3. බ්‍රහ්මදණ්ඩකථා
445. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො ථෙරෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘භගවා මං, භන්තෙ, පරිනිබ්බානකාලෙ එවමාහ – ‘තෙන හානන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඡන්නස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩං ආණාපෙතූ’’’ති. ‘‘පුච්ඡි පන ත්වං, ආවුසො ආනන්ද, භගවන්තං – ‘කතමො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මදණ්ඩො’’’ති? ‘‘පුච්ඡිං ඛොහං, භන්තෙ, භගවන්තං – ‘කතමො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මදණ්ඩො’’’ති? ‘‘ඡන්නො, ආනන්ද, භික්ඛු යං ඉච්ඡෙය්‍ය තං වදෙය්‍ය. භික්ඛූහි ඡන්නො භික්ඛු නෙව වත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො, නානුසාසිතබ්බො’’ති. ‘‘තෙන හාවුසො ආනන්ද, ත්වංයෙව ඡන්නස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩං ආණාපෙහී’’ති. ‘‘කථාහං, භන්තෙ, ඡන්නස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩං ආණාපෙමි, චණ්ඩො සො භික්ඛු ඵරුසො’’ති? ‘තෙන හාවුසො ආනන්ද, බහුකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ගච්ඡාහී’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො ථෙරානං භික්ඛූනං පටිස්සුත්වා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි නාවාය උජ්ජවනිකාය කොසම්බිං උජ්ජවි, නාවාය පච්චොරොහිත්වා රඤ්ඤො උදෙනස්ස [උතෙනස්ස (ක.)] උය්‍යානස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා උදෙනො උය්‍යානෙ පරිචාරෙසි සද්ධිං ඔරොධෙන. අස්සොසි ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධො – ‘‘අම්හාකං කිර ආචරියො අය්‍යො ආනන්දො උය්‍යානස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නො’’ති. අථ ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධො රාජානං උදෙනං එතදවොච – ‘‘අම්හාකං කිර, දෙව, ආචරියො අය්‍යො ආනන්දො උය්‍යානස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නො. ඉච්ඡාම මයං, දෙව, අය්‍යං ආනන්දං පස්සිතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි තුම්හෙ සමණං ආනන්දං පස්සථා’’ති.
අථ ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධො යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධං ආයස්මා ආනන්දො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධො ආයස්මතා ආනන්දෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතො සමාදපිතො සමුත්තෙජිතො සම්පහංසිතො ආයස්මතො ආනන්දස්ස පඤ්ච උත්තරාසඞ්ගසතානි පාදාසි. අථ ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධො ආයස්මතො ආනන්දස්ස භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා ආයස්මන්තං ආනන්දං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා යෙන රාජා උදෙනො තෙනුපසඞ්කමි. අද්දසා ඛො රාජා උදෙනො ඔරොධං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන ඔරොධං එතදවොච – ‘‘අපි නු ඛො තුම්හෙ සමණං ආනන්දං පස්සිත්ථා’’ති? ‘‘අපස්සිම්හා ඛො මයං, දෙව, අය්‍යං ආනන්ද’’න්ති. ‘‘අපි නු තුම්හෙ සමණස්ස ආනන්දස්ස කිඤ්චි අදත්ථා’’ති? ‘‘අදම්හා ඛො මයං, දෙව, අය්‍යස්ස ආනන්දස්ස පඤ්ච උත්තරාසඞ්ගසතානී’’ති. රාජා උදෙනො උජ්ඣායති ඛිය්‍යති විපාචෙති – ‘‘කථඤ්හි නාම සමණො ආනන්දො තාව බහුං චීවරං පටිග්ගහෙස්සති! දුස්සවාණිජ්ජං වා සමණො ආනන්දො කරිස්සති, පග්ගාහිකසාලං වා පසාරෙස්සතී’’ති!
අථ ඛො රාජා උදෙනො යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො රාජා උදෙනො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘ආගමා නු ඛ්විධ, භො ආනන්ද, අම්හාකං ඔරොධො’’ති? ‘‘ආගමාසි ඛො තෙ ඉධ, මහාරාජ, ඔරොධො’’ති. ‘‘අපි පන භොතො ආනන්දස්ස කිඤ්චි අදාසී’’ති? ‘‘අදාසි ඛො මෙ, මහාරාජ, පඤ්ච උත්තරාසඞ්ගසතානී’’ති. ‘‘කිං පන භවං ආනන්දො තාව බහුං චීවරං කරිස්සතී’’ති? ‘‘යෙ [යෙ පන (ක.)] තෙ, මහාරාජ, භික්ඛූ දුබ්බලචීවරා තෙහි සද්ධිං සංවිභජිස්සාමී’’ති. ‘‘යානි ඛො පන, භො ආනන්ද, පොරාණකානි දුබ්බලචීවරානි තානි කථං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තානි, මහාරාජ, උත්තරත්ථරණං කරිස්සාමා’’ති. ‘‘යානි පන, භො ආනන්ද, පොරාණකානි උත්තරත්ථරණානි තානි කථං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තානි, මහාරාජ, භිසිච්ඡවියො කරිස්සාමා’’ති. ‘‘යා පන, භො ආනන්ද, පොරාණකා භිසිච්ඡවියො තා කථං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තා, මහාරාජ, භූමත්ථරණං කරිස්සාමා’’ති. ‘‘යානි පන, භො ආනන්ද, පොරාණකානි භූමත්ථරණානි තානි කථං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තානි, මහාරාජ, පාදපුඤ්ඡනියො කරිස්සාමා’’ති. ‘‘යා පන, භො ආනන්ද, පොරාණකා පාදපුඤ්ඡනියො තා කථං කරිස්සථා’’ති?. ‘‘තා, මහාරාජ, රජොහරණං කරිස්සාමා’’ති. ‘‘යානි පන, භො ආනන්ද, පොරාණකානි රජොහරණානි තානි කථං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තානි, මහාරාජ, කොට්ටෙත්වා චික්ඛල්ලෙන මද්දිත්වා පරිභණ්ඩං ලිම්පිස්සාමා’’ති.
අථ ඛො රාජා උදෙනො – සබ්බෙවිමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා යොනිසො උපනෙන්ති, න කුලවං ගමෙන්තීති – ආයස්මතො ආනන්දස්ස අඤ්ඤානිපි පඤ්ච දුස්සසතානි පාදාසි. අයඤ්චරහි ආයස්මතො ආනන්දස්ස පඨමං චීවරභික්ඛා උප්පජ්ජි චීවරසහස්සං. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන ඝොසිතාරාමො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො ආයස්මා ඡන්නො යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ඡන්නං ආයස්මා ආනන්දො එතදවොච – ‘‘සඞ්ඝෙන තෙ, ආවුසො ඡන්න, බ්‍රහ්මදණ්ඩො ආණාපිතො’’ති.
‘‘කතමො පන, භන්තෙ ආනන්ද, බ්‍රහ්මදණ්ඩො ආණාපිතො’’ති? ‘‘ත්වං, ආවුසො ඡන්න, භික්ඛූ යං ඉච්ඡෙය්‍යාසි තං වදෙය්‍යාසි. භික්ඛූහි ත්වං නෙව වත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො, නානුසාසිතබ්බො’’ති. ‘‘නන්වාහං, භන්තෙ ආනන්ද, හතො එත්තාවතා, යතොහං භික්ඛූහි නෙව වත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො, නානුසාසිතබ්බො’’ති තත්ථෙව මුච්ඡිතො පපතො. අථ ඛො ආයස්මා ඡන්නො බ්‍රහ්මදණ්ඩෙන අට්ටීයමානො හරායමානො ජිගුච්ඡමානො එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො නචිරස්සෙව යස්සත්ථාය කුලපුත්තා සම්මදෙව අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජන්ති, තදනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරො ච පනායස්මා ඡන්නො අරහතං අහොසි. අථ ඛො ආයස්මා ඡන්නො අරහත්තං පත්තො යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘පටිප්පස්සම්භෙහි දානි මෙ, භන්තෙ ආනන්ද, බ්‍රහ්මදණ්ඩ’’න්ති. ‘‘යදග්ගෙන තයා, ආවුසො ඡන්න, අරහත්තං සච්ඡිකතං තදග්ගෙන තෙ බ්‍රහ්මදණ්ඩො පටිප්පස්සද්ධො’’ති. ඉමාය ඛො පන විනයසඞ්ගීතියා පඤ්ච භික්ඛුසතානි අනූනානි අනධිකානි අහෙසුං. තස්මා අයං විනයසඞ්ගීති ‘‘පඤ්චසතිකා’’ති වුච්චතීති.
පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකො එකාදසමො.
ඉමම්හි ඛන්ධකෙ වත්ථූ තෙවීසති.
තස්සුද්දානං –
පරිනිබ්බුතෙ සම්බුද්ධෙ, ථෙරො කස්සපසව්හයො;
ආමන්තයි භික්ඛුගණං, සද්ධම්මමනුපාලකො;
පාවායද්ධානමග්ගම්හි, සුභද්දෙන පවෙදිතං;
සඞ්ගායිස්සාම සද්ධම්මං, අධම්මො පුරෙ දිප්පති.
එකෙනූන පඤ්චසතං, ආනන්දම්පි ච උච්චිනි;
ධම්මවිනයසඞ්ගීතිං, වසන්තො ගුහමුත්තමෙ.
උපාලිං විනයං පුච්ඡි, සුත්තන්තානන්දපණ්ඩිතං;
පිටකං තීණි සඞ්ගීතිං, අකංසු ජිනසාවකා.
න පුච්ඡි අක්කමිත්වාන, වන්දාපෙසි න යාචි ච.
පබ්බජ්ජං මාතුගාමස්ස, සද්ධාය දුක්කටානි මෙ;
පුරාණො බ්‍රහ්මදණ්ඩඤ්ච, ඔරොධො උදෙනෙන සහ.
තාව බහු දුබ්බලඤ්ච, උත්තරත්ථරණා භිසි;
භූමත්ථරණා පුඤ්ඡනියො, රජො චික්ඛල්ලමද්දනා.
සහස්සචීවරං උප්පජ්ජි, පඨමානන්දසව්හයො;
තජ්ජිතො බ්‍රහ්මදණ්ඩෙන, චතුස්සච්චං අපාපුණි;
වසීභූතා පඤ්චසතා, තස්මා පඤ්චසතී ඉති.
පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකං නිට්ඨිතං.