం.

౩. ఏవం తతియగాథాయ బుద్ధస్స వన్దిత్వా ఇదాని సమాధి ఆదీహి చతూహి గుణేహి థోమిత్వా వన్దితుకామో యో బుద్ధో ధితిమాఞ్ఞధారకో తిఆదిగాథమాహ. అయం పన మసజగణ గరుయుత్తత్తా దసక్ఖరేహి లక్ఖితా సుద్ధవిరా జితగాథాతి దట్ఠబ్బా. వుత్తఞ్హి వుత్తోదయే-మ్సా జ్గా సుద్ధవిరా జితం మతన్తి. తస్సత్థో. యస్సం పటిపాదం మ్సా మసగణా చ జ్గా జగణగరుకా చ చే సియ్యుం, తం వుత్తం సుద్ధవిరాజితన్తి మతం ఞాతబ్బన్తి. ధితిమా అఞ్ఞధారకో యో బుద్ధో లోకతో సంసారే కాయికం దుక్ఖఞ్చ చేతసికం దుక్ఖఞ్చ అనుభోసి నరదేవమఙ్గలం, తం బుద్ధం అహం వన్దేతి సమ్బన్ధో.

తత్థ హి యోతి అనియమనిద్దేసో. యో యాదిసోతి అత్థో. తస్స చ అనియమవాచక సబ్బనామపదత్తా వచనత్థో న కాతబ్బో. తస్స పన య ఓతి పదవిభాగో కాతబ్బో. తేసు చ యసద్దస్స వాచ్చం అనియమో బుద్ధదబ్బో అప్పధానేన లబ్భతి, తస్స యాదిసయుత్తజచ్చనామగోత్తసీలవిహారీ గోచరసఙ్ఖాతం అనియమసామఞ్ఞాకారత్తగుణమేవ పధానేన లబ్భతి. పఠమాసివిభత్తియా కారియభూతస్స ఓకారస్స వాచ్చం పకతూపనిస్సయసఙ్ఖాతం కత్తుకారకేకవచనసఙ్ఖ్యం లబ్భతి. అథ వా సబ్బనామభావం యాతి గచ్ఛతీతి యో, అనియమవాచకభావం యాతి గచ్ఛతీతి వా యో, సబ్బనామ భావేన యాతి పవత్తతీతి వా యో, సబ్బనామభావేన యాతబ్బో ఞాతబ్బోతి వా యో, యాతబ్బో ఞాతబ్బో ఏతేన వా అనియమత్థోతి యో.

తేనాహు పోరాణా –

‘‘నానాకారణం పటిచ్చ, ధాతుపచ్చయవిగ్గహం;

చిన్తకానం పభావోవ, పధానం హోతి చిన్తనే’’తి.

బుద్ధోతి పటివిద్ధచతుసచ్చధమ్మో. అయం పనేత్థ వచనత్థో. బుజ్ఝతి చత్తారి సచ్చానీతి బుద్ధో, భగవా. సుద్ధకత్తుసాధనోయం. బుధధాతు త. బోధేతా పజాయాతి వా బుద్ధో, హేతు కత్తుసాధనోయం. అఞ్ఞేసం చత్తారి సచ్చాని బోధేతీతి అత్థో. అథ వా అనఞ్ఞబోధితో హుత్వా సవాసనాయ సమ్మోహనిద్దాయ బుజ్ఝతి జాగరోతీతి బుద్ధో, దినకరకిరణ సమాగమేన పరమరుచిరసిరీసోభగ్గప్పత్తియా వికసితమివ పదుమం అగ్గమగ్గఞాణసమాగమేన అపరిమితగుణగణాలఙ్కత సబ్బఞ్ఞుతఞాణప్పత్తియా బుజ్ఝతి వికసతీతి వా బుద్ధో, నిబ్బాన సఙ్ఖాతం ఏకాయనమగ్గం బుజ్ఝతి గచ్ఛతీతి వా బుద్ధో. బుధసద్దో హి ఞాణాదీసు చతూస్వత్థేసు వత్తతి.

తేన వుత్తం –

‘‘ఞాణే వికసనే చేవ, గమనే చాపి జాగరే;

చతూస్వేతేసు అత్థేసు, బుధసద్దో పవత్తతీ’’తి.

అథ వా సబ్బఞేయ్యధమ్మే బుజ్ఝతి జానాతీతి బుద్ధో, పారమి భావితాయ పఞ్ఞాయ సబ్బే సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మే బుజ్ఝతి అబుజ్ఝి బుజ్ఝిస్సతీతి వా బుద్ధో, సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవాతి అధిగతఞాణగుణవిసేసేహి బుజ్ఝితబ్బోతి వా బుద్ధో, భగవతా బుజ్ఝితబ్బం ఞాతబ్బన్తి బుద్ధం. కిం తం, సబ్బఞ్ఞుత ఞాణం, తదస్సత్థీతి బుద్ధో, భగవా. అత్థతో పన పారమితా భావితో సయమ్భూఞాణేన సహ వాసనాయ విహతవిద్ధస్త నిరవసేసక్లేసో మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞాణాదిఅపరి మేయ్యగుణగణాధారో ఖన్ధసన్తానో బుద్ధో. యథాహ ‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, బలేసు చ వసీభావ’’న్తి.

ఏత్థ చ బుద్ధో నామ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధ, పచ్చేకబుద్ధ, చతుసచ్చబుద్ధ, సుత బుద్ధవసేన చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సమతింసపారమియో పూరేత్వా సమ్బోధిప్పత్తో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో నామ. కప్పసతసహస్సాధికాని ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేత్వా సయమ్భూపత్తో పచ్చేకబుద్ధో నామ. అవసేసా ఖీణాసవా చతుసచ్చబుద్ధో నామ. బహుస్సుతో సుతబుద్ధో నామ. ఇధ పన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో అధిప్పేతో.

ధితిమాఞ్ఞధారకోతి ఏత్థ ధితిమా అఞ్ఞధారకోతి పదచ్ఛేదో కాతబ్బో. ధితిమాతి సమాధివన్తో, సమ్పయుత్త ధమ్మే ఏకారమ్మణే ధారేతీతి ధితి, సమాధి. ధాధాతుతి. ఆకారస్స ఇకారాదేసో. ధియతి ఠపేతి ఏకారమ్మణే సమ్పయుత్తధమ్మేతి ధితి, చిత్తేన యోగేనేవేసో ఏకా రమ్మణే పతిట్ఠాపనవసేన చిత్తస్స ఆరమ్మణే నిచ్చలభావేన పతిట్ఠాపేతీతి అత్థో. ధితి అస్స అత్థీతి ధితిమా, బుద్ధో. సో హి యథా మహామేరు చతూహి దిసాహి భుసం ఆగతేహి వాతేహి న సమిఞ్జతి, ఏవం పటిపక్ఖేహి మిచ్ఛావాద వాతేహి చ ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణేహి చ లాభాలాభ యసాయస నిన్దా పసంస సుఖదుక్ఖసఙ్ఖాతేహి లోకధమ్మేహి చ న సమిఞ్జతి, సమాధివన్తోయేవ హోతీతి వుత్తం హోతి.

అఞ్ఞధారకోతి అరహత్తఫలహారకో. విముత్తిసఙ్ఖాతం అరహత్తఫలసేతచ్ఛత్తం ధారేన్తో వా. జానాతి పఠమ మగ్గేన దిట్ఠసచ్చస్స ఆమరియాదం అనతిక్కమిత్వా వాతి అఞ్ఞం, అరహత్తఫలం. ఆపుబ్బఞాధాతు క్వి. ఆసద్దో మరియాదత్థో. సంయోగపరత్తా ఆకారస్స రస్సో, తం ధారేతీతి అఞ్ఞధారకో. అఞ్ఞసద్దూపపదధరధాతు ణ్వు. సంసారేతి ఖన్ధధాతుఆయతనానం అబ్బోచ్ఛిన్నం పవత్తమానే సంసారవట్టే.

వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి.

ఖన్ధధాతుఆయతనానం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధేన సంపునప్పునం సరతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి సంసారో. సంపుబ్బసరధాతు గతిమ్హి ణ. అథ వా ఖన్ధాయతనధాతుయో సం అబ్బోచ్ఛిన్నం సరన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తి ఏత్థాతి సంసారోతి వచనత్థో కాతబ్బో, తస్మిం. అనుభోసీతి అనుపునప్పునం అభుఞ్జి, అవేదయీతి అత్థో. కాయికన్తి కాయే సరీరే పవత్తం కాయికం. చేతసికన్తి చేతసి పవత్తం చేతసికం. తం పన పదద్వయం దుక్ఖన్తిపదే విసేసనం. దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖం. దుక్ఖనం దుక్ఖం, అథ వా దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం, దుక్ఖధాతు అ. ఇదం పన నిబ్బచనం కారితవసేన వుత్తం. యస్స ఉప్పజ్జతి, తం దుక్ఖితం కరోతీతి వుత్తం హోతి. లోకతోతి సత్తలోకహేతు. లోకియన్తి పవత్తన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాని తబ్బిపాకో చాతి లోకో. లోకధాతు ణ. అథ వా కుసలాదీని లాతి గణ్హాతీతి లోకో. లాధాతు ఓకపచ్చయో. సత్త లోకోవ లబ్భతి. ధితిమా అఞ్ఞధారకో యో బుద్ధో సంసారవట్టే నిముగ్గానం సత్తానమనుదయాయ సంసారవట్టదుక్ఖతో పమోచేతుకామో కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని అతిదుక్కరాని సమతింసపారమియో పఞ్చ మహా పరిచ్చాగే చ కరోన్తో సత్తలోకహేతు కాయికం చేతసికం సంసారవట్టదుక్ఖం అనుభవసీతి వుత్తం హోతి. తన్తి తాదిసం బుద్ధం. వన్దేతి వన్దామి.

నరదేవమఙ్గలన్తి నరదేవానం మఙ్గలభూతం. అయం పనేత్థ వచనత్తో. నిరయం నేతి పాపుణాతీతి నరో, మనుస్సో. నిధాతు పాపుననే అరో. అరియమనుస్సో పన భూతపుబ్బగతిక నయేన నరో నామాతి. అథ వా సేట్ఠభావం నేతీతి నరో, ఉత్తమం పబ్బజ్జం నేతీతి అత్థో. విమానవత్థుఅట్ఠకథాయం పన జేట్ఠభావం నేతీతి నరో. పుత్తభాతుభూతోపి హి పుగ్గలో మాతుజేట్ఠభగినీనం పితుట్ఠానే తిట్ఠతి, పగేవ భత్తుభూతో ఇతరాసన్తి వుత్తం. విసుద్ధిమగ్గమహాటీకాయం పన నరతీతి నరో, పురిసో. యథా హి పఠమపకతిభూతో సత్తో ఇతరాయ పకతియా సేట్ఠట్ఠేన పురిఉచ్చే ఠానే సేతి పవత్తతీతి పురిసోతి వుచ్చతి, ఏవం నయనట్ఠేన నరోతి వుచ్చతి. పుత్తభాతు భూతోపి హి పుగ్గలో మాతుజేట్ఠభగినీనం పితుఠానే తిట్ఠతి. పగేవ ఇతరా ఇతరాసన్తి వుత్తం. తస్మా ఇధ పన నరన్తి సామఞ్ఞేన వుత్తమ్పి విసేసేన పురిసనరన్తి విఞ్ఞాయతి పధాననయేన గహణస్స యుత్తత్తా. దిబ్బన్తి కామగుణ ఝానాభిఞ్ఞాచిత్తిస్సరియాదీహి కీళన్తీతి దేవా. దివుధాతు ణ. అథ వా సరీరాలఙ్కారజుతియా దిబ్బన్తీతి దేవా. దేవా చ నామ తివిధా హోన్తి సమ్ముతిదేవా, ఉపపత్తిదేవా, విసుద్ధిదేవా చాతి. తత్థ మహాసమ్మతకాలతో పట్ఠాయ లోకేన దేవాతి సమ్మతత్తా రాజానో దేవియో రాజకుమారా చ సమ్ముతిదేవా నామ. దేవలోకే ఉపపన్నా ఉపపత్తిదేవా నామ. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా విసుద్ధిదేవా నామ. ఇధ పన ఉపపత్తిదేవా అధిప్పేతా.

మఙ్గలన్తి మఙ్గలభూతం. తన్తిపదే విసేసనం. మఙ్గన్తి వడ్ఢేన్తి సబ్బసమ్పత్తీహి సత్తానం ఏతేనాతి మఙ్గలో, బుద్ధో. మఙ్గల ధాతు వడ్ఢనే అలో. అథ వా మఙ్గం వుచ్చతి పాపం, తం వేనేయ్యానం దేసనాయ లునాతి ఛిన్దతీతి మఙ్గలో, బుద్ధో. మఙ్గసద్దూపపదలుధాతు క్వి. నరా చ దేవా చ నరదేవా, తేసం మఙ్గలో నరదేవమఙ్గలో, బుద్ధో. సో పన మనుస్సదేవబ్రహ్మానం పూజనీయత్తా చ సఙ్ఖే, చక్కం, పుణ్ణకుమ్భో, గరా, సిరీ, సేతచ్ఛత్తం, అఙ్కుసో, ధజం, సోవత్తికఞ్చాతి అట్ఠహి లోకియమఙ్గలేహి సేట్ఠత్తా ఉత్తమత్తా చ మఙ్గలో నామాతి వుచ్చతి, తస్మా బుద్ధస్స నరదేవమఙ్గలన్తి థోమేతీతి అధిప్పాయోతి.

అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపయోజనా. ధితిమా సమాధివన్తో అఞ్ఞధారకో అరహత్తఫలధారకో అరహత్తఫలసే తచ్ఛత్తం ధారేన్తో వా, యో యాదిసో బుద్ధో, సంసారే సంసారవట్టే, కాయికం కాయే పవత్తం దుక్ఖఞ్చ వట్టదుక్ఖఞ్చ చేతసి పవత్తం దుక్ఖఞ్చ వట్టదుక్ఖఞ్చ, లోకతో లోకహేతు, అనుభోసి పునప్పునం అభవసి అవేదయి, నరదేవమఙ్గలం నరదేవానం మఙ్గలభూతం, తం తాదిసం బుద్ధం అహం వన్దే వన్దామీతి.

తతియవన్దనగాథావణ్ణనా సమత్తా.

౪. బాత్తింసతిలక్ఖణచిత్రదేహం,

దేహజ్జుతినిగ్గతపజ్జలన్తం;

పఞ్ఞాధితిసీలగుణోఘవిన్దం,

వన్దే మునిమన్తిమజాతియుత్తం.

౪. ఏవం తతియగాథాయ బుద్ధస్స నత్వా ఇదాని బాత్తింసతిలక్ఖణచిత్రదేహన్త్యాదీహి ఛహి గుణేహి థోమిత్వా మునినో వన్దితుకామో బాత్తింసతి లక్ఖణ చిత్ర దేహ న్త్యాదిగాథమాహ. అయం పన త జ జ గణ గరుద్వయ యుత్తత్తా ఏకాదసక్ఖరేహి లక్ఖితా ఉపట్ఠితా గాథాతి దట్ఠబ్బా. వుత్తఞ్హి వుత్తోదయే త్జా జ్గా గరునాయముపట్ఠితా సా’’తి. తస్సత్థో. యస్సం పటిపాదం త్జా తజగణా చ జ్గాజగణగరూ చ గరునా పాదన్తగరునా చే యుత్తా, సా అయం గాథా ఉపట్ఠితా నామాతి. ఏత్థ చ ఏక గరుకే సతిపి ద్విగరుకేపి లక్ఖణసమానత్తా ఉపట్ఠితా గాథా నామాతి దట్ఠబ్బా. తత్థ బాత్తింసతి లక్ఖణ చిత్ర దేహన్తి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి విచిత్రం సరీరవన్తం. ఏత్థ చ ద్వీహి అధికం తింసం బాత్తింసతి. ద్విసద్దస్స బాదేసో. లక్ఖియతి లక్ఖితబ్బం బుద్ధసరీరం ఏతేనాతి లక్ఖణం. దిహతి ఉపచయతి వడ్ఢతి వా ఏత్థ కుసలా కుసలన్తి దేహం, సరీరం. దిహధాతు ఉపచయే వడ్ఢనే వా ణ. బాత్తింసతి మహాపురిసలక్ఖణేహి చిత్రం విచిత్రం దేహం సరీరం యస్స సోతి బాత్తింసతిలక్ఖణచిత్రదేహో, ముని లబ్భతి.

ఇదం పనేత్థ ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసరూపస్స సఙ్ఖేప దస్సనం. సుప్పతిట్ఠితపాదో చ, ఆయతపణ్హి, దీఘఙ్గులి, ముదుత లుణహత్థపాదో, జాలహత్థపాదో, ఉస్సఙ్ఖపాదో, ఏణిజఙ్ఘో, ఠితకోవ అనోనమన్తో ఉభోహి పాణితలేహి జాణు కాని పరిమసతి పరిమజ్జతి, కోసోహితవత్థగుయ్హో, సువణ్ణ వణ్ణో కఞ్చనసన్నిభత్తచో, సుఖుమచ్ఛవీ, ఏకేకలోమో, ఉద్ధగ్గలోమో, బ్రహ్ముజుగత్తో, సత్తుస్సదో, సీహపుబ్బద్ధ కాయో, చితన్తరంసో, నిగ్రోధపరిమణ్డలో, సమవట్టక్ఖన్ధో, రసగ్గరసీ, సీహహను, చత్తాలీసదన్తో, సమదన్తో, అవిరళదన్తో, సుసుక్కదాఠో, పహూతజివ్హో, బ్రహ్మస్సరో కరవీకభాణి, అతినీలనేత్తో, గోపఖుమో, ఉణ్ణా భము కన్తరే జాతో, ఉణ్హీససీసో చాతి ద్వత్తింసవిధాని హోన్తి మహాపురిసలక్ఖణాని.

తేన వుత్తం పాథేయ్యవగ్గే లక్ఖణసుత్తే ‘‘కతమాని తాని భిక్ఖవే ద్వత్తింసమహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వే గతియో భవన్తి, అనఞ్ఞా. సచే అగారం అజ్ఝావసతి రాజా హోతి చక్కవత్తి…పే… సచే ఖోపన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మా సమ్బుద్ధో లోకే వివటచ్ఛదో ౧. ఇధ భిక్ఖవే మహా పురిసో సుప్పతిట్ఠితపాదో హోతి. యమ్పి భిక్ఖవే మహా పురిసో సుప్పతిట్ఠితపాదో హోతి. ఇదమ్పి భిక్ఖవే మహా పురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి ౨. పున చపరం భిక్ఖవే మహాపురిసస్స హేట్ఠాపాదతలేసు చక్కాని జాతాని హోన్తి సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బా కారపరిపూరాని. ఇదమ్పి భిక్ఖవే మహాపురిసస్స మహాపురిస లక్ఖణం భవతి ౩. పున చపరం భిక్ఖవే మహాపురిసో ఆయతపణ్హీ హోతి ౪. దీఘఙ్గులీ హోతి ౫. ముదుతలుణ హత్థపాదో హోతి ౬. జాలహత్థపాదో హోతి ౭. ఉస్సఙ్ఖపాదో హోతి ౮. ఏణిజఙ్ఘో హోతి ౯. ఠితకోవ అనోనమన్తో ఉభోహి పాణితలేహి జాణుకాని పరిమసతి పరిమజ్జతి ౧౦. కోసోహితవత్థగుయ్హో హోతి ౧౧. సువణ్ణవణ్ణో కఞ్చనసన్నిభత్తచో ౧౨. సుఖుమచ్ఛవీ హోతి సుఖుమత్తా ఛవియా రజోజల్లం కాయే న ఉపలిమ్పతి ౧౩. ఏకేకలోమో హోతి, ఏకేకాని లోమాని లోమకూపేసు జాతాని ౧౪. ఉద్ధగ్గలోమో హోతి. ఉద్ధగ్గాని లోమాని జాతాని నీలాని అఞ్జనవణ్ణాని కుణ్డలా వత్తాని పదక్ఖిణావత్తకజాతాని ౧౫. బ్రహ్ముజుగత్తో హోతి ౧౬. సత్తుస్సదో హోతి ౧౭. సీహపుబ్బద్ధ కాయో హోతి ౧౮. చితన్తరంసో హోతి ౧౯. నిగ్రోధపరిమణ్డలో హోతి, యావతక్వస్స బ్యామో, తావ తక్వస్స కాయో ౨౦. సమవట్టక్ఖన్ధో హోతి ౨౧. రసగ్గ సగ్గీ హోతి ౨౨. సీహహను హోతి ౨౩. చత్తాలీసదన్తో హోతి ౨౪. సమదన్తో హోతి ౨౫. అవిరళదన్తో హోతి ౨౬. సుసుక్కదాఠో హోతి ౨౭. పహూతజివ్హో హోతి ౨౮. బ్రహ్మస్సరో హోతి కరవీకభాణి ౨౯. అతినీలనేత్తో హోతి ౩౦. గోపఖుమో హోతి ౩౧. ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా హోతి ఓదాతా ముదుతూల సన్నిభా. యమ్పి భిక్ఖవే మహాపురిసస్స ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా హోతి ఓదాతా ముదుతూలసన్నిభా. ఇదమ్పి భిక్ఖవే మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి ౩౨. పున చపరం భిక్ఖవే మహాపురిసో ఉణ్హీససీసో హోతి. యమ్పి భిక్ఖవే మహాపురిసో ఉణ్హీససీసో హోతి. ఇదమ్పి భిక్ఖవే మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి. ఇమాని ఖో తాని భిక్ఖవే ద్వత్తింసమహాపురిసస్స మహాపురిస లక్ఖణానీ’’తి. ఏతేసం పన ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణానం అత్థో పచ్ఛా ఆవిభవిస్సతీతి.

దేహజ్జుతినిగ్గతపజ్జలన్తన్తి భగవతో రూపకాయతో నిక్ఖన్తేహి ఛబ్బణ్ణరంసీసఙ్ఖాతేహి ఓభాసేహి పరిసమన్తతో విజ్జోతవన్తం. జవతి దిబ్బతీతి జుతి. జుధాతుతి. నిగచ్ఛతి నిచ్ఛరతీతి నిగ్గతా, రస్మి. నిపుబ్బగముధాతు త. పకారేన జలతే దిబ్బతే పజ్జలన్తం. ఏత్థ చ దేహనిగ్గతజుతీతి వత్తబ్బే ఛన్దానురక్ఖణత్థం పదవిపరియాయేన దేహజ్జుతినిగ్గతన్తి వుత్తం. తస్మా దేహతో నిగ్గతా జుతీతి సమాసో దట్ఠబ్బో. దేహతో రూపకాయతో నిగ్గతేహి నిచ్ఛరేహి జుతీహి రంసీహి పజ్జలన్తం యస్స సోతి దేహజ్జుతి నిగ్గతపజ్జలన్తో, ముని లబ్భతి. మునినో హి పురత్థిమకాయతో ఛబ్బణ్ణరస్మియో ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గ హేసి. పచ్ఛిమకాయతో దక్ఖిణహత్థతో వామహత్థతో ఛబ్బణ్ణా రస్మియో ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. ఉపరి కేసన్తతో పట్ఠాయ సబ్బకేసవత్తేహి మోరగీవవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా గగనతలే అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. హేట్ఠాపాదతలేహి పవాళవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా ఘనపథవియం అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి, ఏవం సమన్తా అసీతిహత్థమత్తం ఠానం ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా విప్ఫన్దమానా కఞ్చనదణ్డదీపికాహి నిచ్ఛరిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దజాలా వియ చతుద్దీపిక మహామేఘతో నిక్ఖన్తవిజ్జులతా వియ విధావింసూతి వుత్తం హోతి. తస్మా దేహజ్జుతినిగ్గతపజ్జలన్తన్తి థోమేతీతి.

పఞ్ఞాధితి సీల గుణోఘవిన్దన్తి ఏత్థ పఞ్ఞాతి సబ్బఞ్ఞుత ఞాణం. ధితీతి ఝానమగ్గఫలసమ్పయుత్తసమాధి. సీలన్తి పచ్చేక బుద్ధారియసావకేహి అసాధారణం సువిసుద్ధం చతుపారిసుద్ధిసీలం. ఓఘన్తి సమూహం. విన్దన్తి లద్ధం. పకారేన యథాసభావం సబ్బఞేయ్యధమ్మం వా జానాతి పటివిజ్ఝతీతి పఞ్ఞా. సబ్బఞ్ఞుత ఞాణం. పపుబ్బఞాధాతు అ. సా పనేసా పజాననలక్ఖణా పటివేధలక్ఖణా ఓభాసనలక్ఖణా చ, విసయోభాస రసా, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా, సమాధిపదట్ఠానా. ధితిసద్దస్స వచనత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. సీలతీతి సీలం. కాయవచీకమ్మాని సమ్మా దహతి సమ్మా ఠపేతీతి అత్థో. అథ వా సీలతి సమాధియతి కాయకమ్మాదీనం సుసిల్య భావేన న విప్పకిరతీతి సీలం, సీలన్తి సమాదహన్తి చిత్తం ఏతేనాతి వా సీలం, చతుపారిసుద్ధిసీలం. సీలధాతు అ. ఇదం పన పతిట్ఠాపనలక్ఖణం, దుస్సిల్యవిద్ధంసనరసం అనవజ్జరసం వా, సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, హిరిఓత్తప్పపదట్ఠానం. గుణసద్దస్స వచనత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. ఉహనతి సమూహం కరోతి ఏత్థ అవయవన్తి ఓఘో, సమూహో. ఉపుబ్బహనధాతు ణ. ఉస్స ఓ. హనస్స ఘో. అభిధానప్పదీపికాటీకాయం పన ‘‘అవయవం బ్యపియతి గచ్ఛతీతి ఓఘో’’తి వుత్తం. విన్దనంలభనం విన్దం, విన్దియిత్థ లబ్భిత్థాతి వా విన్దం, పఞ్ఞా చ ధితి చ సీలఞ్చ తం గుణఞ్చాతి పఞ్ఞాధితిసీలగుణా, తేసం ఓఘో సమూహోతి తథా, తం విన్దం లభనం యస్సాతి పఞ్ఞాధితిసీలగుణోఘవిన్దో, ముని. అథ వా విన్దం లభితబ్బం పఞ్ఞాధితిసీలగుణోఘం యేనాతి పఞ్ఞాధితిసీలగుణోఘవిన్దో. తతియాబహుబ్బీహి సమాసోయం. విన్దానం లభితబ్బానం పఞ్ఞాధితిసీల సఙ్ఖాతానం గుణానం సమూహో అత్థీతి అత్థో. తం.

వన్దేతి అహం వన్దామి. మునిన్తి బుద్ధం. మునాతి జానాతి పరిచ్ఛిన్దతి వా హితాహితన్తి ముని, బుద్ధో. మునధాతు ఞాణే ఇ. అథ వా మునాతి జానాతి ఉభో అత్థేతి ముని, ఖన్ధాది లోకే తులం ఆరోపేత్వా మినన్తో వియ ఇమే అజ్ఝత్తికా ఖన్ధా ఇమే బాహిరాతిఆదినా నయేన ఇధలోకత్థఞ్చ పరలోకత్థఞ్చ భగవా జానాతీతి అత్థో. సో పనేస అగారియముని, అనాగారియముని, సేఖముని, అసేఖముని, పచ్చేకముని, మునిముని చాతి అనేకవిధో. తత్థ అగారియమునీతి గిహిపి ఆగతఫలో విఞ్ఞాతసాసనో. అనాగారియమునీతి తథారూపోవ పబ్బజితో. సేఖమునీతి సత్త సేక్ఖా. అసేఖమునీతి ఖీణాసవో. పచ్చేకమునీతి పచ్చేకబుద్ధో. మునిమునీతి సమ్మాసమ్బుద్ధో. తేసు పన ఇధ మునిముని అధిప్పేతో, తం మునిం. అన్తిమజాతియుత్తన్తి అన్తిమేన చరిమభవేన యుత్తం. అవసానం అమతి గచ్ఛతీతి అన్తం. అమధాతు త. మస్స నో. అన్తే భవో అన్తిమో, చరిమభవో. జాననం నిబ్బత్తనం జాతి, ఖన్ధానం పవత్తి. కమ్మేన జనియతి నిబ్బత్తియతీతి వా జాతి. ఉపపత్తిభవో లబ్భతి. జానిధాతుతి. ధాత్వన్త లోపో. అన్తిమజాతియా యుత్తోతి అన్తిమజాతియుత్తో, ముని. ఆయతిఞ్హి తీసు భవేసు పటిసన్ధిజనకానం సబ్బ కిలేసానం బోధిపల్లఙ్కేయేవ అగ్గమగ్గేన సముచ్ఛిన్దితత్తా భగవతో అనాగతే పునబ్భవో నత్థి, తస్మా అయం అరియజాతి పచ్ఛిమత్తభావయుత్తోతి వుత్తం హోతి.

తేన వుత్తం ధమ్మచక్కపవత్తనసుత్తే –

‘‘ఞాణఞ్చ మేదస్సనం ఉదపాది, అకుప్పామే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థిదాని పునబ్భవో’’తి.

అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపయోజనా. బాత్తింసతిలక్ఖణచిత్రం దేహం ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి విచిత్రం రూపకాయవన్తం, దేహజ్జుతినిగ్గత పజ్జలన్తం రూపకాయతో నిగ్గతేహి ఛబ్బణ్ణరం సీహి పరిసమన్తతో విజ్జోతవన్తం, పఞ్ఞాధితిసీలగుణో ఘవిన్దం పఞ్ఞాధితిసీలసఙ్ఖతానం గుణానం సమూహం లభనవన్తం, విన్దితబ్బానం పఞ్ఞాధితిసీలసఙ్ఖాతానం గుణానం సమూహవన్తం వా, అన్తిమజాతియుత్తం చరిమభవేన చరిమత్తభావేన వా యుత్తం మునిం బుద్ధం అహం తీహి ద్వారేహి సక్కచ్చం వన్దే వన్దామీతి.

చతుత్థవన్దనగాథావణ్ణనా సమత్తా.