දිබ්බචක්ඛුඤාණකථා

13. චුතියාති චවනෙ. උපපාතෙති උපපජ්ජනෙ. සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං, චුතික්ඛණසාමන්තා උපපත්තික්ඛණසාමන්තා චාති වුත්තං හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘යෙ පන ආසන්නචුතිකා’’තිආදි. යෙන ඤාණෙනාති යෙන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන. දිබ්බචක්ඛුඤාණෙනෙව හි සත්තානං චුති ච උපපත්ති ච ඤායති. පරිකම්මං වත්තබ්බං සියාති ‘‘දිබ්බචක්ඛුඤාණං උප්පාදෙතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන කසිණාරම්මණං අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සබ්බාකාරෙන අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා තෙජොකසිණං ඔදාතකසිණං ආලොකකසිණන්ති ඉමෙසු තීසු කසිණෙසු අඤ්ඤතරං ආසන්නං කාතබ්බං, උපචාරජ්ඣානගොචරං කත්වා වඩ්ඪෙත්වා ඨපෙතබ්බ’’න්තිආදිනා දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පරිකම්මං වත්තබ්බං භවෙය්‍ය.

සො අහන්ති සො කතචිත්තාභිනීහාරො අහං. දිබ්බසදිසත්තාති දිවි භවන්ති දිබ්බං, දෙවානං පසාදචක්ඛු, තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා සදිසත්තාති අත්ථො. දිබ්බසදිසත්තාති ච හීනූපමාදස්සනං දෙවතානං දිබ්බචක්ඛුතොපි ඉමස්ස මහානුභාවත්තා. ඉදානි තං දිබ්බසදිසත්තං විභාවෙතුං ‘‘දෙවතානඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සුචරිතකම්මනිබ්බත්තන්ති සද්ධාබහුලතාවිසුද්ධදිට්ඨිතාආනිසංසදස්සාවිතාදිසම්පත්තියා සුට්ඨු චරිතත්තා සුචරිතෙන දෙවූපපත්තිජනකෙන පුඤ්ඤකම්මෙන නිබ්බත්තං. පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහීති ආදි-සද්දෙන වාතරොගාදීනං සඞ්ගහො. අපලිබුද්ධන්ති අනුපද්දුතං. පිත්තාදීහි අනුපද්දුතත්තා කම්මස්ස ච උළාරතාය උපක්කිලෙසවිමුත්ති වෙදිතබ්බා. උපක්කිලෙසදොසරහිතඤ්හි කම්මං තිණාදිදොසරහිතං විය සස්සං උළාරඵලං අනුපක්කිලිට්ඨං හොති. කාරණූපචාරෙන චස්ස ඵලං තථා වොහරීයති යථා ‘‘සුක්කං සුක්කවිපාක’’න්ති. දූරෙපීති පි-සද්දෙන සුඛුමස්සපි ආරම්මණස්ස සම්පටිච්ඡනසමත්ථතං සඞ්ගණ්හාති. පසාදචක්ඛූති චතුන්නං මහාභූතානං පසාදලක්ඛණං චක්ඛු. වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තන්ති වීරියාරම්භවසෙනෙව ඉජ්ඣනතො සබ්බාපි කුසලභාවනා වීරියභාවනා, පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතා වා ඉද්ධිපාදභාවනා විසෙසතො වීරියභාවනා, තස්සා ආනුභාවෙන නිබ්බත්තං වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තං. ඤාණමයං චක්ඛු ඤාණචක්ඛු. තාදිසමෙවාති උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි සුඛුමස්සපි ආරම්මණස්ස සම්පටිච්ඡනසමත්ථතාය ච තංසදිසමෙව.

දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තාති දිබ්බවිහාරසඞ්ඛාතානං චතුන්නං ඣානානං වසෙන පටිලද්ධත්තා. ඉමිනා කාරණවසෙනස්ස දිබ්බභාවමාහ. දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාති අට්ඨඞ්ගසමන්නාගමෙන උක්කංසගතං පාදකජ්ඣානසඞ්ඛාතං දිබ්බවිහාරං සන්නිස්සාය පවත්තත්තා, දිබ්බවිහාරපරියාපන්නං වා අත්තනා සම්පයුත්තං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං නිස්සාය පච්චයභූතං සන්නිස්සිතත්තාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි දිබ්බන්ති කසිණාලොකානුග්ගහෙන පත්තබ්බත්තා සයං ඤාණාලොකඵරණභාවෙන ච මහාජුතිකභාවතොපි දිබ්බන්ති අත්ථො. මහාජුතිකම්පි හි දිබ්බන්ති වුච්චති ‘‘දිබ්බමිදං බ්‍යම්හ’’න්තිආදීසු. මහාගතිකත්තාති මහනීයගමනත්තා, විම්හයනීයප්පවත්තිකත්තාති අත්ථො. විම්හයනීයා හිස්ස පවත්ති තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනතො. තං සබ්බන්ති ‘‘හෙට්ඨා වුත්තං අත්ථපඤ්චකමපෙක්ඛිත්වා වුත්ත’’න්ති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘ජුතිගතිඅත්ථෙසුපි සද්දවිදූ දිවුසද්දං ඉච්ඡන්තීති මහාජුතිකත්තා මහාගතිකත්තාති ඉදමෙව ද්වයං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා ‘සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බ’න්ති ඉදං දිබ්බති ජොතයතීති දිබ්බං, දිබ්බති ගච්ඡති අසජ්ජමානං පවත්තතීති දිබ්බන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො පන –

‘‘දිබ්බචක්ඛුලාභාය යොගිනො පරිකම්මකරණං තප්පටිපක්ඛාභිභවස්ස අත්ථතො තස්ස විජයිච්ඡා නාම හොති, දිබ්බචක්ඛුලාභී ච ඉද්ධිමා දෙවතානං වචනගහණක්ඛමනධම්මදානවසෙන මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරාදයො විය දානග්ගහණලක්ඛණෙ වොහාරෙ ච පවත්තෙය්‍යාති එවං විහාරවිජයිච්ඡාවොහාරජුතිගතිසඞ්ඛාතානං අත්ථානං වසෙන ඉමස්ස අභිඤ්ඤාඤාණස්ස දිබ්බචක්ඛුභාවසිද්ධිතො සද්දවිදූ ච තෙසු එව අත්ථෙසු දිවුසද්දං ඉච්ඡන්තීති ‘තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බ’න්ති වුත්ත’’න්ති –

ආහ.

දස්සනට්ඨෙනාති රූපදස්සනභාවෙන. චක්ඛුනා හි සත්තා රූපං පස්සන්ති. යථා මංසචක්ඛු විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය පවත්තති, න තථා ඉදං. ඉදං පන සයමෙව තතො සාතිසයං චක්ඛුකිච්චකාරීති ආහ ‘‘චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛූ’’ති. දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාතීති පරතො උප්පත්තියා අදස්සනතො ‘‘එත්ථෙ වායං සත්තො උච්ඡින්නො, එවමිතරෙපී’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාතීති ඣානලාභී අධිච්චසමුප්පන්නිකො විය ගණ්හාති. යථා හි සො අසඤ්ඤසත්තා චවිත්වා ඉධූපපන්නො පබ්බජිතො සමානො අභිඤ්ඤාලාභී හුත්වා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තො ඉධූපපත්තිමෙව දිස්වා තතො පරං අසඤ්ඤභවෙ උප්පත්තිං අනුස්සරිතුමසක්කොන්තො ‘‘අහං අධිච්චසමුප්පන්නො පුබ්බෙ නාහොසිං, සොම්හි එතරහි අහුත්වා සත්තතාය පරිණතො, සෙසාපි සත්තා තාදිසායෙවා’’ති අභිනවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති, එවමයම්පි උපපාතමත්තමෙව දිස්වා චුතිං අපස්සන්තො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති.

ඉදානි අඤ්ඤථාපි විසුද්ධිකාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකාදසඋපක්කිලෙසවිරහතො වා’’තිආදි. යථාහාති උපක්කිලෙසසුත්තෙ ආගතපාළිං නිදස්සෙති. තත්ථ හි අනුරුද්ධො නන්දියො කිමිලොති ඉමෙ තයො කුලපුත්තෙ ආමන්තෙත්වා ධම්මං දස්සෙන්තෙන ‘‘අනුරුද්ධා තුම්හෙ කිං ඉමෙහි න ආලුළිස්සන්ති, අහම්පි ඉමෙහි උපාදාය එකාදසහි උපක්කිලෙසෙහි ආලුළිතපුබ්බො’’ති දස්සෙතුං –

‘‘අහම්පි සුදං අනුරුද්ධා පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධො බොධිසත්තොව සමානො ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාමි දස්සනඤ්ච රූපානං, සො ඛො පන මෙ ඔභාසො න චිරස්සෙව අන්තරධායති දස්සනඤ්ච රූපානං. තස්ස මය්හං අනුරුද්ධා එතදහොසි ‘කො නු ඛො හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මෙ ඔභාසො අන්තරධායති දස්සනඤ්ච රූපාන’න්ති. තස්ස මය්හං අනුරුද්ධා එතදහොසි ‘විචිකිච්ඡා ඛො මෙ උදපාදි, විචිකිච්ඡාධිකරණඤ්ච මෙ සමාධි චවි, සමාධිම්හි චුතෙ ඔභාසො අන්තරධායති දස්සනඤ්ච රූපානං, සොහං තථා කරිස්සාමි, යථා මෙ පුන න විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජිස්සතී’ති.

‘‘සො ඛො අහං අනුරුද්ධා අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාමි දස්සනඤ්ච රූපානං, සො ඛො පන මෙ ඔභාසො න චිරස්සෙව අන්තරධායති දස්සනඤ්ච රූපානං. තස්ස මය්හං අනුරුද්ධා එතදහොසි ‘කො නු ඛො හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මෙ ඔභාසො අන්තරධායති දස්සනඤ්ච රූපාන’න්ති. තස්ස මය්හං අනුරුද්ධා එතදහොසි ‘අමනසිකාරො ඛො මෙ උදපාදි, අමනසිකාරාධිකරණඤ්ච පන මෙ සමාධි චවි, සමාධිම්හි චුතෙ ඔභාසො අන්තරධායති දස්සනඤ්ච රූපානං, සොහං තථා කරිස්සාමි, යථා මෙ පුන න විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජිස්සති න අමනසිකාරො’’’ති –

ආදිනා (ම. නි. 3.241) දෙසනං ආරභිත්වා ඉදං වුත්තං ‘‘සො ඛො අහං අනුරුද්ධා විචිකිච්ඡා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසොති ඉති විදිත්වා’’තිආදි.

තත්ථ (ම. නි. අට්ඨ. 3.241) විචිකිච්ඡාති මහාසත්තස්ස ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා නානාවිධානි රූපානි පස්සන්තස්ස ‘‘ඉදං නු ඛො කි’’න්ති උප්පන්නා විචිකිච්ඡා. මනසිකාරවසෙන පන මෙ රූපානි උපට්ඨහිංසු, රූපානි පස්සතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, තස්මා ඉදානි කිඤ්චි න මනසි කරිස්සාමීති තුණ්හී භවති, තං තුණ්හීභාවප්පත්තිං සන්ධායාහ ‘‘අමනසිකාරො’’ති. ථිනමිද්ධන්ති කිඤ්චි අමනසිකරොන්තස්ස උප්පන්නං ථිනමිද්ධං. තථාභූතස්ස හි සවිප්ඵාරිකමනසිකාරස්ස අභාවතො ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජති. ඡම්භිතත්තන්ති ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා යථාරද්ධමනසිකාරවසෙන හිමවන්තාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දානවරක්ඛසඅජගරාදයො පස්සන්තස්ස උප්පන්නං ඡම්භිතත්තං. උප්පිලන්ති ‘‘මයා දිට්ඨභයං පකතියා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන ඔලොකියමානං න පස්සති, අදිට්ඨෙ පරිකප්පිතසදිසෙ කිංනාම භය’’න්ති භයස්ස විනොදනවසෙන චින්තෙන්තස්ස අත්තනො පච්චවෙක්ඛණාකොසල්ලං නිස්සාය උප්පන්නං උප්පිලාවිතත්තං. දුට්ඨුල්ලන්ති කායාලසියං. ‘‘මයා ථිනමිද්ධං ඡම්භිතත්තානං වූපසමනත්ථං ගාළ්හං වීරියං පග්ගහිතං, තෙන මෙ උප්පිලසඞ්ඛාතා චිත්තසමාධිදූසිතා ගෙහස්සිතා බලවපීති උප්පන්නා’’ති වීරියං සිථිලං කරොන්තස්ස හි කායදුට්ඨුල්ලං කායදරථො කායාලසියං උදපාදි.

අච්චාරද්ධවීරියන්ති ‘‘මම වීරියං සිථිලං කරොතො දුට්ඨුල්ලං උප්පන්න’’න්ති පුන වීරියං පග්ගණ්හතො උප්පන්නං අච්චාරද්ධවීරියං. අතිලීනවීරියන්ති ‘‘මම වීරියං පග්ගණ්හතො එවං ජාත’’න්ති පුන වීරියං සිථිලයතො උප්පන්නං අතිලීනවීරියං. අභිජප්පාති දෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දෙවසඞ්ඝං පස්සතො උප්පන්නා තණ්හා. ‘‘එවං මෙ හොතූ’’ති හි අභිනිවිසනවසෙන ජප්පතීති අභිජප්පා, තණ්හා. නානත්තසඤ්ඤාති ‘‘මය්හං එකජාතිකං රූපං මනසිකරොන්තස්ස අභිජප්පා උප්පන්නා, නානාවිධං රූපං මනසිකාරං කරිස්සාමී’’ති කාලෙන දෙවලොකාභිමුඛං කාලෙන මනුස්සලොකාභිමුඛං වඩ්ඪෙත්වා නානාවිධානි රූපානි මනසිකරොතො උප්පන්නා නානත්තසඤ්ඤා, නානත්තෙ නානාසභාවෙ සඤ්ඤාති නානත්තසඤ්ඤා. අතිනිජ්ඣායිතත්තන්ති ‘‘මය්හං නානාවිධානි රූපානි මනසිකරොන්තස්ස නානත්තසඤ්ඤා උදපාදි, ඉට්ඨං වා අනිට්ඨං වා එකජාතිකමෙව රූපං මනසි කරිස්සාමී’’ති තථා මනසිකරොතො උප්පන්නං රූපානං අතිනිජ්ඣායිතත්තං, අතිවිය උත්තරි කත්වා නිජ්ඣානං පෙක්ඛනං අතිනිජ්ඣායිතත්තං. ඔභාසන්ති පරිකම්මසමුට්ඨිතං ඔභාසං. න ච රූපානි පස්සාමීති පරිකම්මොභාසමනසිකාරප්පසුතතාය දිබ්බචක්ඛුනා රූපානි න පස්සාමි. රූපානි හි ඛො පස්සාමීති තෙන පරිකම්මොභාසෙන ඵරිත්වා ඨිතට්ඨානෙ දිබ්බචක්ඛුනො විසයභූතානි රූපගතානි පස්සාමි.

එවමාදීති ආදි-සද්දෙන –

‘‘කෙවලම්පි රත්තිං කෙවලම්පි දිවං කෙවලම්පි රත්තින්දිවං තස්ස මය්හං අනුරුද්ධා එතදහොසි ‘කො නු ඛො හෙතු, කො පච්චයො, ය්වාහං ඔභාසඤ්හි ඛො සඤ්ජානාමි, න ච රූපානි පස්සාමි, රූපානි ඛො පස්සාමි, න ච ඔභාසං සඤ්ජානාමි කෙවලම්පි රත්තිං කෙවලම්පි දිවං කෙවලම්පි රත්තින්දිව’න්ති. තස්ස මය්හං අනුරුද්ධා එතදහොසි ‘යස්මිඤ්හි ඛො අහං සමයෙ රූපනිමිත්තං අමනසිකරිත්වා ඔභාසනිමිත්තං මනසි කරොමි. ඔභාසඤ්හි ඛො තස්මිං සමයෙ සඤ්ජානාමි, න ච රූපානි පස්සාමි. යස්මිං පනාහං සමයෙ ඔභාසනිමිත්තං අමනසිකරිත්වා රූපනිමිත්තං මනසි කරොමි. රූපානි හි ඛො තස්මිං සමයෙ පස්සාමි, න ච ඔභාසං සඤ්ජානාමි කෙවලම්පි රත්තිං කෙවලම්පි දිවං කෙවලම්පි රත්තින්දිව’’න්ති (ම. නි. 3.243) –

එවමාදිපාළිං සඞ්ගණ්හාති.

මනුස්සානං ඉදන්ති මානුසකං, මනුස්සානං ගොචරභූතං රූපාරම්මණං. තදඤ්ඤස්ස පන දිබ්බතිරොකුට්ටසුඛුමාදිභෙදස්ස රූපස්ස දස්සනතො අතික්කන්තමානුසකං. එවරූපං තඤ්ච මනුස්සූපචාරං අතික්කන්තං නාම හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙනා’’ති. තත්ථ මනුස්සූපචාරන්ති මනුස්සෙහි උපචරිතබ්බට්ඨානං, පකතියා චක්ඛුද්වාරෙන ගහෙතබ්බං විසයන්ති අධිප්පායො. එවං විසයමුඛෙන දස්සෙත්වා ඉදානි විසයිමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘මානුසකං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාපි මංසචක්ඛාතික්කමො තස්ස කිච්චාතික්කමෙනෙව දට්ඨබ්බො. දිබ්බෙන චක්ඛුනාති දිබ්බචක්ඛුඤාණෙනපි දට්ඨුං න සක්කා ඛණස්ස අතිඉත්තරතාය අතිසුඛුමතාය කෙසඤ්චි රූපස්ස, අපිච දිබ්බචක්ඛුස්ස පච්චුප්පන්නං රූපාරම්මණං, තඤ්ච පුරෙජාතපච්චයභූතං, න ච ආවජ්ජනපරිකම්මෙහි විනා මහග්ගතස්ස පවත්ති අත්ථි, නාපි උප්පජ්ජමානමෙව රූපං ආරම්මණපච්චයො භවිතුං සක්කොති, භිජ්ජමානං වා, තස්මා චුතූපපාතක්ඛණෙ රූපං දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කාති සුවුත්තමෙතං.

යදි දිබ්බචක්ඛුඤාණං රූපාරම්මණමෙව, අථ කස්මා ‘‘සත්තෙ පස්සාමී’’ති වුත්තන්ති? යෙභුය්‍යෙන සත්තසන්තානගතරූපදස්සනතො එවං වුත්තං. සත්තගහණස්ස වා කාරණභාවතො වොහාරවසෙන වුත්තන්තිපි වදන්ති. තෙ චවමානාති අධිප්පෙතාති සම්බන්ධො. එවරූපෙති න චුතූපපාතක්ඛණසමඞ්ගිනොති අධිප්පායො. මොහූපනිස්සයං නාම කම්මං නිහීනං නිහීනඵලං හොතීති ආහ ‘‘මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා’’ති. මොහූපනිස්සයතා ච කුසලකම්මස්ස පුබ්බභාගෙ මොහප්පවත්තිබහුලතාය වෙදිතබ්බා. තාය පන මොහප්පවත්තියා සංකිලිට්ඨං කුසලකම්මං නිහීනමෙව ජාතිආදිං නිප්ඵාදෙතීති නිහීනජාතිආදයො මොහස්ස නිස්සන්දඵලානීති ආහ ‘‘හීනානං ජාතිකුලභොගාදීන’’න්තිආදි. හීළිතෙති ගරහිතෙ. ඔහීළිතෙති විසෙසතො ගරහිතෙ. උඤ්ඤාතෙති ලාමකභාවෙන ඤාතෙ. අවඤ්ඤාතෙති විසෙසතො ලාමකභාවෙන විදිතෙ. අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තාති එත්ථ අමොහො සම්පයුත්තවසෙන පුබ්බභාගවසෙන ච පවත්තො කථිතො, තෙන ච තිහෙතුකපටිසන්ධිකෙ දස්සෙති. තබ්බිපරීතෙති තස්ස හීළිතාදිභාවස්ස විපරීතෙ, අහීළිතෙ අනොහීළිතෙ අනුඤ්ඤාතෙ අනවඤ්ඤාතෙ චිත්තීකතෙති අත්ථො.

සුවණ්ණෙති සුන්දරවණ්ණෙ. දුබ්බණ්ණෙති අසුන්දරවණ්ණෙ. සා පනායං සුවණ්ණදුබ්බණ්ණතා යථාක්කමං කම්මස්ස අදොසදොසූපනිස්සයතාය හොතීති ආහ ‘‘අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා’’තිආදි. අදොසූපනිස්සයතා ච කම්මස්ස මෙත්තාදීහි පරිභාවිතසන්තානප්පවත්තියා වෙදිතබ්බා. අභිරූපෙ විරූපෙති ඉදං සණ්ඨානවසෙන වුත්තං. සණ්ඨානවචනොපි හි වණ්ණසද්දො හොති ‘‘මහන්තං හත්ථිවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.138) විය. පඨමං වුත්තො පන අත්ථො වණ්ණවසෙනෙව වුත්තො. සුන්දරං ගතිං ගතා සුගතාති ආහ ‘‘සුගතිගතෙ’’ති, සුගතිං උපපන්නෙති අත්ථො. අලොභජ්ඣාසයා සත්තා වදඤ්ඤූ විගතමච්ඡෙරා අලොභූපනිස්සයෙන කම්මුනා සුගතා සමිද්ධා හොන්තීති ආහ ‘‘අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ’’ති. දුක්ඛං ගතිං ගතා දුග්ගතාති ආහ ‘‘දුග්ගතිගතෙ’’ති. ලොභජ්ඣාසයා සත්තා ලුද්ධා මච්ඡරිනො ලොභූපනිස්සයෙන කම්මුනා දුග්ගතා දුරූපා හොන්තීති ආහ ‘‘ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ’’ති. උපචිතන්ති ඵලාවහභාවෙන කතං. යථා කතඤ්හි කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතං. චවමානෙතිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තන්ති විසයමුඛෙන විසයිබ්‍යාපාරමාහ. පුරිමෙහීති ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදීනි පදානි සන්ධාය වුත්තං. ආදීහීති එත්ථ ච-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තස්මා ‘‘දිබ්බෙන…පෙ… පස්සාමී’’ති ඉමෙහි ‘‘චවමානෙ’’තිආදීහි ච දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තන්ති අත්ථො. ඉමිනා පන පදෙනාති ‘‘යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාමී’’ති ඉමිනා වාක්‍යෙන. පජ්ජති ඤායති අත්ථො ඉමිනාති හි පදං වාක්‍යං.

මහන්තං දුක්ඛමනුභවමානෙති එත්ථ දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන රූපං දිස්වා තෙසං දුක්ඛානුභවනං කාමාවචරචිත්තෙනෙව ජානාතීති වෙදිතබ්බං. සොති නෙරයිකසත්තෙ පච්චක්ඛතො දිස්වා ඨිතො දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභී. එවං මනසි කරොතීති තෙසං නෙරයිකානං නිරයසංවත්තනිකස්ස කම්මස්ස ඤාතුකාමතාවසෙන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය පරිකම්මවසෙන මනසි කරොති. කිං නු ඛොතිආදි මනසිකාරවිධිදස්සනං. එවං පන පරිකම්මං කත්වා පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතස්ස තං කම්මං ආරම්මණං කත්වා ආවජ්ජනං උප්පජ්ජති, තස්මිං නිරුද්ධෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. යෙසං පුරිමානි තීණි චත්තාරි වා පරිකම්මඋපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමකානි කාමාවචරානි, චතුත්ථං පඤ්චමං වා අප්පනාචිත්තං රූපාවචරං චතුත්ථජ්ඣානිකං, තත්ථ යං තෙන අප්පනාචිත්තෙන සද්ධිං උප්පන්නං ඤාණං, තං යථාකම්මූපගඤාණන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘විසුං පරිකම්මං නත්ථී’’ති ඉදං පන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන විනා යථාකම්මූපගඤාණස්ස විසුං පරිකම්මං නත්ථීති අධිප්පායෙන වුත්තං. එවඤ්චෙතං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා යථාකම්මූපගඤාණස්ස මහග්ගතභාවො එව න සියා. දෙවානං දස්සනෙපි එසෙව නයො. නෙරයිකදෙවග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. ආකඞ්ඛමානො හි දිබ්බචක්ඛුලාභී අඤ්ඤගතිකෙසුපි එවං පටිපජ්ජතියෙව. තථා හි වක්ඛති ‘‘අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙතී’’තිආදි, ‘‘සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හතී’’ති ච. තං නිරයසංවත්තනියකම්මං ආරම්මණමෙතස්සාති තංකම්මාරම්මණං. ඵාරුසකවනාදීසූති ආදි-සද්දෙන චිත්තලතාවනාදීනං සඞ්ගහො.

යථා චිමස්සාති යථා ච ඉමස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස විසුං පරිකම්මං නත්ථි, එවං අනාගතංසඤාණස්සපීති විසුං පරිකම්මාභාවඤ්ච නිදස්සෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව හි ඉමානී’’ති. තත්‍රායමධිප්පායො – යථා දිබ්බචක්ඛුලාභී නිරයාදිඅභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නෙරයිකාදිකෙ සත්තෙ දිස්වා තෙහි පුබ්බෙ ආයූහිතං නිරයසංවත්තනියාදිකං කම්මං තාදිසෙන සමාදානෙන තජ්ජෙන ච මනසිකාරෙන පරික්ඛතෙ චිත්තෙ යාථාවතො ජානාති, එවං යස්ස යස්ස සත්තස්ස සමනන්තරං අනාගතං අත්තභාවං ඤාතුකාමො, තං තං ඔදිස්ස ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා තෙන තෙන අතීතෙ එතරහි වා ආයූහිතං තස්ස නිබ්බත්තකං කම්මං යථාකම්මූපගඤාණෙන දිස්වා තෙන තෙන නිබ්බත්තෙතබ්බං අනාගතං අත්තභාවං ඤාතුකාමො තාදිසෙන සමාදානෙන තජ්ජෙන ච මනසිකාරෙන පරික්ඛතෙ චිත්තෙ යාථාවතො ජානාති. එස නයො තතො පරෙසුපි අත්තභාවෙසු. එතං අනාගතංසඤාණං නාම. යස්මා එතං ද්වයං දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ සති එව සිජ්ඣති, නාසති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමානි දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්තී’’ති.

කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං දුච්චරිතන්ති කායෙන දුට්ඨු චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං කිලෙසපූතිකත්තා දුට්ඨු චරිතං කායදුච්චරිතන්ති එවං යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. කායොති චෙත්ථ චොපනකායො අධිප්පෙතො. කායවිඤ්ඤත්තිවසෙන පවත්තං අකුසලං කායකම්මං කායදුච්චරිතං. යස්මිං සන්තානෙ කම්මං කතුපචිතං, අසති ආහාරුපච්ඡෙදෙ විපාකාරහසභාවස්ස අවිගච්ඡනතො සො තෙන සහිතොයෙවාති වත්තබ්බොති ආහ ‘‘සමන්නාගතාති සමඞ්ගීභූතා’’ති. අනත්ථකාමා හුත්වාති එතෙන මාතාපිතරො විය පුත්තානං, ආචරියුපජ්ඣායා විය ච නිස්සිතකානං අත්ථකාමා හුත්වා ගරහකා උපවාදකා න හොන්තීති දස්සෙති. ගුණපරිධංසනෙනාති විජ්ජමානානං ගුණානං විද්ධංසනෙන, විනාසනෙනාති අත්ථො. නනු ච අන්තිමවත්ථුනාපි උපවාදො ගුණපරිධංසනමෙවාති? සච්චමෙතං, ගුණාති පනෙත්ථ ඣානාදිවිසෙසා උත්තරිමනුස්සධම්මා අධිප්පෙතාති සීලපරිධංසනං විසුං ගහිතං. තෙනාහ ‘‘නත්ථි ඉමෙසං සමණධම්මො’’තිආදි. සමණධම්මොති ච සීලසංයමං සන්ධාය වදති. ජානං වාති යං උපවදති, තස්ස අරියභාවං ජානන්තො වා. අජානං වාති අජානන්තො වා. ජානනාජානනඤ්චෙත්ථ අප්පමාණං, අරියභාවො එව පමාණං. තෙනාහ ‘‘උභයථාපි අරියූපවාදොව හොතී’’ති. ‘‘අරියොති පන අජානතො අදුට්ඨචිත්තස්සෙව තත්ථ අරියගුණභාවං පවෙදෙන්තස්ස ගුණපරිධංසනං න හොතීති තස්ස අරියූපවාදො නත්ථී’’ති වදන්ති. භාරියං කම්මන්ති ආනන්තරියසදිසත්තා භාරියං කම්මං, සතෙකිච්ඡං පන හොති ඛමාපනෙන, න ආනන්තරියං විය අතෙකිච්ඡං.

තස්ස ච ආවිභාවත්ථන්ති භාරියාදිසභාවස්ස පකාසනත්ථං. තං ජිගුච්ඡීති තං ථෙරං, තං වා කිරියං ජිගුච්ඡි. අතිච්ඡාතොති අතිවිය ඛුදාභිභූතො. මහල්ලකොති සමණානං සාරුප්පමසාරුප්පං, ලොකසමුදාචාරමත්තං වා න ජානාතීති අධිප්පායෙන වුත්තත්තා ගුණපරිධංසනෙන ගරහතීති වෙදිතබ්බං. අම්හාකං ලජ්ජිතබ්බකං අකාසීති ‘‘සමණෙන නාම එවං කත’’න්ති වුත්තෙ මයං සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කොමාති අධිප්පායො. ජානන්තො එව ථෙරො ‘‘අත්ථි තෙ ආවුසො ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨා’’ති පුච්ඡි. ඉතරොපි සච්චාභිසමයො සාසනෙ පතිට්ඨාති ආහ ‘‘සොතාපන්නො අහ’’න්ති. ථෙරො තං කරුණායමානො ‘‘ඛීණාසවො තයා උපවදිතො’’ති අත්තානං ආවි අකාසි. තෙනස්ස තං පාකතිකං අහොසීති තෙන අස්ස තං කම්මං මග්ගාවරණං නාහොසීති අධිප්පායො. පුබ්බෙව පන සොතාපන්නත්තා අපායගාමීනං සුප්පහීනභාවතො සග්ගාවරණමස්ස කාතුමසමත්ථමෙව තං කම්මං. අත්තනා වුඩ්ඪතරො හොතීති එත්ථ ‘‘උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ඛමාපෙතබ්බො’’ති විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තං. සොතාපන්නසකදාගාමිනො දොසෙනපි නක්ඛමන්ති, සෙසඅරියා වා තස්ස අත්ථකාමා හුත්වා ආයතිං සංවරණත්ථාය න ඛමාපෙය්‍යුන්ති ආහ ‘‘සචෙ සො නක්ඛමතී’’ති. අත්තනා වුඩ්ඪතරො හොති, ඨිතකෙනෙවාති එත්ථාපි ‘‘උක්කුටිකං නිසීදිත්වා’’ති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.411) වුත්තං. එවඤ්හි තත්ථ වුත්තං –

‘‘සචෙ දිසාපක්කන්තො හොති, සයං වා ගන්ත්වා සද්ධිවිහාරිකෙ වා පෙසෙත්වා ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ නාපි ගන්තුං, න පෙසෙතුං සක්කා හොති, යෙ තස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ වසන්ති, තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා සචෙ නවකතරා හොන්ති, උක්කුටිකං නිසීදිත්වා, සචෙ වුඩ්ඪතරා, වුඩ්ඪෙසු වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිත්වා ‘අහං, භන්තෙ, අසුකං නාම ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, ඛමතු මෙ සො ආයස්මා’ති වත්වා ඛමාපෙතබ්බං. සම්මුඛා අඛමන්තෙපි එතදෙව කාතබ්බ’’න්ති.

ඉදං පන පරම්පි තත්ථ (විසුද්ධි. 2.411) වුත්තං –

‘‘සචෙ එකචාරිකභික්ඛු හොති, නෙවස්ස වසනට්ඨානං, න ගතට්ඨානං පඤ්ඤායති, එකස්ස පණ්ඩිතස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘අහං, භන්තෙ, අසුකං නාම ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ අනුස්සරතො අනුස්සරතො විප්පටිසාරො හොති, කිං කරොමී’ති වත්තබ්බං. සො වක්ඛති ‘තුම්හෙ මා චින්තයිත්ථ, ථෙරො තුම්හාකං ඛමති, චිත්තං වූපසමෙථා’ති. තෙනපි අරියස්ස ගතදිසාභිමුඛෙන අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘ඛමතූ’ති වත්තබ්බ’’න්ති.

පරිනිබ්බුතමඤ්චට්ඨානන්ති පූජාකරණට්ඨානං සන්ධායාහ. පාකතිකමෙව හොතීති එවං කතෙ අත්තනො චිත්තං පසීදතීති තං කම්මං සග්ගාවරණං මග්ගාවරණඤ්ච න හොතීති අධිප්පායොති කෙචි වදන්ති. චරියාපිටකෙ මාතඞ්ගචරිතසංවණ්ණනායං (චරියා. අට්ඨ. 2.64) –

‘‘පාරමිතාපරිභාවනසමිද්ධාහි නානාසමාපත්තිවිහාරපරිපූරිතාහි සීලදිට්ඨිසම්පදාහි සුසඞ්ඛතසන්තානෙ මහාකරුණාධිවාසෙ මහාසත්තෙ අරියූපවාදකම්මඅභිසපසඞ්ඛාතං ඵරුසවචනං සංයුත්තං මහාසත්තස්ස ඛෙත්තවිසෙසභාවතො තස්ස ච අජ්ඣාසයඵරුසතාය දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා සචෙ සො මහාසත්තං න ඛමාපෙති, සත්තමෙ දිවසෙ විපච්චනසභාවං ජාතං. ඛමාපිතෙ පන මහාසත්තෙ පයොගසම්පත්තියා විපාකස්ස පටිබාහිතත්තා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජි අහොසිකම්මභාවතො. අයඤ්හි අරියූපවාදපාපස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස ච ධම්මතා’’ති –

ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තත්තා එවං ඛමාපිතෙ තං කම්මං පයොගසම්පත්තියා විපාකස්ස පටිබාහිතත්තා අහොසිකම්මභාවෙන අවිපාකධම්මතං ආපන්නන්ති නෙව සග්ගාවරණං න මොක්ඛාවරණඤ්ච හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො.

විපරීතං දස්සනමෙතෙසන්ති විපරීතදස්සනා. සමාදාතබ්බට්ඨෙන සමාදානානි, කම්මානි සමාදානානි යෙසං තෙ කම්මසමාදානා, මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන කම්මසමාදානා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, හෙතුඅත්ථං වා අන්තොගධං කත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන පරෙ කම්මෙසු සමාදාපකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තයිමං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙනා’’තිආදිමාහ. යෙ ච…පෙ… සමාදපෙන්ති, තෙපි මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති යොජෙතබ්බං. සීලසම්පන්නොතිආදි පරිපක්කින්ද්‍රියස්ස මග්ගසමඞ්ගිනො වසෙන වුත්තං, අග්ගමග්ගට්ඨෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අථ වා අග්ගමග්ගපරියාපන්නා එව සීලාදයො වෙදිතබ්බා. අග්ගමග්ගට්ඨස්ස හි දිට්ඨෙව ධම්මෙ එකංසිකා අඤ්ඤාරාධනා, ඉතරෙසං අනෙකංසිකා. අඤ්ඤන්ති අරහත්තං. එවංසම්පදමිදන්ති එත්ථ සම්පජ්ජනං සම්පදා, නිප්ඵත්ති, එවං අවිරජ්ඣනකනිප්ඵත්තිකන්ති අත්ථො, යථා තං අවස්සම්භාවී, එවමිදම්පීති වුත්තං හොති. යථා හි මග්ගානන්තරං අවිරජ්ඣිත්වාව ඵලං නිබ්බත්තං, එවමෙතං ඉමස්සපි පුග්ගලස්ස චුතිඅනන්තරං අවිරජ්ඣිත්වාව නිරයෙ පටිසන්ධි හොතීති දස්සෙති. සකලස්මිඤ්හි බුද්ධවචනෙ න ඉමාය උපමාය ගාළ්හතරං කත්වා වුත්තඋපමා අත්ථි. තං වාචං අප්පහායාතිආදීසු (ම. නි. අට්ඨ. 1.149) අරියූපවාදං සන්ධාය ‘‘පුන එවරූපිං වාචං න වක්ඛාමී’’ති වදන්තො වාචං පජහති නාම, ‘‘පුන එවරූපං චිත්තං න උප්පාදෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො චිත්තං පජහති නාම, ‘‘පුන එවරූපිං දිට්ඨිං න ගණ්හිස්සාමී’’ති පජහන්තො දිට්ඨිං පජහති නාම. තථා අකරොන්තො නෙව පජහති න පටිනිස්සජ්ජති. යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙති යථා නිරයපාලෙහි ආහරිත්වා නිරයෙ ඨපිතො, එවං නිරයෙ ඨපිතොයෙව, නාස්ස නිරයූපපත්තියා කොචි විබන්ධො. තත්‍රායං යුත්ති – නිරයූපගො අරියූපවාදී තදාදායකස්ස අවිජහනතො සෙය්‍යථාපි මිච්ඡාදිට්ඨීති. එත්ථ ච ‘‘තං වාචං අප්පහායා’’ති එවමාදිවචනෙන තදාදායකස්ස අප්පහානෙනෙව අරියූපවාදො අන්තරායිකො අනත්ථාවහොව, පහානෙන පන අච්චයං දෙසෙත්වා ඛමාපනෙන න අන්තරායිකො අනත්ථාවහො යථා තං වුට්ඨිතා දෙසිතා ච ආපත්තීති දස්සෙති. මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන අකත්තබ්බං නාම පාපං නත්ථි, යතො සංසාරඛාණුභාවොපි නාම හොතීති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති.

‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස කායො තිට්ඨති (දී. නි. 1. 147), අයඤ්චෙව කායො බහිද්ධා ච නාමරූප’’න්ති ච එවමාදීසු විය ඉධ කාය-සද්දො ඛන්ධපඤ්චකවිසයොති ආහ ‘‘කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා’’ති. අවීතරාගස්ස මරණතො පරං නාම භවන්තරූපාදානමෙවාති ආහ ‘‘පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ’’ති. යෙන තිට්ඨති, තස්ස උපච්ඡෙදෙනෙව කායො භිජ්ජතීති ආහ ‘‘කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදා’’ති. එති ඉමස්මා සුඛන්ති අයො, පුඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘පුඤ්ඤසම්මතා අයා’’ති. ආයන්ති එතස්මා සුඛානීති ආයො, පුඤ්ඤකම්මාදීනං සුඛසාධනං. තෙනාහ ‘‘සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා’’ති. විවසාති කම්මස්ස වසෙ වත්තනතො අත්තනො වසෙ වත්තිතුං න සක්කොන්තීති විගතො වසො එතෙසන්ති විවසා, අවසවත්තිනොති අත්ථො. ඉයති අස්සාදීයතීති අයො, අස්සාදොති ආහ ‘‘අස්සාදසඤ්ඤිතො අයො’’ති.

නාගරාජාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සුපණ්ණාදීනං සඞ්ගහො. අසුරසදිසන්ති පෙතාසුරසදිසං. සො හීති සො අසුරකායො. සබ්බසමුස්සයෙහීති සබ්බෙහි සම්පත්තිසමුස්සයෙහි, සබ්බසම්පත්තිරාසිතොති වුත්තං හොති. වුත්තවිපරියායෙනාති ‘‘සුට්ඨු චරිතං, සොභනං වා චරිතං අනවජ්ජත්තාති සුචරිත’’න්තිආදිනා කායදුච්චරිතෙනාතිආදීනං පදානං වුත්තස්ස අත්ථස්ස විපරියායෙන. ‘‘ඉතො භො සුගතිං ගච්ඡා’’ති (ඉතිවු. 83) වචනතො මනුස්සගතිපි සුගතියෙවාති ආහ ‘‘සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හතී’’ති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථතො ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දිබ්බචක්ඛුඤාණකථා නිට්ඨිතා.