4. දිට්ඨාවිකම්මවග්ගො

425. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, අධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා’’ති? ‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, අධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා. කතමෙ පඤ්ච? අනාපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොති, අදෙසනාගාමිනියා ආපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොති, දෙසිතාය ආපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොති, චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨිං ආවි කරොති, මනො මානසෙන දිට්ඨිං ආවි කරොති – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා.

‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, ධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා. කතමෙ පඤ්ච? ආපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොති, දෙසනාගාමිනියා ආපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොති, අදෙසිතාය ආපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොති, න චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨිං ආවි කරොති, න මනො මානසෙන දිට්ඨිං ආවි කරොති – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච ධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා.

‘‘අපරෙපි, උපාලි, පඤ්ච අධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා. කතමෙ පඤ්ච? නානාසංවාසකස්ස සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවි කරොති, නානාසීමාය ඨිතස්ස සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවි කරොති, අපකතත්තස්ස සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවි කරොති, චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨිං ආවි කරොති, මනො මානසෙන දිට්ඨිං ආවි කරොති – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා.

‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, ධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මා. කතමෙ පඤ්ච? සමානසංවාසකස්ස සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවි කරොති, සමානසීමාය ඨිතස්ස සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවි කරොති, පකතත්තස්ස සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවි කරොති, න චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨිං ආවි කරොති, න මනො මානසෙන දිට්ඨිං ආවි කරොති – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච ධම්මිකා දිට්ඨාවිකම්මාති.

426. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, අධම්මිකා පටිග්ගහා’’ති? ‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, අධම්මිකා පටිග්ගහා. කතමෙ පඤ්ච? කායෙන දිය්‍යමානං කායෙන අප්පටිග්ගහිතං, කායෙන දිය්‍යමානං කායප්පටිබද්ධෙන අප්පටිග්ගහිතං, කායප්පටිබද්ධෙන දිය්‍යමානං කායෙන අප්පටිග්ගහිතං, කායප්පටිබද්ධෙන දිය්‍යමානං කායප්පටිබද්ධෙන අප්පටිග්ගහිතං, නිස්සග්ගියෙන දිය්‍යමානං කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා අප්පටිග්ගහිතං – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අධම්මිකා පටිග්ගහා.

‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, ධම්මිකා පටිග්ගහා. කතමෙ පඤ්ච? කායෙන දිය්‍යමානං කායෙන පටිග්ගහිතං, කායෙන දිය්‍යමානං කායප්පටිබද්ධෙන පටිග්ගහිතං, කායප්පටිබද්ධෙන දිය්‍යමානං කායෙන පටිග්ගහිතං, කායප්පටිබද්ධෙන දිය්‍යමානං කායප්පටිබද්ධෙන පටිග්ගහිතං, නිස්සග්ගියෙන දිය්‍යමානං කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පටිග්ගහිතං – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච ධම්මිකා පටිග්ගහා’’ති.

427. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, අනතිරිත්තා’’ති? ‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, අනතිරිත්තා. කතමෙ පඤ්ච? [පාචි. 239] අකප්පියකතං හොති, අප්පටිග්ගහිතකතං හොති අනුච්චාරිතකතං හොති, අහත්ථපාසෙ කතං හොති, අලමෙතං සබ්බන්ති අවුත්තං හොති – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අනතිරිත්තා.

‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, අතිරිත්තා. කතමෙ පඤ්ච? [පාචි. 239] කප්පියකතං හොති, පටිග්ගහිතකතං හොති, උච්චාරිතකතං හොති, හත්ථපාසෙ කතං හොති, අලමෙතං සබ්බන්ති වුත්තං හොති – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අතිරිත්තා’’ති.

428. ‘‘කතිහි නු ඛො, භන්තෙ, ආකාරෙහි පවාරණා පඤ්ඤායතී’’ති? ‘‘පඤ්චහුපාලි, ආකාරෙහි පවාරණා පඤ්ඤායති. කතමෙහි පඤ්චහි? [පාචි. 239] අසනං පඤ්ඤායති, භොජනං පඤ්ඤායති, හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරති, පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායති – ඉමෙහි ඛො, උපාලි, පඤ්චහාකාරෙහි පවාරණා පඤ්ඤායතී’’ති.

429. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණා’’ති? ‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණා. කතමෙ පඤ්ච? භික්ඛු පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො හොති, පාරාජිකෙන චොදියමානො සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපන්නො පටිජානාති, තං සඞ්ඝො සඞ්ඝාදිසෙසෙන කාරෙති, අධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණං. භික්ඛු පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො හොති, පාරාජිකෙන චොදියමානො පාචිත්තියං…පෙ… පාටිදෙසනීයං… දුක්කටං අජ්ඣාපන්නො පටිජානාති, තං සඞ්ඝො දුක්කටෙන කාරෙති, අධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණං. භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං…පෙ… පාචිත්තියං… පාටිදෙසනීයං… දුක්කටං අජ්ඣාපන්නො හොති. දුක්කටෙන චොදියමානො පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො පටිජානාති, තං සඞ්ඝො පාරාජිකෙන කාරෙති, අධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණං. භික්ඛු දුක්කටං අජ්ඣාපන්නො හොති, දුක්කටෙන චොදියමානො සඞ්ඝාදිසෙසං…පෙ… පාචිත්තියං… පාටිදෙසනීයං අජ්ඣාපන්නො පටිජානාති, තං සඞ්ඝො පාටිදෙසනීයෙන කාරෙති – අධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණං. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණා.

‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, ධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණා. කතමෙ පඤ්ච? භික්ඛු පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො හොති, පාරාජිකෙන චොදියමානො පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො පටිජානාති, තං සඞ්ඝො පාරාජිකෙන කාරෙති, ධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණං. භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං…පෙ… පාචිත්තියං… පාටිදෙසනීයං… දුක්කටං අජ්ඣාපන්නො හොති, දුක්කටෙන චොදියමානො දුක්කටං අජ්ඣාපන්නො පටිජානාති, තං සඞ්ඝො දුක්කටෙන කාරෙති, ධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණං. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච ධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණා’’ති.

430. ‘‘කතිහි නු ඛො, භන්තෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො ඔකාසකම්මං කාරාපෙන්තස්ස නාලං ඔකාසකම්මං කාතු’’න්ති? ‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො ඔකාසකම්මං කාරාපෙන්තස්ස නාලං ඔකාසකම්මං කාතුං. කතමෙහි පඤ්චහි? අලජ්ජී ච හොති, බාලො ච, අපකතත්තො ච, චාවනාධිප්පායො වත්තා හොති, නො වුට්ඨානාධිප්පායො – ඉමෙහි ඛො, උපාලි, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො ඔකාසකම්මං කාරාපෙන්තස්ස නාලං ඔකාසකම්මං කාතුං.

‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො ඔකාසකම්මං කාරාපෙන්තස්ස අලං ඔකාසකම්මං කාතුං. කතමෙහි පඤ්චහි? ලජ්ජී ච හොති, පණ්ඩිතො ච, පකතත්තො ච, වුට්ඨානාධිප්පායො වත්තා හොති, නො චාවනාධිප්පායො – ඉමෙහි ඛො, උපාලි, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො ඔකාසකම්මං කාරාපෙන්තස්ස අලං ඔකාසකම්මං කාතු’’න්ති.

431. ‘‘කතිහි නු ඛො, භන්තෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා සද්ධිං විනයො න සාකච්ඡිතබ්බො’’ති? ‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා සද්ධිං විනයො න සාකච්ඡිතබ්බො. කතමෙහි පඤ්චහි? වත්ථුං න ජානාති, නිදානං න ජානාති, පඤ්ඤත්තිං න ජානාති, පදපච්චාභට්ඨං න ජානාති, අනුසන්ධිවචනපථං න ජානාති – ඉමෙහි ඛො, උපාලි, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා සද්ධිං විනයො න සාකච්ඡිතබ්බො.

‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා සද්ධිං විනයො සාකච්ඡිතබ්බො. කතමෙහි පඤ්චහි? වත්ථුං ජානාති, නිදානං ජානාති, පඤ්ඤත්තිං ජානාති, පදපච්චාභට්ඨං ජානාති, අනුසන්ධිවචනපථං ජානාති – ඉමෙහි ඛො, උපාලි, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා සද්ධිං විනයො සාකච්ඡිතබ්බො’’ති.

432. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්හාපුච්ඡා’’ති? ‘‘පඤ්චිමා, උපාලි, පඤ්හාපුච්ඡා. කතමා පඤ්ච? මන්දත්තා මොමූහත්තා පඤ්හං පුච්ඡති, පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො පඤ්හං පුච්ඡති, පරිභවා පඤ්හං පුච්ඡති, අඤ්ඤාතුකාමො පඤ්හං පුච්ඡති, සචෙ මෙ පඤ්හං පුට්ඨො සම්මදෙව බ්‍යාකරිස්සති ඉච්චෙතං කුසලං නො චෙ පඤ්හං පුට්ඨො සම්මදෙව බ්‍යාකරිස්සති අහමස්ස සම්මදෙව බ්‍යාකරිස්සාමීති පඤ්හං පුච්ඡති – ඉමා ඛො, උපාලි, පඤ්ච පඤ්හාපුච්ඡා’’ති.

433. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, අඤ්ඤබ්‍යාකරණා’’ති? ‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, අඤ්ඤබ්‍යාකරණා. කතමෙ පඤ්ච? මන්දත්තා මොමූහත්තා අඤ්ඤං බ්‍යාකරොති, පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොති, උම්මාදා චිත්තක්ඛෙපා අඤ්ඤං බ්‍යාකරොති, අධිමානෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොති, භූතං අඤ්ඤං බ්‍යාකරොති – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අඤ්ඤබ්‍යාකරණා’’ති.

434. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, විසුද්ධියො’’ති? ‘‘පඤ්චිමා, උපාලි, විසුද්ධියො. කතමා පඤ්ච? නිදානං උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං අයං පඨමා විසුද්ධි, නිදානං උද්දිසිත්වා චත්තාරි පාරාජිකානි උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං අයං දුතියා විසුද්ධි, නිදානං උද්දිසිත්වා චත්තාරි පාරාජිකානි උද්දිසිත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං අයං තතියා විසුද්ධි, නිදානං උද්දිසිත්වා චත්තාරි පාරාජිකානි උද්දිසිත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ උද්දිසිත්වා ද්වෙ අනියතෙ උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං අයං චතුත්ථා විසුද්ධි, විත්ථාරෙනෙව පඤ්චමී – ඉමා ඛො, උපාලි, පඤ්ච විසුද්ධියො’’ති.

435. ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, භොජනා’’ති? ‘‘පඤ්චිමෙ, උපාලි, භොජනා. කතමෙ පඤ්ච? ඔදනො, කුම්මාසො, සත්තු, මච්ඡො, මංසං – ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච භොජනා’’ති.

දිට්ඨාවිකම්මවග්ගො නිට්ඨිතො චතුත්ථො.

තස්සුද්දානං –

දිට්ඨාවිකම්මා අපරෙ, පටිග්ගහානතිරිත්තා;

පවාරණා පටිඤ්ඤාතං, ඔකාසං සාකච්ඡෙන ච;

පඤ්හං අඤ්ඤබ්‍යාකරණා, විසුද්ධි චාපි භොජනාති.