පඨමජ්ඣානකථා

ඉදානි ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිනයප්පවත්තාය පාළියා ඣානවිභඞ්ගෙ (විභ. 508) වුත්තම්පි අත්ථං අට්ඨකථානයෙනෙව සංවණ්ණෙතුකාමො විභඞ්ගපාළියං වුත්තනයෙන අවචනෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්චාපි තත්ථ කතමෙ කාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පත්ථනාකාරෙන පවත්තො දුබ්බලො ලොභො ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො, තතො බලවා රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, තතොපි බලවතරො බහලරාගො ඡන්දරාගො. නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනානි සඞ්කප්පෙති එතෙනාති සඞ්කප්පො, තථාපවත්තො ලොභො. තත්ථ නිමිත්තසඞ්කප්පනා නාම අවයවෙ සමොධානෙත්වා ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’තිආදිනා එකජ්ඣං කත්වා උපරූපරි කිලෙසුප්පත්තියා නිමිත්තස්ස කප්පනා. අනුබ්‍යඤ්ජනසඞ්කප්පනා පන ‘‘හත්ථා සොභනා, පාදා සොභනා’’ති එවං අනුබ්‍යඤ්ජනවසෙන විභජිත්වා කප්පනාති. කිලෙසානඤ්හි අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතො පරිබ්‍යඤ්ජනතො පරිබ්‍යත්තිවසෙන උප්පත්තියා පච්චයභාවතො අනුබ්‍යඤ්ජනං හත්ථපාදාදිඅවයවා වුච්චන්ති. තතො බලවා රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, සඞ්කප්පවසෙනෙව පවත්තො තතොපි බලවතරො සඞ්කප්පරාගො. ස්වායං පභෙදො එකස්සෙව ලොභස්ස පවත්තිආකාරවසෙන අවත්ථාභෙදවසෙන ච වෙදිතබ්බො යථා ‘‘වච්ඡො දම්මො බලීබද්දො’’ති. කාමාති කිලෙසකාමා, කාමෙන්තීති කාමා, කාමෙන්ති එතෙහීති වා.

සෙය්‍යථිදන්ති ඉමස්ස තං කතමං, තං කථන්ති වා අත්ථො. විවිච්චිත්වාති විසුං හුත්වා. තෙනාහ ‘‘විනා හුත්වා අපසක්කිත්වා’’ති, පජහනවසෙන අපක්කමිත්වාති අත්ථො. විවිච්චෙව කාමෙහීති එත්ථ විවිච්චාති ඉමිනා විවෙචනං ඣානක්ඛණෙ කාමානං අභාවමත්තං වුත්තං. විවිච්චෙවාති පන ඉමිනා එකංසතො කාමානං විවෙචෙතබ්බතාදීපනෙන තප්පටිපක්ඛතා ඣානස්ස කාමවිවෙකප්පහානස්ස ච ඣානාධිගමූපායතා දස්සිතා හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්තිආදිං වත්වා තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. අන්ධකාරෙ සති පදීපො වියාති එතෙන යථා පදීපාභාවෙන රත්තියං අන්ධකාරාභිභවො, එවං ඣානාභාවෙන චිත්තසන්තතියං කාමාභිභවොති දස්සෙති.

එතන්ති පුබ්බපදෙයෙව අවධාරණවචනං, න ඛො පන එවං දට්ඨබ්බං ‘‘කාමෙහි එවා’’ති අවධාරණස්ස අකතත්තා. තන්නිස්සරණතොති නිස්සරන්ති නිග්ගච්ඡන්ති එතෙන, එත්ථ වාති නිස්සරණං. කෙ නිග්ගච්ඡන්ති? කාමා. තෙසං කාමානං නිස්සරණං පහානං තන්නිස්සරණං, තතො කාමනිස්සරණතොති අත්ථො. කථං පන සමානෙ වික්ඛම්භනෙ කාමානමෙවෙතං නිස්සරණං, න බ්‍යාපාදාදීනන්ති චොදනං යුත්තිතො ආගමතො ච සාධෙතුං ‘‘කාමධාතූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමධාතුසමතික්කමනතොති සකලස්සපි කාමභවස්ස සමතික්කමපටිපදාභාවතො. තෙන ඉමස්ස ඣානස්ස කාමපරිඤ්ඤාභාවමාහ. කාමරාගපටිපක්ඛතොති ‘‘ඡන්දො කාමො’’තිආදිනා (මහානි. 1) වුත්තවිභාගස්ස කිලෙසකාමස්ස පච්චත්ථිකභාවතො. තෙන යථා මෙත්තා බ්‍යාපාදස්ස, කරුණා විහිංසාය, එවමිදං ඣානං කාමරාගස්ස උජුවිපච්චනීකභූතන්ති දස්සෙති. විපාකෙන චෙත්ථ කාමධාතුසමතික්කමො අත්තනො පවත්තික්ඛණෙ කාමරාගපටිපක්ඛතා ච වෙදිතබ්බා. එවමත්තනො පවත්තියා විපාකප්පවත්තියා ච කාමරාගතො කාමධාතුතො ච විනිවත්තසභාවත්තා ඉදං ඣානං විසෙසතො කාමානමෙව නිස්සරණං, ස්වායමත්ථො පාඨාගතො එවාති ආහ ‘‘යථාහා’’තිආදි. නෙක්ඛම්මන්ති පඨමජ්ඣානං.

කාමඤ්චෙත්ථ තමත්ථං දීපෙතුං පුරිමපදෙයෙව අවධාරණං ගහිතං, උත්තරපදෙපි පන තං ගහෙතබ්බමෙව තථා අත්ථසම්භවතොති දස්සෙතුං ‘‘උත්තරපදෙපී’’තිආදි වුත්තං. ඉතොති කාමච්ඡන්දතො. එස දට්ඨබ්බොති එස නියමො දට්ඨබ්බො. සාධාරණවචනෙනාති සබ්බවිවෙකසාධාරණවචනෙන. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිවෙකා තදඞ්ගවිවෙකාදයො. කායචිත්තඋපධිවිවෙකා කායවිවෙකාදයො. තයො එව ඉධ දට්ඨබ්බාති තයො එව ඉධ ඣානකථායං දට්ඨබ්බා සමුච්ඡෙදවිවෙකාදීනං අසම්භවතො. නිද්දෙසෙති මහානිද්දෙසෙ (මහානි. 1). තත්ථ හි ‘‘උද්දානතො ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමා කිලෙසකාමා චා’’ති උද්දිසිත්වා තත්ථ ‘‘කතමෙ වත්ථුකාමා මනාපියා රූපා…පෙ… මනාපියා ඵොට්ඨබ්බා’’තිආදිනා වත්ථුකාමා නිද්දිට්ඨා. තෙ පන කාමීයන්තීති කාමාති වෙදිතබ්බා. තත්ථෙවාති නිද්දෙසෙයෙව. විභඞ්ගෙති ඣානවිභඞ්ගෙ. එවඤ්හි සතීති එවං උභයෙසම්පි කාමානං සඞ්ගහෙ සති. වත්ථුකාමෙහිපීති වත්ථුකාමෙහි විවිච්චෙවාතිපි අත්ථො යුජ්ජතීති එවං යුජ්ජමානත්ථන්තරසමුච්චයත්ථො පි-සද්දො, න කිලෙසකාමසමුච්චයත්ථො. කස්මා? ඉමස්මිං අත්ථෙ කිලෙසකාමෙහි විවෙකස්ස දුතියපදෙන වුත්තත්තා. තෙනාති වත්ථුකාමවිවෙකෙන. කායවිවෙකො වුත්තො හොතීති පුත්තදාරාදිපරිග්ගහවිවෙකදීපනතො කායවිවෙකො වුත්තො හොති.

පුරිමෙනාති කායවිවෙකෙන. එත්ථාති ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති එතස්මිං පදද්වයෙ. ඉතො වා නිද්ධාරිතෙ විවෙකද්වයෙ, අකුසලසද්දෙන යදි කිලෙසකාමා, සබ්බාකුසලාපි වා ගහිතා, සබ්බථා කිලෙසකාමෙහි විවෙකො වුත්තොති ආහ ‘‘දුතියෙන කිලෙසකාමෙහි විවෙකවචනතො’’ති. දුතියෙනාති ච චිත්තවිවෙකෙනාති අත්ථො. එතෙසන්ති යථාවුත්තානං ද්වින්නං පදානං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. තණ්හාදිසංකිලෙසානං වත්ථුනො පහානං සංකිලෙසවත්ථුප්පහානං. ලොලභාවො නාම තත්ථ තත්ථ රූපාදීසු තණ්හුප්පාදො, තස්ස හෙතූ වත්ථුකාමා එව වෙදිතබ්බා. බාලභාවස්ස හෙතුපරිච්චාගොති සම්බන්ධො. බාලභාවො නාම අවිජ්ජා, දුචින්තිතචින්තිතාදි වා, තස්ස අයොනිසොමනසිකාරො, සබ්බෙපි වා අකුසලා ධම්මා හෙතූ. කාමගුණාධිගමහෙතු පාණාතිපාතාදිඅසුද්ධප්පයොගො හොතීති තබ්බිවෙකෙන පයොගසුද්ධි විභාවිතා. තණ්හාසංකිලෙසසොධනෙන විවට්ටූපනිස්සයසංවඩ්ඪනෙන ච අජ්ඣාසයවිසොධනං ආසයපොසනං. ආසයපොසනන්ති ච ඣානභාවනාය පච්චයභූතා පුබ්බයොගාදිවසෙන සිද්ධා අජ්ඣාසයසම්පදා, සා පන තණ්හුපතාපවිගමෙන හොති. තෙන වුත්තං ‘‘තණ්හාසංකිලෙසවිසොධනෙනා’’ති. කාමෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං.

අනෙකභෙදොති කාමාසවකාමරාගසංයොජනාදිවසෙන රූපතණ්හාදිවසෙන ච අනෙකප්පභෙදො. කාමච්ඡන්දොයෙවාති කාමසභාවොයෙව ඡන්දො, න කත්තුකම්‍යතාඡන්දො නපි කුසලච්ඡන්දොති අධිප්පායො. අකුසලපරියාපන්නොපීති ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහී’’ති එත්ථ වුත්තඅකුසලෙසු අන්තොගධොපි. ඣානපටිපක්ඛතොති ඣානස්ස පටිපක්ඛභාවතො තංහෙතු තංනිමිත්තං විසුං වුත්තො, අකුසලභාවසාමඤ්ඤෙන අග්ගහෙත්වා විසුං සරූපෙන ගහිතො. යදි කිලෙසකාමොව පුරිමපදෙ වුත්තො, තං කථං බහුවචනන්ති ආහ ‘‘අනෙකභෙදතො’’තිආදි. අඤ්ඤෙසම්පීති දිට්ඨිමානඅහිරිකානොත්තප්පාදීනං තංසහිතඵස්සාදීනඤ්ච. උපරිඣානඞ්ගපච්චනීකපටිපක්ඛභාවදස්සනතොති ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්තිආදිනා උපරි වුච්චමානානි ඣානඞ්ගානි උපරිඣානඞ්ගානි, තෙසං අත්තනො පච්චනීකානං පටිපක්ඛභාවදස්සනතො තප්පච්චනීකනීවරණවචනං. ‘‘උපරිඣානඞ්ගානං පච්චනීකපටිපක්ඛභාවදස්සනතො’’තිපි පාඨො. තත්ථ පච්චනීකපටිපක්ඛභාවදස්සනතොති උපරි වුච්චමානඣානඞ්ගානං උජුවිපච්චනීකවසෙන පටිපක්ඛභාවදස්සනතොති අත්ථං වදන්ති. ඣානඞ්ගපච්චනීකානීති ඣානඞ්ගානං පවත්තිනිවාරණතො ඣානඞ්ගපච්චනීකානි. විද්ධංසකානීති විඝාතකානි. සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛොති රාගපණිධියා උජුවිපච්චනීකභාවතො නානාරම්මණෙහි පලොභිතස්ස පරිබ්භමන්තස්ස චිත්තස්ස සමාධානතො කාමච්ඡන්දස්ස සමාධි පටිපක්ඛො. පීති බ්‍යාපාදස්සාති පාමොජ්ජෙන සමානයොගක්ඛෙමත්තා බ්‍යාපාදස්ස පීති පටිපක්ඛා. විතක්කො ථිනමිද්ධස්සාති යොනිසො සඞ්කප්පනවසෙන සවිප්ඵාරප්පවත්තිතො විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස පටිපක්ඛො. සුඛං උද්ධච්චකුක්කුච්චස්සාති සුඛං වූපසන්තසීතලසභාවත්තා අවූපසමානුතාපසභාවස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පටිපක්ඛං. විචාරො විචිකිච්ඡායාති විචාරො ආරම්මණෙ අනුමජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපසභාවත්තා විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛො. මහාකච්චානත්ථෙරෙන දෙසිතා පිටකානං සංවණ්ණනා පෙටකං, තස්මිං පෙටකෙ.

පඤ්චකාමගුණභෙදවිසයස්සාති රූපාදිපඤ්චකාමගුණවිසෙසවිසයස්ස. ආඝාතවත්ථුභෙදාදිවිසයානන්ති බ්‍යාපාදවිවෙකවචනෙන ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිආඝාතවත්ථුභෙදවිසයස්ස දොසස්ස, මොහාධිකෙහි ථිනමිද්ධාදීහි විවෙකවචනෙන පටිච්ඡාදනවසෙන දුක්ඛාදිපුබ්බන්තාදිභෙදවිසයස්ස මොහස්ස වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො. කාමරාගබ්‍යාපාදතදෙකට්ඨථිනමිද්ධාදිවික්ඛම්භකඤ්චෙතං සබ්බාකුසලපටිපක්ඛසභාවත්තා සබ්බකුසලානං, තෙන සභාවෙන සබ්බාකුසලප්පහායකං හොන්තම්පි කාමරාගාදිවික්ඛම්භනසභාවමෙව හොති තංසභාවත්තාති අවිසෙසෙත්වා නීවරණාකුසලමූලාදීනං වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොතීති ආහ.

යථාපච්චයං පවත්තමානානං සභාවධම්මානං නත්ථි කාචි වසවත්තිතාති වසවත්තිභාවනිවාරණත්ථං ‘‘විතක්කනං විතක්කො’’ති වුත්තං. විතක්කනන්ති හි විතක්කනකිරියා, සා ච විතක්කස්ස අත්තනො පච්චයෙහි පවත්තිමත්තමෙවාති භාවනිද්දෙසො වසවත්තිභාවනිවාරණාය හොති. තයිදං විතක්කනං ‘‘ඊදිසමිද’’න්ති ආරම්මණපරිකප්පනන්ති ආහ ‘‘ඌහනන්ති වුත්තං හොතී’’ති. යස්මා චිත්තං විතක්කබලෙන ආරම්මණං අභිනිරුළ්හං විය හොති, තස්මා සො ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො වුත්තො. යථා හි කොචි රාජවල්ලභං ඤාතිං වා මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං ආරොහති අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. යදි එවං කථං අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? විතක්කබලෙනෙව. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. පරිචයෙනාති ච සන්තානෙ පවත්තවිතක්කභාවනාසඞ්ඛාතෙන පරිචයෙන. විතක්කස්ස හි සන්තානෙ අභිණ්හං පවත්තස්ස වසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණාභිරුහනං චිරපරිචිතං, තෙන තං කදාචි විතක්කෙන විනාපි තත්ථ පවත්තතෙව. යථා තං ඤාණසහිතං හුත්වා සම්මසනවසෙන චිරපරිචිතං කදාචි ඤාණරහිතම්පි සම්මසනවසෙන පවත්තති, යථා වා කිලෙසසහිතං හුත්වා පවත්තං සබ්බසො කිලෙසරහිතම්පි පරිචයෙන කිලෙසවාසනාවසෙන පවත්තති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

ආහනනපරියාහනනරසොති ආදිතො, අභිමුඛං වා හනනං ආහනනං. පරිතො, පරිවත්තිත්වා වා ආහනනං පරියාහනනං. ‘‘රූපං රූපං, පථවී පථවී’’ති ආකොටෙන්තස්ස විය පවත්ති ආහනනං පරියාහනනන්ති ච වෙදිතබ්බං. යස්මිඤ්හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, තං තස්ස ගහණයොග්‍යං කරොන්තො විතක්කො ආකොටෙන්තො විය හොති. යදි එවං නාගසෙනත්ථෙරෙන ‘‘ආකොටනලක්ඛණො විතක්කො. යථා, මහාරාජ, භෙරී ආකොටිතා අථ පච්ඡා අනුරවති අනුසද්දායති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යථා ආකොටනා, එවං විතක්කො දට්ඨබ්බො. අථ පච්ඡා අනුරවනා අනුසද්දනා, එවං විචාරො දට්ඨබ්බො’’ති ආකොටනලක්ඛණතා විතක්කස්ස කස්මා වුත්තා? නායං විරොධො. ථෙරෙන හි කිච්චසන්නිස්සිතං කත්වා ලක්ඛණං වුත්තං. ධම්මානඤ්හි සභාවවිනිමුත්තා කාචි කිරියා නාම නත්ථි තථා ගහෙතබ්බාකාරො ච. බොධනෙය්‍යජනානුරොධෙන පන පරමත්ථතො එකීභාවොපි සභාවධම්මො පරියායවචනෙහි විය සමාරොපිතරූපෙහි බහූහි පකාරෙහි පකාසීයති. එවඤ්හි සො සුට්ඨු පකාසිතො හොති. ආනයනපච්චුපට්ඨානොති එත්ථ ආනයනං චිත්තෙ ආරම්මණස්ස උපනයනං, ආකඩ්ඪනං වා.

අනුසඤ්චරණං අනුපරිබ්භමනං. ස්වායං විසෙසො සන්තානම්හි ලබ්භමානො එව සන්තානෙ පාකටො හොතීති දට්ඨබ්බො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අනුමජ්ජනන්ති ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අනුමසනං, පරිමජ්ජනන්ති අත්ථො. තථා හි ‘‘විචාරො පරිමජ්ජනහත්ථො විය සඤ්චරණහත්ථො වියා’’ති ච වුත්තො. තත්ථාති ආරම්මණෙ. සහජාතානං අනුයොජනං ආරම්මණෙ අනුවිචරණසඞ්ඛාතඅනුමජ්ජනවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. අනුප්පබන්ධනං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අවිච්ඡින්නස්ස විය පවත්ති. තථා හි සො ‘‘අනුප්පබන්ධනතා’’ති නිද්දිට්ඨො. තෙනෙව ච ‘‘ඝණ්ටානුරවො විය, පරිබ්භමනං වියා’’ති ච වුත්තො. කත්ථචීති පඨමජ්ඣානෙ පරිත්තචිත්තුප්පාදෙසු ච. ඔළාරිකට්ඨෙනාති විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන. යථා ඝණ්ටාභිඝාතසද්දො පඨමාභිනිපාතො හොති, එවං ආරම්මණාභිමුඛනිරොපනට්ඨෙන විතක්කො චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විය හොතීති ආහ ‘‘ඝණ්ටාභිඝාතසද්දො වියා’’තිආදි. විප්ඵාරවාති එත්ථ විප්ඵාරො නාම විතක්කස්ස ථිනමිද්ධපටිපක්ඛො ආරම්මණෙ අනොලීනතා අසඞ්කොචො, සො පන අභිනිරොපනභාවෙන චලනං විය හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘පරිප්ඵන්දනභාවො චිත්තස්සා’’ති. පරිබ්භමනං වියාති එත්ථ පරිස්සයාභාවවීමංසනත්ථං පරිබ්භමනන්ති වෙදිතබ්බං. දුකනිපාතට්ඨකථායං පන –

‘‘ආකාසෙ ගච්ඡතො මහාසකුණස්ස උභොහි පක්ඛෙහි වාතං ගහෙත්වා පක්ඛෙ සන්නිසීදාපෙත්වා ගමනං විය ආරම්මණෙ චෙතසො අභිනිරොපනභාවෙන පවත්තො විතක්කො, වාතග්ගහණත්ථං පක්ඛෙ ඵන්දාපයමානස්ස ගමනං විය අනුමජ්ජනභාවෙන පවත්තො විචාරො’’ති –

වුත්තං, තං අනුප්පබන්ධනෙන පවත්තියං යුජ්ජති. තථා හි උපචාරෙ වා අප්පනායං වා සන්තානෙන පවත්තියං විතක්කො නිච්චලො හුත්වා ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා විය පවත්තති, න පඨමාභිනිපාතෙ පාකටො හොති. යථා හි අපුබ්බාරම්මණෙ පඨමාභිනිපාතභූතො විතක්කො විප්ඵාරවා හොති, න තථා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ නිරන්තරං අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියං, නාතිවිප්ඵාරවා පන තත්ථ හොති සන්නිසින්නභාවතො. පඨමදුතියජ්ඣානෙසු පාකටො හොතීති විතක්කස්ස විසෙසො අභිනිරොපනාකාරො ඔළාරිකත්තා පඨමජ්ඣානෙ පාකටො හොති, තදභාවතො පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානෙ විචාරස්ස විසෙසො අනුමජ්ජනාකාරො පාකටො හොති.

අයං පනෙත්ථ අපරො නයො – මලග්ගහිතං කංසභාජනං එකෙන හත්ථෙන දළ්හං ගහෙත්වා ඉතරෙන හත්ථෙන චුණ්ණතෙලඑළකලොමාදිකතචුම්බටකෙන පරිමජ්ජන්තස්ස දළ්හං ගහණහත්ථො විය විතක්කො, පරිමජ්ජනහත්ථො විය විචාරො. තථා කුම්භකාරස්ස දණ්ඩප්පහාරෙන චක්කං භමයිත්වා භාජනං කරොන්තස්ස පිණ්ඩස්ස උප්පීළනහත්ථො විය විතක්කො, තස්සෙව ඉතො චිතො ච සඤ්චරණහත්ථො විය විචාරො. තථා කංසභාජනාදීසු කිඤ්චි මණ්ඩලං වට්ටලෙඛං කරොන්තස්ස මජ්ඣෙ සන්නිරුම්භිත්වා ඨිතකණ්ටකො විය අභිනිරොපනො විතක්කො, බහි පරිබ්භමනකණ්ටකො විය අනුමජ්ජනො විචාරොති වෙදිතබ්බං.

යථා පුප්ඵඵලසාඛාදිඅවයවවිනිමුත්තො අවිජ්ජමානොපි රුක්ඛො ‘‘සපුප්ඵො සඵලො’’ති වොහරීයති, එවං විතක්කාදිඅඞ්ගවිනිමුත්තං අවිජ්ජමානම්පි ඣානං ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති වොහරීයතීති දස්සෙතුං ‘‘රුක්ඛො වියා’’තිආදි වුත්තං. විභඞ්ගෙ පනාතිආදීසු ඣානභාවනාය පුග්ගලවසෙන දෙසෙතබ්බත්තා ‘‘ඉධ භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිනා (විභ. 508) පුග්ගලාධිට්ඨානෙන ඣානානි උද්දිට්ඨානීති. යදිපි විභඞ්ගෙ පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා, අත්ථො පන තත්‍රාපි විභඞ්ගෙපි යථා ඉධ ‘‘ඉමිනා ච විතක්කෙනා’’තිආදිනා ධම්මවසෙන වුත්තො, එවමෙව දට්ඨබ්බො, පරමත්ථතො පුග්ගලස්සෙව අභාවතොති අධිප්පායො. අථ වා ඣානසමඞ්ගිනො විතක්කවිචාරසමඞ්ගිතාදස්සනෙන ඣානස්සෙව සවිතක්කසවිචාරතා වුත්තාති ආහ ‘‘අත්ථො පන තත්‍රාපි එවමෙව දට්ඨබ්බො’’ති.

විවෙකසද්දස්ස භාවසාධනතං සන්ධායාහ ‘‘තස්මා විවෙකා’’ති. හෙතුඅත්ථෙ චෙතං නිස්සක්කවචනං, තස්මා විවෙකා හෙතුභූතාති අත්ථො. විවෙකසද්දස්ස කත්තුසාධනතං කම්මසාධනතං වා සන්ධායාහ ‘‘තස්මිං වා විවෙකෙ’’ති. ‘‘විවිත්තො’’ති හි ඉමිනා නීවරණෙහි විනාභූතො තෙහි විවෙචිතොති ච සාධනද්වයම්පි සඞ්ගහිතමෙවාති. පිනයතීති තප්පෙති වඩ්ඪෙති වා. සම්පියායනලක්ඛණාති පරිතුස්සනලක්ඛණා. පීනනරසාති පරිබ්‍රූහනරසා. ඵරණරසාති පණීතරූපෙහි කායස්ස බ්‍යාපනරසා. උදග්ගභාවො ඔදග්‍යං. සුඛයතීති සුඛං, අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ලද්ධස්සාදෙ කරොතීති අත්ථො. ස්වායං කත්තුනිද්දෙසො පරියායලද්ධො ධම්මතො අඤ්ඤස්ස කත්තුනිවත්තනත්ථො, නිප්පරියායෙන පන භාවසාධනමෙව ලබ්භතීති ‘‘සුඛනං සුඛ’’න්ති වුත්තං. සාතලක්ඛණන්ති ඉට්ඨසභාවත්තා තංසමඞ්ගීපුග්ගලං, සම්පයුත්තධම්මෙ වා අත්තනි සාදයතීති සාතං ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. සාතං මධුරන්ති වදන්ති, සාතං ලක්ඛණං එතස්සාති සාතලක්ඛණං. උපබ්‍රූහනරසන්තිආදීසු උපබ්‍රූහනං සම්පයුත්තධම්මානං සංවද්ධනං, දුක්ඛං විය අවිස්සජ්ජෙත්වා අදුක්ඛමසුඛා විය අනජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා අනු අනු ගණ්හනං උපකාරිතා වා අනුග්ගහො. කත්ථචීති පඨමජ්ඣානාදිකෙ. පටිලාභතුට්ඨීති පටිලාභවසෙන උප්පජ්ජනකතුට්ඨි. පටිලද්ධරසානුභවනන්ති පටිලද්ධස්ස ආරම්මණරසස්ස අනුභවනං. එතෙන පීතිසුඛානි සභාවතො විභජිත්වා දස්සිතානි. යත්ථ පීති, තත්ථ සුඛන්ති විතක්කස්ස විය විචාරෙන පීතියා සුඛෙන අච්චන්තසංයොගමාහ. යත්ථ සුඛං, තත්ථ න නියමතො පීතීති විචාරස්ස විය විතක්කෙන, සුඛස්ස පීතියා අනච්චන්තසංයොගං. තෙන අච්චන්තානච්චන්තසංයොගිතාය පීතිසුඛානං විසෙසං දස්සෙති.

කං උදකං තාරෙන්ති එත්ථාති කන්තාරං, නිරුදකමරුට්ඨානං. වනමෙව වනන්තං. වනච්ඡායප්පවෙසනඋදකපරිභොගෙසු විය සුඛන්ති යථා හි පුරිසො මහාකන්තාරමග්ගං පටිපන්නො ඝම්මපරෙතො තසිතො පිපාසිතො පටිපථෙ පුරිසං දිස්වා ‘‘කත්ථ පානීයං අත්ථී’’ති පුච්ඡෙය්‍ය, සො ‘‘අටවිං උත්තරිත්වාව ජාතස්සරවනසණ්ඩො අත්ථි, තත්ථ ගන්ත්වා ලභිස්සසී’’ති වදෙය්‍ය, සො තස්ස කථං සුත්වාව හට්ඨපහට්ඨො භවෙය්‍ය, තතො ගච්ඡන්තො භූමියං පතිතානි උප්පලදලනාළපත්තාදීනි දිස්වා සුට්ඨුතරං හට්ඨපහට්ඨො හුත්වා ගච්ඡන්තො අල්ලවත්ථෙ අල්ලකෙසෙ පුරිසෙ පස්සෙය්‍ය, වනකුක්කුටවනමොරාදීනං සද්දං සුණෙය්‍ය, ජාතස්සරපරියන්තෙ ජාතමණිජාලසදිසං නීලවනසණ්ඩං පස්සෙය්‍ය, සරෙ ජාතානි උප්පලපදුමකුමුදානි පස්සෙය්‍ය, අච්ඡං විප්පසන්නං උදකම්පි පස්සෙය්‍ය, සො භිය්‍යො භිය්‍යො හට්ඨපහට්ඨො හුත්වා ජාතස්සරං ඔතරිත්වා යථාරුචි න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පස්සද්ධදරථො භිසමුළාලපොක්ඛරාදීනි ඛාදිත්වා නීලුප්පලාදීනි පිළන්ධිත්වා මන්දාලවමූලානි ඛන්ධෙ ඛිපිත්වා උත්තරිත්වා සාටකං නිවාසෙත්වා උදකසාටකං ආතපෙ කත්වා සීතච්ඡායාය මන්දමන්දෙ වාතෙ පහරන්තෙ නිපන්නොව ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති වදෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. තස්ස හි පුරිසස්ස ජාතස්සරවනසණ්ඩසවනතො පට්ඨාය යාව උදකදස්සනා හට්ඨපහට්ඨකාලො විය පුබ්බභාගාරම්මණෙ හට්ඨපහට්ඨාකාරා පීති, න්හායිත්වා ච පිවිත්වා ච සීතච්ඡායාය මන්දමන්දෙ වාතෙ පහරන්තෙ ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති වදන්තො නිපන්නකාලො විය බලප්පත්තං ආරම්මණරසානුභවනාකාරසණ්ඨිතං සුඛං.

තස්මිං තස්මිං සමයෙති ඉට්ඨාරම්මණස්ස පටිලාභසමයෙ පටිලද්ධස්ස රසානුභවනසමයෙ වනච්ඡායාදීනං සවනදස්සනසමයෙ පරිභොගසමයෙ ච. පාකටභාවතොති යථාක්කමං පීතිසුඛානං විභූතභාවතො. විවෙකජං පීතිසුඛන්ති එත්ථ පුරිමස්මිං අත්ථෙ විවෙකජන්ති ඣානං වුත්තං. පීතිසුඛසද්දතො ච අත්ථිඅත්ථවිසෙසවතො අස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙති එත්ථ අකාරො දට්ඨබ්බො යථා අරිසසොති. දුතියෙ පීතිසුඛමෙව විවෙකජං, විවෙකජංපීතිසුඛන්ති ච අඤ්ඤපදත්ථසමාසො පච්චත්තනිද්දෙසස්ස ච අලොපො කතො, ලොපෙ වා සති ‘‘විවෙකජපීතිසුඛ’’න්ති පාඨොති අයං විසෙසො.

ගණනානුපුබ්බතො පඨමන්ති ඉමිනා දෙසනාක්කමං උල්ලිඞ්ගෙති. ‘‘ගණනානුපුබ්බතා පඨම’’න්තිපි පාඨො, තත්ථාපි ගණනානුපුබ්බතායාති අත්ථො, ගණනානුපුබ්බතාමත්තං වා පඨමන්ති ඉදං වචනන්ති අත්ථො. පඨමං සමාපජ්ජතීති පඨමන්ති ඉදං පන න එකන්තලක්ඛණං. චිණ්ණවසීභාවො හි අට්ඨසමාපත්තිලාභී ආදිතො පට්ඨාය මත්ථකං පාපෙන්තොපි සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, මත්ථකතො පට්ඨාය ආදිං පාපෙන්තොපි සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, අන්තරන්තරා ඔක්කමන්තොපි සක්කොති. එවං පුබ්බුප්පත්තියට්ඨෙන පන පඨමං උප්පන්නන්තිපි පඨමං. තෙනෙව විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.75) ‘‘ගණනානුපුබ්බතා පඨමං, පඨමං උප්පන්නන්තිපි පඨම’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං. පච්චනීකධම්මෙ ඣාපෙතීති නීවරණාදිපච්චනීකධම්මෙ දහති, වික්ඛම්භනවසෙන පජහතීති අත්ථො. ගොචරන්ති කසිණාදිආලම්බනං. තන්ති තං ගොචරං. උපනිජ්ඣායතීති පස්සති. සහ උපචාරෙනාති සද්ධිං උපචාරජ්ඣානෙන. කසිණාරම්මණූපනිජ්ඣායනතොති පථවීකසිණාදිනො අත්තනො ආරම්මණස්ස රූපං විය චක්ඛුනා උපනිජ්ඣායනතො. ලක්ඛණූපනිජ්ඣායනතොති යථාසම්භවං අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයස්ස නිබ්බානධාතුයා තථලක්ඛණස්ස ච උපනිජ්ඣායනතො. තෙනෙවාහ ‘‘එත්ථ හී’’තිආදි. නිච්චාදිවිපල්ලාසප්පහානෙන මග්ගො අසම්මොහතො අනිච්චාදිලක්ඛණානි උපනිජ්ඣායතීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති ආහ ‘‘විපස්සනාය උපනිජ්ඣායනකිච්ච’’න්තිආදි. තථලක්ඛණන්ති අවිනාසධම්මස්ස නිබ්බානස්ස අනඤ්ඤථාභාවතො අවිපරීතසභාවො තථලක්ඛණං, මග්ගස්සපි වා නිබ්බානාරම්මණතො තථලක්ඛණූපනිජ්ඣානතා යොජෙතබ්බා.

විසදිසොදාහරණං තාව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා සධනො’’තිආදි. අඤ්ඤො අපදෙසාරහො හොතීති ධනතො පරිජනතො ච අඤ්ඤො ධනවා පරිජනවා ච පුරිසො සහ ධනෙන වත්තති පරිජනෙන චාති සධනො සපරිජනොති අපදෙසං අරහතීති අපදෙසාරහො හොති, අපදිසිතබ්බො හොතීති වුත්තං හොති. සෙනඞ්ගෙසු එව සෙනාසම්මුතීති රථාදිසෙනඞ්ගවිනිමුත්තාය සෙනාය අභාවෙපි රථෙහි පත්තීහි ච සහ වත්තනතො සරථා සපත්ති සෙනාති රථාදිසෙනඞ්ගෙසුයෙව සෙනාවොහාරොති අත්ථො. කස්මා පනෙත්ථ ඣානපාඨෙ අග්ගහිතා චිත්තෙකග්ගතා ගහිතාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘අවුත්තත්තා’’තිආදි. එවං වුත්තායෙවාති එවං සරූපතො විභඞ්ගෙ වුත්තායෙව. සචිත්තෙකග්ගතන්ති ඉධ අවුත්තෙපීති ‘‘සචිත්තෙකග්ගත’’න්ති එවං සරූපතො ඉමස්මිං ඣානපාඨෙ අවුත්තෙපීති අත්ථො, සාමඤ්ඤතො පන ඣානග්ගහණෙන ගහිතා එව. තෙනෙවාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. ඉදං වුත්තං හොති – යෙන විතක්කාදීහි සහ වත්තබ්බං, තං ධම්මං දීපෙතුං තස්ස පකාසනාධිප්පායෙන ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්තිආදිනා උද්දෙසො කතො, සො එව අධිප්පායො තෙන භගවතා විභඞ්ගෙ (විභ. 569) ‘‘චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති නිද්දිසන්තෙන පකාසිතො, තස්මා සා ඣානපාඨෙ අග්ගහිතාති න චින්තෙතබ්බන්ති.

උපසම්පජ්ජාති එත්ථ උප-සංසද්දා ‘‘උපලබ්භතී’’තිආදීසු විය නිරත්ථකාති දස්සෙතුං ‘‘උපගන්ත්වා’’තිආදිං වත්වා පුන තෙසං සාත්ථකභාවං දස්සෙතුං ‘‘උපසම්පාදයිත්වා’’තිආදි වුත්තං, තස්මා උපසම්පජ්ජාති එත්ථ පත්වා සාධෙත්වාති වා අත්ථො. ඉරියන්ති කිරියං. වුත්තින්තිආදීනි තස්සෙව වෙවචනානි. එකං ඉරියාපථබාධනං ඉරියාපථන්තරෙහි රක්ඛණං පාලනං. සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණත්තා ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානමෙව වුත්තං. තඤ්හි සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණන්ති වදන්ති.

පඨමජ්ඣානකථා නිට්ඨිතා.