චතුත්ථජ්ඣානකථා

‘‘පුබ්බෙවා’’ති වුත්තත්තා ‘‘කදා පන නෙසං පහානං හොතී’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා ආහ ‘‘චතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ’’ති. එවං වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. පහානක්කමෙන අවුත්තානන්ති එත්ථ පහානක්කමො නාම පහායකධම්මානං උප්පත්තිපටිපාටි. තෙන පන වුච්චමානෙ ‘‘දුක්ඛං දොමනස්සං සුඛං සොමනස්ස’’න්ති වත්තබ්බං සියා, කස්මා ඉතො අඤ්ඤථා වචනන්ති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ’’තිආදි. උද්දෙසක්කමෙනාති ‘‘සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති එවං පවත්තඋද්දෙසක්කමෙන.

අථ කස්මා ඣානෙස්වෙව නිරොධො වුත්තොති සම්බන්ධො. කත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියන්ති අත්තනො පච්චයෙහි උප්පන්නං අවික්ඛම්භිතං දුක්ඛින්ද්‍රියං. කත්ථ ච අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතීති නිරොධට්ඨානං නිරොධකාරණං පුච්ඡති. තෙන කත්ථාති පුච්ඡාය එත්ථාති විස්සජ්ජනෙපි හෙතුම්හි භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං. ඣානානුභාවනිමිත්තඤ්හි අනුප්පජ්ජන්තං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතීති වුත්තං. අතිසයනිරොධො සුට්ඨු පහානං උජුපටිපක්ඛෙන වූපසමො. නිරොධො පහානමත්තං. නානාවජ්ජනෙති යෙන ආවජ්ජනෙන අප්පනාවීථි, තතො භින්නාවජ්ජනෙ අනෙකාවජ්ජනෙ වා. අප්පනාවීථියඤ්හි උපචාරො එකාවජ්ජනො, ඉතරො අනෙකාවජ්ජනො අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තනතො. විසමනිසජ්ජාය උප්පන්නකිලමථො විසමාසනුපතාපො. පීතිඵරණෙනාති පීතියා ඵරණරසත්තා පීතිසමුට්ඨානානං වා පණීතරූපානං කායස්ස බ්‍යාපනතො වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොතී’’ති. පණීතරූපඵුට්ඨසරීරස්ස සුඛොක්කන්තකායත්තා කුතො දුක්ඛුප්පත්ති විසමාසනුපතාපාදිනාති ආහ ‘‘පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා’’ති. විතක්කවිචාරපච්චයෙපීති පි-සද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, සො ‘‘පහීනස්සා’’ති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො. පහීනස්සපි දොමනස්සින්ද්‍රියස්සාති ඉදඤ්ච ‘‘සියා උප්පත්තී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. එතන්ති දොමනස්සින්ද්‍රියං. ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ‘‘තස්ස මය්හං අතිචිරං විතක්කයතො විචාරයතො කායොපි කිලමි, චිත්තම්පි ඌහඤ්ඤී’’ති වචනතො කායචිත්තඛෙදානං විතක්කවිචාරපච්චයතා වෙදිතබ්බා. විතක්කවිචාරභාවෙති එත්ථ ‘‘උප්පජ්ජති දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථස්ස සියා උප්පත්තීති තත්ථ දුතියජ්ඣානූපචාරෙ අස්ස පහීනස්සපි දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස උප්පත්ති භවෙය්‍ය.

එත්ථ ච යදෙකෙ වදන්ති ‘‘තත්ථස්ස සියා උප්පත්තීති වදන්තෙන ඣානලාභීනම්පි දොමනස්සුප්පත්ති අත්ථීති දස්සිතං හොති, තෙන ච අනීවරණසභාවො ලොභො විය දොසොපි අත්ථීති දීපෙති. න හි දොසෙන විනා දොමනස්සං පවත්තති, න චෙත්ථ පට්ඨානපාළියා විරොධො චින්තෙතබ්බො. යස්මා තත්ථ පරිහීනජ්ඣානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානං දොමනස්සං දස්සිතං, අපරිහීනජ්ඣානං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානස්ස දොමනස්සස්ස අසම්භවතො ඣානලාභීනං සබ්බසො දොමනස්සං නුප්පජ්ජතීති ච න සක්කා වත්තුං අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො අපි තස්ස උප්පන්නත්තා, න හෙව ඛො සො පරිහීනජ්ඣානො අහොසී’’ති, තං අයුත්තං අනීවරණසභාවස්ස දොමනස්සස්ස අභාවතො. යදි සියා, රූපාරූපාවචරසත්තානම්පි උප්පජ්ජෙය්‍ය, න ච උප්පජ්ජති. තථා හි ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චනීවරණං අවිජ්ජානීවරණන්තිආදීසු බ්‍යාපාදකුක්කුච්චනීවරණානි අනුද්ධටානි, න චෙත්ථ අනීවරණතාපරියායො කාමච්ඡන්දාදීනම්පි අනීවරණානංයෙව නීවරණසදිසතාය නීවරණපරියායස්ස වුත්තත්තා. යං පන වුත්තං ‘‘අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො අපි තස්ස උප්පන්නත්තා’’ති, තම්පි අකාරණං උප්පජ්ජමානෙන ච දොමනස්සෙන ඣානතො පරිහායනතො. ලහුකෙන පන පච්චයෙන පරිහීනං තාදිසා නං අප්පකසිරෙනෙව පටිපාකතිකං කරොන්තීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තත්ථස්ස සියා උප්පත්තී’’ති ඉදං පන පරිකප්පනවචනං උපචාරක්ඛණෙ දොමනස්සස්ස අප්පහීනභාවදස්සනත්ථං. තථා හි වුත්තං ‘‘න ත්වෙව අන්තොඅප්පනාය’’න්ති. යදි පන තදා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, පඨමජ්ඣානම්පිස්ස පරිහීනමෙවාති දට්ඨබ්බං. පහීනම්පි සොමනස්සින්ද්‍රියං පීති විය න දූරෙති කත්වා ‘‘ආසන්නත්තා’’ති වුත්තං. නානාවජ්ජනූපචාරෙ පහීනම්පි පහානඞ්ගං පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා අන්තරන්තරා උප්පජ්ජෙය්‍ය වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අප්පනාප්පත්තායා’’තිආදිමාහ. තාදිසාය ආසෙවනාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා යථා මග්ගවීථිතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා සදිසානුපස්සනාව පවත්තන්ති, එවමිධාපි අප්පනාවාරතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා උපෙක්ඛාසහගතාව පවත්තන්තීති වදන්ති.

සමාහරීති සමානෙසි, සඞ්ගහෙත්වා අභාසීති අත්ථො. සුඛුමාති සුඛදුක්ඛානි විය අනොළාරිකත්තා අවිභූතතාය සුඛුමා, තතො එව අනුමිනිතබ්බසභාවත්තා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා. දුට්ඨස්සාති දුට්ඨපයොගස්ස, දුද්දමස්සාති අත්ථො. සක්කා හොති එසා ගාහයිතුන්ති අඤ්ඤාපොහනනයෙන සක්කා ගාහයිතුන්ති අධිප්පායො. අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියාති ඉදමෙව චතුත්ථං ඣානං දට්ඨබ්බං. පච්චයදස්සනත්ථන්ති අධිගමස්ස උපායභූතපච්චයදස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛප්පහානාදයො හි තස්සා පච්චයා’’ති. දුක්ඛප්පහානාදයොති ච සොපචාරා පඨමජ්ඣානාදයොවෙත්ථ අධිප්පෙතා. පහීනාති වුත්තාති ‘‘පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා’’ති (ම. නි. 3.147; සං. නි. 5.1021) වුත්තත්තා. එතාති සුඛාදයො වෙදනා. සුඛං සොමනස්සස්ස පච්චයොති වසනගන්ධාලෙපනපුප්ඵාභරණසමාලෙපනාදිනිබ්බත්තං කායිකසුඛං සොමනස්සස්ස පච්චයො. ‘‘සුඛාය ඛො, ආවුසො විසාඛ වෙදනාය, රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) වචනතො ආහ ‘‘සොමනස්සං රාගස්ස පච්චයො’’ති. ‘‘දුක්ඛාය ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනාය පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති වචනතො වුත්තං ‘‘දොමනස්සං දොසස්ස පච්චයො’’ති. සුඛාදිඝාතෙනාති සුඛාදීනං පහානෙන.

අදුක්ඛමසුඛන්ති එත්ථ න දුක්ඛන්ති අදුක්ඛං, දුක්ඛවිදූරං. යස්මා තත්ථ දුක්ඛං නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘දුක්ඛාභාවෙනා’’ති. අසුඛන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එතෙනාති දුක්ඛසුඛපටික්ඛෙපවචනෙන. පටිපක්ඛභූතන්ති ඉදං ඉධ තතියවෙදනාය දුක්ඛාදීනං සමතික්කමවසෙන පත්තබ්බත්තා වුත්තං, න කුසලාකුසලානං විය උජුවිපච්චනීකතාය. ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතානුභවනලක්ඛණාති ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතස්ස මජ්ඣත්තාරම්මණස්ස, ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතං වා මජ්ඣත්තාකාරෙන අනුභවනලක්ඛණා. තතො එව මජ්ඣත්තරසා. අවිභූතපච්චුපට්ඨානාති සුඛදුක්ඛානි විය න විභූතාකාරා පිට්ඨිපාසාණෙ මිගගතමග්ගො විය තෙහි අනුමාතබ්බාවිභූතාකාරොපට්ඨානා. සුඛනිරොධො නාම ඉධ චතුත්ථජ්ඣානූපචාරො, සො පදට්ඨානං එතිස්සාති සුඛනිරොධපදට්ඨානා. උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙනෙතං සමාසපදන්ති ආහ ‘‘උපෙක්ඛාය ජනිතසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති. සබ්බපච්චනීකධම්මපරිසුද්ධාය පච්චනීකසමනෙපි අබ්‍යාවටාය පාරිසුද්ධුපෙක්ඛාය වත්තමානාය චතුත්ථජ්ඣානෙ සති සම්පහංසනපඤ්ඤා විය සුපරිසුද්ධා සුවිසදා ච හොතීති ආහ ‘‘සතියා පාරිසුද්ධි, සා උපෙක්ඛාය කතා න අඤ්ඤෙනා’’ති. යදි තත්‍රමජ්ඣත්තතා ඉධ ‘‘උපෙක්ඛා’’ති අධිප්පෙතා, කථං සතියෙව පාරිසුද්ධාති වුත්තාති ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි. සතිසීසෙනාති සතිං උත්තමඞ්ගං කත්වා, පධානං කත්වාති වුත්තං හොති.

එවමපි කස්මා ඉධෙව සති ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධී’’ති වුත්තාති අනුයොගං සන්ධාය ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හෙට්ඨා තීසු ඣානෙසු විජ්ජමානායපි තත්‍රමජ්ඣත්තතාය පච්චනීකාභිභවනතො සහායපච්චයවෙකල්ලතො ච අපාරිසුද්ධි, තථා තංසම්පයුත්තානං තදභාවතො ඉධ පාරිසුද්ධීති ඉමමත්ථං උපමාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. සූරියප්පභාභිභවාති සූරියප්පභාය අභිභුය්‍යමානත්තා. අතික්ඛතාය චන්දලෙඛා විය රත්තිපි සොම්මසභාවා සභාගාය රත්තියමෙව ච චන්දලෙඛා සමුජ්ජලතීති සා තස්සා සඞ්ගය්හතීති දස්සෙන්තො ‘‘සොම්මභාවෙන ච අත්තනො උපකාරකත්තෙන වා සභාගාය රත්තියා’’ති ආහ. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

චතුත්ථජ්ඣානකථා නිට්ඨිතා.