180. මෙණ්ඩකගහපතිවත්ථු
296. තෙන ඛො පන සමයෙන භද්දියනගරෙ මෙණ්ඩකො ගහපති පටිවසති. තස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො හොති – සීසං නහායිත්වා ධඤ්ඤාගාරං සම්මජ්ජාපෙත්වා බහිද්වාරෙ නිසීදති, අන්තලික්ඛා ධඤ්ඤස්ස ධාරා ඔපතිත්වා ධඤ්ඤාගාරං පූරෙති. භරියාය එවරූපො ඉද්ධානුභාවො හොති – එකංයෙව ආළ්හකථාලිකං උපනිසීදිත්වා එකඤ්ච සූපභිඤ්ජනකං [සූපභිඤ්ජරකං (සී.)] දාසකම්මකරපොරිසං භත්තෙන පරිවිසති, න තාව තං ඛිය්‍යති [ඛීයති (සී. ස්‍යා.)] යාව සා න වුට්ඨාති. පුත්තස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො හොති – එකංයෙව සහස්සථවිකං ගහෙත්වා දාසකම්මකරපොරිසස්ස ඡමාසිකං වෙතනං දෙති, න තාව තං ඛිය්‍යති යාවස්ස හත්ථගතා. සුණිසාය එවරූපො ඉද්ධානුභාවො හොති – එකංයෙව චතුදොණිකං පිටකං උපනිසීදිත්වා දාසකම්මකරපොරිසස්ස ඡමාසිකං භත්තං දෙති, න තාව තං ඛිය්‍යති යාව සා න වුට්ඨාති. දාසස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො හොති – එකෙන නඞ්ගලෙන කසන්තස්ස සත්ත සීතායො ගච්ඡන්ති.
අස්සොසි ඛො රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො – ‘‘අම්හාකං කිර විජිතෙ භද්දියනගරෙ මෙණ්ඩකො ගහපති පටිවසති. තස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො – සීසං නහායිත්වා ධඤ්ඤාගාරං සම්මජ්ජාපෙත්වා බහිද්වාරෙ නිසීදති, අන්තලික්ඛා ධඤ්ඤස්ස ධාරා ඔපතිත්වා ධඤ්ඤාගාරං පූරෙති. භරියාය එවරූපො ඉද්ධානුභාවො – එකංයෙව ආළ්හකථාලිකං උපනිසීදිත්වා එකඤ්ච සූපභිඤ්ජනකං දාසකම්මකරපොරිසං භත්තෙන පරිවිසති, න තාව තං ඛිය්‍යති යාව සා න වුට්ඨාති. පුත්තස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො – එකංයෙව සහස්සථවිකං ගහෙත්වා දාසකම්මකරපොරිසස්ස ඡමාසිකං වෙතනං දෙති, න තාව තං ඛිය්‍යති යාවස්ස හත්ථගතා. සුණිසාය එවරූපො ඉද්ධානුභාවො – එකංයෙව චතුදොණිකං පිටකං උපනිසීදිත්වා දාසකම්මකරපොරිසස්ස ඡමාසිකං භත්තං දෙති, න තාව තං ඛිය්‍යති යාව සා න වුට්ඨාති. දාසස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො – එකෙන නඞ්ගලෙන කසන්තස්ස සත්ත සීතායො ගච්ඡන්තී’’ති. අථ ඛො රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො අඤ්ඤතරං සබ්බත්ථකං මහාමත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘අම්හාකං කිර, භණෙ, විජිතෙ භද්දියනගරෙ මෙණ්ඩකො ගහපති පටිවසති. තස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො – සීසං නහායිත්වා ධඤ්ඤාගාරං සම්මජ්ජාපෙත්වා බහිද්වාරෙ නිසීදති, අන්තලික්ඛා ධඤ්ඤස්ස ධාරා ඔපතිත්වා ධඤ්ඤාගාරං පූරෙති. භරියාය…පෙ… පුත්තස්ස… සුණිසාය… දාසස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො, එකෙන නඞ්ගලෙන කසන්තස්ස සත්ත සීතායො ගච්ඡන්තීති. ගච්ඡ, භණෙ, ජානාහි. යථා මයා සාමං දිට්ඨො, එවං තව දිට්ඨො භවිස්සතී’’ති.
297. එවං, දෙවාති ඛො සො මහාමත්තො රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස පටිස්සුණිත්වා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය යෙන භද්දියං තෙන පායාසි. අනුපුබ්බෙන යෙන භද්දියං යෙන මෙණ්ඩකො ගහපති තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මෙණ්ඩකං ගහපතිං එතදවොච – ‘‘අහඤ්හි, ගහපති, රඤ්ඤා ආණත්තො ‘අම්හාකං කිර, භණෙ, විජිතෙ භද්දියනගරෙ මෙණ්ඩකො ගහපති පටිවසති, තස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො, සීසං නහායිත්වා…පෙ… භරියාය… පුත්තස්ස… සුණිසාය… දාසස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො, එකෙන නඞ්ගලෙන කසන්තස්ස සත්ත සීතායො ගච්ඡන්තී’ති, ගච්ඡ, භණෙ, ජානාහි. යථා මයා සාමං දිට්ඨො, එවං තව දිට්ඨො භවිස්සතී’ති. පස්සාම තෙ, ගහපති, ඉද්ධානුභාව’’න්ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති සීසං නහායිත්වා ධඤ්ඤාගාරං සම්මජ්ජාපෙත්වා බහිද්වාරෙ නිසීදි, අන්තලික්ඛා ධඤ්ඤස්ස ධාරා ඔපතිත්වා ධඤ්ඤාගාරං පූරෙසි. ‘‘දිට්ඨො තෙ, ගහපති, ඉද්ධානුභාවො. භරියාය තෙ ඉද්ධානුභාවං පස්සිස්සාමා’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති භරියං ආණාපෙසි – ‘‘තෙන හි චතුරඞ්ගිනිං සෙනං භත්තෙන පරිවිසා’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස භරියා එකංයෙව ආළ්හකථාලිකං උපනිසීදිත්වා එකඤ්ච සූපභිඤ්ජනකං චතුරඞ්ගිනිං සෙනං භත්තෙන පරිවිසි, න තාව තං ඛිය්‍යති, යාව සා න වුට්ඨාති. ‘‘දිට්ඨො තෙ, ගහපති, භරියායපි ඉද්ධානුභාවො. පුත්තස්ස තෙ ඉද්ධානුභාවං පස්සිස්සාමා’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති පුත්තං ආණාපෙසි – ‘‘තෙන හි චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ඡමාසිකං වෙතනං දෙහී’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස පුත්තො එකංයෙව සහස්සථවිකං ගහෙත්වා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ඡමාසිකං වෙතනං අදාසි, න තාව තං ඛිය්‍යති, යාවස්ස හත්ථගතා. ‘‘දිට්ඨො තෙ, ගහපති, පුත්තස්සපි ඉද්ධානුභාවො. සුණිසාය තෙ ඉද්ධානුභාවං පස්සිස්සාමා’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති සුණිසං ආණාපෙසි – ‘‘තෙන හි චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ඡමාසිකං භත්තං දෙහී’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස සුණිසා එකංයෙව චතුදොණිකං පිටකං උපනිසීදිත්වා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ඡමාසිකං භත්තං අදාසි, න තාව තං ඛිය්‍යති යාව සා න වුට්ඨාති. ‘‘දිට්ඨො තෙ, ගහපති, සුණිසායපි ඉද්ධානුභාවො. දාසස්ස තෙ ඉද්ධානුභාවං පස්සිස්සාමා’’ති. ‘‘මය්හං ඛො, සාමි, දාසස්ස ඉද්ධානුභාවො ඛෙත්තෙ පස්සිතබ්බො’’ති. ‘‘අලං, ගහපති, දිට්ඨො තෙ දාසස්සපි ඉද්ධානුභාවො’’ති. අථ ඛො සො මහාමත්තො චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය පුනදෙව රාජගහං පච්චාගඤ්ඡි. යෙන රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසි.
298. අථ ඛො භගවා වෙසාලියං යථාභිරන්තං විහරිත්වා යෙන භද්දියං තෙන චාරිකං පක්කාමි මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං අඩ්ඪතෙලසෙහි භික්ඛුසතෙහි. අථ ඛො භගවා අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන භද්දියං තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා භද්දියෙ විහරති ජාතියා වනෙ. අස්සොසි ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති – ‘‘සමණො ඛලු භො ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො භද්දියං අනුප්පත්තො භද්දියෙ විහරති ජාතියා වනෙ. තං ඛො පන භගවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ [භගවාති (ක.)]. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති භද්‍රානි භද්‍රානි යානානි යොජාපෙත්වා භද්‍රං භද්‍රං යානං අභිරුහිත්වා භද්‍රෙහි භද්‍රෙහි යානෙහි භද්දියා නිය්‍යාසි භගවන්තං දස්සනාය. අද්දසංසු ඛො සම්බහුලා තිත්ථියා මෙණ්ඩකං ගහපතිං දූරතොව ආගච්ඡන්තං, දිස්වාන මෙණ්ඩකං ගහපතිං එතදවොචුං – ‘‘කහං ත්වං, ගහපති, ගච්ඡසී’’ති? ‘‘ගච්ඡාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං [ඉදං පදං සී. ස්‍යා. පොත්ථකෙසු නත්ථි] සමණං ගොතමං දස්සනායා’’ති. ‘‘කිං පන ත්වං, ගහපති, කිරියවාදො සමානො අකිරියවාදං සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සසි? සමණො හි, ගහපති, ගොතමො අකිරියවාදො අකිරියාය ධම්මං දෙසෙති, තෙන ච සාවකෙ විනෙතී’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස එතදහොසි – ‘‘නිස්සංසයං, ඛො සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො භවිස්සති, යථයිමෙ තිත්ථියා උසූයන්තී’’ති. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකොව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නස්ස ඛො මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස භගවා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – දානකථං…පෙ… අපරප්පච්චයො සත්ථුසාසනෙ භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ…පෙ… උපාසකං මං භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතං. අධිවාසෙතු ච මෙ, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.
අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති තස්සා රත්තියා අච්චයෙන පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය යෙන මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අථ ඛො මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස භරියා ච පුත්තො ච සුණිසා ච දාසො ච යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. තෙසං භගවා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – දානකථං…පෙ… අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ…පෙ… එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකෙ නො භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතෙ සරණං ගතෙ’’ති. අථ ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙත්වා සම්පවාරෙත්වා භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො මෙණ්ඩකො ගහපති භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යාව, භන්තෙ, භගවා භද්දියෙ විහරති තාව අහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ධුවභත්තෙනා’’ති. අථ ඛො භගවා මෙණ්ඩකං ගහපතිං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.
මෙණ්ඩකගහපතිවත්ථ නිට්ඨිතං.