1. ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

144. භික්ඛුනිවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ කථානුසාරෙනාති ‘‘සො ථෙරො කිංසීලො කිංසමාචාරො කතරකුලා පබ්බජිතො’’තිආදිනා පුච්ඡන්තානං පුච්ඡාකථානුසාරෙන. කථෙතුං වට්ටන්තීති නිරාමිසෙනෙව චිත්තෙන කථෙතුං වට්ටන්ති. අනිය්‍යානිකත්තා සග්ගමොක්ඛමග්ගානං තිරච්ඡානභූතා කථා තිරච්ඡානකථාති ආහ ‘‘සග්ගමග්ගගමනෙපී’’තිආදි. අපි-සද්දෙන පගෙව මොක්ඛමග්ගගමනෙති දීපෙති. තිරච්ඡානභූතන්ති තිරොකරණභූතං, බාධිකන්ති වුත්තං හොති. ලද්ධාසෙවනා හි තිරච්ඡානකථා සග්ගමොක්ඛානං බාධිකාව හොති. සමිද්ධොති පරිපුණ්ණො. සහිතත්ථොති යුත්තත්ථො. අත්ථගම්භීරතාදියොගතො ගම්භීරො. බහුරසොති අත්ථරසාදිබහුරසො. ලක්ඛණපටිවෙධසංයුත්තොති අනිච්චාදිලක්ඛණපටිවෙධරසආවහනතො ලක්ඛණපටිවෙධසංයුත්තො.

145-147. පරතොති පරත්ථ, උත්තරින්ති අත්ථො. කරොන්තොවාති පරිබාහිරෙ කරොන්තොයෙව. පාතිමොක්ඛොති චාරිත්තවාරිත්තප්පභෙදං සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහි, තස්මා ‘‘පාතිමොක්ඛ’’න්ති වුච්චති. සංවරණං සංවරො, කායවචීද්වාරානං පිදහනං. යෙන හි තෙ සංවුතා පිහිතා හොන්ති, සො සංවරො, කායිකවාචසිකස්ස අවීතික්කමස්සෙතං නාමං. පාතිමොක්ඛසංවරෙන සංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරෙන පිහිතකායවචීද්වාරො. තථාභූතො ච යස්මා තෙන සමඞ්ගී නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සමන්නාගතො’’ති. වත්තතීති අත්තභාවං පවත්තෙති. විහරතීති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ ඨිතස්ස භික්ඛුනො ඉරියාපථවිහාරො දස්සිතො.

සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො පාළියා විභාවෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ විභඞ්ගෙති ඣානවිභඞ්ගෙ. සීලං පතිට්ඨාතිආදීනි පාතිමොක්ඛස්සෙව වෙවචනානි. තත්ථ (විභ. අට්ඨ. 511) සීලන්ති කාමඤ්චෙතං සහ කම්මවාචාපරියොසානෙන ඉජ්ඣනකස්ස පාතිමොක්ඛස්සෙව වෙවචනං, එවං සන්තෙපි ධම්මතො එතං සීලං නාම පාණාතිපාතාදීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනාදයො ධම්මා වෙදිතබ්බා. යස්මා පන පාතිමොක්ඛසීලෙන භික්ඛු සාසනෙ පතිට්ඨාති නාම, තස්මා තං ‘‘පතිට්ඨා’’ති වුත්තං. පතිට්ඨහති වා එත්ථ භික්ඛු, කුසලධම්මා එව වා එත්ථ පතිට්ඨහන්තීති පතිට්ඨා. අයමත්ථො ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති (සං. නි. 1.23, 192) ච ‘‘පතිට්ඨා, මහාරාජ, සීලං සබ්බෙසං කුසලානං ධම්මාන’’න්ති (මි. ප. 2.1.9) ච ‘‘සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ඛො, මහාරාජ, සබ්බෙ කුසලා ධම්මා න පරිහායන්තී’’ති ච ආදිසුත්තවසෙන වෙදිතබ්බො.

තදෙතං පුබ්බුප්පත්තිඅත්ථෙන ආදි. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘තස්මාතිහ ත්වං, උත්තිය, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.382).

යථා හි නගරවඩ්ඪකී නගරං මාපෙතුකාමො පඨමං නගරට්ඨානං සොධෙති, තතො අපරභාගෙ වීථිචතුක්කසිඞ්ඝාටකාදිපරිච්ඡෙදෙන විභජිත්වා නගරං මාපෙති, එවමෙව යොගාවචරො ආදිම්හි සීලං සොධෙති, තතො අපරභාගෙ සමාධිවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානානි සච්ඡිකරොති. යථා වා පන රජකො පඨමං තීහි ඛාරෙහි වත්ථං ධොවිත්වා පරිසුද්ධෙ වත්ථෙ යදිච්ඡකං රඞ්ගජාතං උපනෙති, යථා වා පන ඡෙකො චිත්තකාරො රූපං ලිඛිතුකාමො ආදිතො භිත්තිපරිකම්මං කරොති, තතො අපරභාගෙ රූපං සමුට්ඨාපෙති, එවමෙව යොගාවචරො ආදිතොව සීලං විසොධෙත්වා අපරභාගෙ සමථවිපස්සනාදයො ධම්මෙ සච්ඡිකරොති. තස්මා සීලං ‘‘ආදී’’ති වුත්තං.

තදෙතං චරණසරික්ඛතාය චරණං. ‘‘චරණා’’ති පාදා වුච්චන්ති. යථා හි ඡින්නචරණස්ස පුරිසස්ස දිසංගමනාභිසඞ්ඛාරො න ජායති, පරිපුණ්ණපාදස්සෙව ජායති, එවමෙව යස්ස සීලං භින්නං හොති ඛණ්ඩං අපරිපුණ්ණං, තස්ස නිබ්බානගමනාය ඤාණගමනං න සම්පජ්ජති. යස්ස පන තං අභින්නං හොති අඛණ්ඩං පරිපුණ්ණං, තස්ස නිබ්බානගමනාය ඤාණගමනං සම්පජ්ජති. තස්මා සීලං ‘‘චරණ’’න්ති වුත්තං.

තදෙතං සංයමනවසෙන සංයමො, සංවරණවසෙන සංවරොති උභයෙනපි සීලසංයමො චෙව සීලසංවරො ච කථිතො. වචනත්ථො පනෙත්ථ සංයමෙති වීතික්කමවිප්ඵන්දනං, පුග්ගලං වා සංයමෙති වීතික්කමවසෙන තස්ස විප්ඵන්දිතුං න දෙතීති සංයමො, වීතික්කමස්ස පවෙසනද්වාරං සංවරති පිදහතීති සංවරො. මොක්ඛන්ති උත්තමං මුඛභූතං වා. යථා හි සත්තානං චතුබ්බිධො ආහාරො මුඛෙන පවිසිත්වා අඞ්ගමඞ්ගානි ඵරති, එවං යොගිනොපි චතුභූමකකුසලං සීලමුඛෙන පවිසිත්වා අත්ථසිද්ධිං සම්පාදෙති. තෙන වුත්තං ‘‘මොක්ඛ’’න්ති. පමුඛෙ සාධූති පමොක්ඛං, පුබ්බඞ්ගමං සෙට්ඨං පධානන්ති අත්ථො. කුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියාති චතුභූමකකුසලානං පටිලාභත්ථාය පමොක්ඛං පුබ්බඞ්ගමං සෙට්ඨං පධානන්ති වෙදිතබ්බං.

කායිකො අවීතික්කමොති තිවිධං කායසුචරිතං. වාචසිකොති චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං. කායිකවාචසිකොති තදුභයං. ඉමිනා ආජීවට්ඨමකසීලං පරියාදාය දස්සෙති. සංවුතොති පිහිතො, සංවුතින්ද්‍රියො පිහිතින්ද්‍රියොති අත්ථො. යථා හි සංවුතද්වාරං ගෙහං ‘‘සංවුතගෙහං පිහිතගෙහ’’න්ති වුච්චති, එවමිධ සංවුතින්ද්‍රියො ‘‘සංවුතො’’ති වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරෙනාති පාතිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සංවරෙන. උපෙතොතිආදීනි සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි.

ඉරියතීතිආදීහි සත්තහිපි පදෙහි පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ ඨිතස්ස භික්ඛුනො ඉරියාපථවිහාරො කථිතො. තත්ථ ඉරියතීති චතුන්නං ඉරියාපථානං අඤ්ඤතරසමඞ්ගිභාවතො ඉරියති. තෙහි ඉරියාපථචතුක්කෙහි කායසකටවත්තනෙන වත්තති. එකං ඉරියාපථදුක්ඛං අපරෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා චිරට්ඨිතිභාවෙන සරීරරක්ඛණතො පාලෙති. එකස්මිං ඉරියාපථෙ අසණ්ඨහිත්වා සබ්බඉරියාපථෙ වත්තනතො යපෙති. තෙන තෙන ඉරියාපථෙන තථා තථා කායස්ස යාපනතො යාපෙති. චිරකාලවත්තාපනතො චරති. ඉරියාපථෙන ඉරියාපථං විච්ඡින්දිත්වා ජීවිතහරණතො විහරති.

මිච්ඡාජීවපටිසෙධකෙනාති –

‘‘ඉධෙකච්චො වෙළුදානෙන වා පත්තදානෙන වා පුප්ඵ ඵල සිනානදන්තකට්ඨදානෙන වා චාටුකම්‍යතාය වා මුග්ගසූප්‍යතාය වා පාරිභටයතාය වා ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බුද්ධපටිකුට්ඨෙන මිච්ඡාආජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති අනාචාරො’’ති (විභ. 513) –

එවං වුත්තඅනාචාරසඞ්ඛාතමිච්ඡාජීවපටිපක්ඛෙන.

න වෙළුදානාදිනා ආචාරෙනාති –

‘‘ඉධෙකච්චො න වෙළුදානෙන න පත්ත න පුප්ඵ න ඵල න සිනාන න දන්තකට්ඨ න චාටුකම්‍යතාය න මුග්ගසූප්‍යතාය න පාරිභටයතාය න ජඞ්ඝපෙසනිකෙන න අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බුද්ධපටිකුට්ඨෙන මිච්ඡාආජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති ආචාරො’’ති (විභ. 513) –

එවං වුත්තෙන න වෙළුදානාදිනා ආචාරෙන.

වෙසියාදිඅගොචරං පහායාති –

‘‘ඉධෙකච්චො වෙසියගොචරො වා හොති විධව ථුල්ලකුමාරි පණ්ඩක භික්ඛුනි පානාගාරගොචරො වා, සංසට්ඨො විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන, යානි පන තානි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසකපරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතකාමානි අඵාසුකකාමානි අයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති අගොචරො’’ති (විභ. 514) –

එවමාගතං වෙසියාදිඅගොචරං පහාය.

සද්ධාසම්පන්නකුලාදිනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන උපනිස්සයගොචරාදිං සඞ්ගණ්හාති. තිවිධො හි ගොචරො උපනිස්සයගොචරො ආරක්ඛගොචරො උපනිබන්ධගොචරොති. කතමො උපනිස්සයගොචරො? දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො කල්‍යාණමිත්තො, යං නිස්සාය අසුතං සුණාති, සුතං පරියොදපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුං කරොති, චිත්තං පසාදෙති. යස්ස වා පන අනුසික්ඛමානො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන සුතෙන චාගෙන පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං උපනිස්සයගොචරො. කතමො ආරක්ඛගොචරො? ඉධ භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සාවී සංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං, න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං ඔලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසං විපෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං ආරක්ඛගොචරො. කතමො උපනිබන්ධගොචරො? චත්තාරො සතිපට්ඨානා, යත්ථ චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො? යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372), අයං උපනිබන්ධගොචරො. ඉති අයං තිවිධො ගොචරො ඉධ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො.

අප්පමත්තකෙසු වජ්ජෙසූති අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු. භයතො දස්සනසීලොති පරමාණුමත්තං වජ්ජං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතසදිසං කත්වා දස්සනසභාවො, සබ්බලහුකං වා දුබ්භාසිතමත්තං පාරාජිකසදිසං කත්වා දස්සනසභාවො. සම්මා ආදායාති සම්මදෙව සක්කච්චං සබ්බසො වා ආදියිත්වා.

වට්ටදුක්ඛනිස්සරණත්ථිකෙහි සොතබ්බතො සුතං, පරියත්තිධම්මො. තං ධාරෙතීති සුතධරො, සුතස්ස ආධාරභූතො. යස්ස හි ඉතො ගහිතං එත්තො පලායති, ඡිද්දඝටෙ උදකං විය න තිට්ඨති, පරිසමජ්ඣෙ එකං සුත්තං වා ජාතකං වා කථෙතුං වා වාචෙතුං වා න සක්කොති, අයං න සුතධරො නාම. යස්ස පන උග්ගහිතං බුද්ධවචනං උග්ගහිතකාලසදිසමෙව හොති, දසපි වීසතිපි වස්සානි සජ්ඣායං අකරොන්තස්ස න නස්සති, අයං සුතධරො නාම. තෙනෙවාහ ‘‘යදස්ස ත’’න්තිආදි. එකපදම්පි එකක්ඛරම්පි අවිනට්ඨං හුත්වා සන්නිචියතීති සන්නිචයො, සුතං සන්නිචයො එතස්මින්ති සුතසන්නිචයොති ආහ ‘‘සුතං සන්නිචිතං අස්මින්ති සුතසන්නිචයො’’ති. යස්ස හි සුතං හදයමඤ්ජුසායං සන්නිචිතං සිලාය ලෙඛා විය සුවණ්ණඝටෙ පක්ඛිත්තා සීහවසා විය ච සාධු තිට්ඨති, අයං සුතසන්නිචයො නාම. තෙනාහ ‘‘එතෙන…පෙ… අවිනාසං දස්සෙතී’’ති.

ධාතාති පගුණා වාචුග්ගතා. එකස්ස හි උග්ගහිතබුද්ධවචනං නිච්චකාලිකං න හොති, ‘‘අසුකසුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සජ්ඣායිත්වා අඤ්ඤෙහි සංසන්දිත්වා පරිපුච්ඡාවසෙන අත්ථං ඔගාහිත්වා ජානිස්සාමී’’ති වදති. එකස්ස පගුණං පබන්ධවිච්ඡෙදාභාවතො ගඞ්ගාසොතසදිසං භවඞ්ගසොතසදිසඤ්ච අකිත්තිමං සුඛප්පවත්ති හොති, ‘‘අසුකසුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ උද්ධරිත්වා තමෙව කථෙති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ධාතා’’ති. වාචාය පගුණා කතාති සුත්තදසකවග්ගදසකපණ්ණාසදසකවසෙන වාචාය සජ්ඣායිතා, දස සුත්තානි ගතානි, දස වග්ගානි ගතානීතිආදිනා සල්ලක්ඛෙත්වා වාචාය සජ්ඣායිතාති අත්ථො. සුත්තෙකදෙසස්ස හි සුත්තමත්තස්ස ච වචසා පරිචයො ඉධ නාධිප්පෙතො, අථ ඛො වග්ගාදිවසෙනෙව. මනසා අනුපෙක්ඛිතාති මනසා අනු අනු පෙක්ඛිතා, භාගසො නිජ්ඣායිතා චින්තිතාති අත්ථො. ආවජ්ජන්තස්සාති වාචාය සජ්ඣායිතුං බුද්ධවචනං මනසා චින්තෙන්තස්ස. සුට්ඨු පටිවිද්ධාති නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා සුට්ඨු යාථාවතො පටිවිද්ධා.

ද්වෙ මාතිකාති භික්ඛුමාතිකා භික්ඛුනීමාතිකා ච. වාචුග්ගතාති පුරිමස්සෙව වෙවචනං. තිස්සො අනුමොදනාති සඞ්ඝභත්තෙ දානානිසංසපටිසංයුත්තඅනුමොදනා, විහාරාදිමඞ්ගලෙ මඞ්ගලසුත්තාදිඅනුමොදනා, මතකභත්තාදිඅවමඞ්ගලෙ තිරොකුට්ටාදිඅනුමොදනාති ඉමා තිස්සො අනුමොදනා. කම්මාකම්මවිනිච්ඡයොති පරිවාරාවසානෙ කම්මවග්ගෙ වුත්තවිනිච්ඡයො. ‘‘විපස්සනාවසෙන උග්ගණ්හන්තෙන චතුධාතුවවත්ථානමුඛෙන උග්ගහෙතබ්බ’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. චතූසු දිසාසු අප්පටිහතත්තා චතස්සො දිසා එතස්සාති චතුද්දිසො, චතුද්දිසොයෙව චාතුද්දිසො, චතස්සො වා දිසා අරහති, චතූසු වා දිසාසු සාධූති චාතුද්දිසො.

අභිවිනයෙති සකලෙ විනයපිටකෙ. විනෙතුන්ති සික්ඛාපෙතුං. ‘‘ද්වෙ විභඞ්ගා පගුණා වාචුග්ගතා කාතබ්බාති ඉදං පරිපුච්ඡාවසෙන උග්ගහණම්පි සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති. එකස්ස පමුට්ඨං, ඉතරස්ස පගුණං හොතීති ආහ ‘‘තීහි ජනෙහි සද්ධිං පරිවත්තනක්ඛමා කාතබ්බා’’ති. අභිධම්මෙති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ. හෙට්ඨිමා වා තයො වග්ගාති මහාවග්ගතො හෙට්ඨා සගාථකවග්ගො නිදානවග්ගො ඛන්ධකවග්ගොති ඉමෙ තයො වග්ගා. ‘‘ධම්මපදම්පි සහ වත්ථුනා උග්ගහෙතුං වට්ටතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තත්තා ජාතකභාණකෙන සාට්ඨකථං ජාතකං උග්ගහෙත්වාපි ධම්මපදම්පි සහ වත්ථුනා උග්ගහෙතබ්බමෙව.

කල්‍යාණා සුන්දරා පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා වාචා අස්සාති කල්‍යාණවාචො. තෙනාහ ‘‘සිථිලධනිතාදීනං…පෙ… වාචාය සමන්නාගතො’’ති. තත්ථ පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනායාති ඨානකරණසම්පත්තියා සික්ඛාසම්පත්තියා ච කත්ථචිපි අනූනතාය පරිමණ්ඩලපදානි බ්‍යඤ්ජනානි අක්ඛරානි එතිස්සාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා, පදමෙව වා අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො පදබ්‍යඤ්ජනං, තං අක්ඛරපාරිපූරිං කත්වා සිථිලධනිතාදිදසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අපරිහාපෙත්වා වුත්තං පරිමණ්ඩලං නාම හොති. අක්ඛරපාරිපූරියා හි පදබ්‍යඤ්ජනස්ස පරිමණ්ඩලතා. තෙන වුත්තං ‘‘සිථිලධනිතාදීනං යථාවිධානවචනෙනා’’ති, පරිමණ්ඩලං පදබ්‍යඤ්ජනං එතිස්සාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අථ වා පජ්ජති ඤායති අත්ථො එතෙනාති පදං, නාමාදි. යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙතීති බ්‍යඤ්ජනං, වාක්‍යං. තෙසං පරිපුණ්ණතාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා.

අපිච යො භික්ඛු පරිසති ධම්මං දෙසෙන්තො සුත්තං වා ජාතකං වා නික්ඛිපිත්වා අඤ්ඤං උපාරම්භකරං සුත්තං ආහරති, තස්ස උපමං කථෙති, තදත්ථං ඔතාරෙති, එවං ඉදං ගහෙත්වා එත්ථ ඛිපන්තො එකපස්සෙනෙව පරිහරන්තො කාලං ඤත්වා වුට්ඨහති, නික්ඛිත්තසුත්තං පන නික්ඛිත්තමත්තමෙව හොති, තස්ස කථා අපරිමණ්ඩලා නාම හොති අත්ථස්ස අපරිපුණ්ණභාවතො. යො පන සුත්තං වා ජාතකං වා නික්ඛිපිත්වා බහි එකපදම්පි අගන්ත්වා යථානික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනාවසෙනෙව සුත්තන්තරම්පි ආනෙන්තො පාළියා අනුසන්ධිඤ්ච පුබ්බාපරඤ්ච අපෙක්ඛන්තො ආචරියෙහි දින්නනයෙ ඨත්වා තුලිකාය පරිච්ඡින්දන්තො විය තං තං අත්ථං සුවවත්ථිතං කත්වා දස්සෙන්තො ගම්භීරමාතිකාය උදකං පෙසෙන්තො විය ගම්භීරමත්ථං ගමෙන්තො වග්ගිහාරිගතියා පදෙ පදං කොට්ටෙන්තො සින්ධවාජානීයො විය එකංයෙව පදං අනෙකෙහි පරියායෙහි පුනප්පුනං සංවණ්ණන්තො ගච්ඡති, තස්ස කථා පරිමණ්ඩලා නාම හොති ධම්මතො අත්ථතො අනුසන්ධිතො පුබ්බාපරතො ආචරියුග්ගහතොති සබ්බසො පරිපුණ්ණභාවතො. එවරූපම්පි කථං සන්ධාය ‘‘පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනායා’’ති වුත්තං.

ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන පුරෙ භවාති පොරී, තස්ස භික්ඛුනො තෙනෙතං භාසිතබ්බං අත්ථස්ස ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන පුරෙ පුණ්ණභාවෙ භවාති අත්ථො. පුරෙ වා භවත්තා පොරියා නාගරිකිත්ථියා සුඛුමාලත්තනෙන සදිසාති පොරී, පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාති අත්ථො. පුරස්ස එසාතිපි පොරී, පුරස්ස එසාති නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති පිතිමත්තං ‘‘පිතා’’ති, භාතිමත්තං ‘‘භාතා’’ති වදන්ති. එවරූපී හි කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොති මනාපා, තාය පොරියා.

විස්සට්ඨායාති පිත්තසෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධාය සන්දිට්ඨවිලම්බිතාදිදොසරහිතාය. අථ වා නාතිසීඝං නාතිසණිකං නිරන්තරං එකරසඤ්ච කත්වා පරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ධම්මං කථෙන්තස්ස වාචා විස්සට්ඨා නාම. යො හි භික්ඛු ධම්මං කථෙන්තො සුත්තං වා ජාතකං වා ආරභිත්වා ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය තුරිතතුරිතො අරණිං මන්ථෙන්තො විය උණ්හඛාදනීයං ඛාදන්තො විය පාළියා අනුසන්ධිපුබ්බාපරෙසු ගහිතං ගහිතමෙව, අග්ගහිතං අග්ගහිතමෙව කත්වා පුරාණපණ්ණන්තරෙසු චරමානං ගොධං උට්ඨාපෙන්තො විය තත්ථ තත්ථ පහරන්තො ඔසාපෙත්වා උට්ඨාය ගච්ඡති. පුරාණපණ්ණන්තරෙසු හි පරිපාතියමානා ගොධා කදාචි දිස්සති කදාචි න දිස්සති, එවමෙකච්චස්ස අත්ථවණ්ණනා කත්ථචි දිස්සති කත්ථචි න දිස්සති. යොපි ධම්මං කථෙන්තො කාලෙන සීඝං, කාලෙන සණිකං, කාලෙන මන්දං, කාලෙන මහාසද්දං, කාලෙන ඛුද්දකසද්දං කරොති, යථා නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතස්ස මුඛතො නිච්ඡරණකඅග්ගි කාලෙන ජලති කාලෙන නිබ්බායති, එවං පෙතධම්මකථිකො නාම හොති, පරිසාය උට්ඨාතුකාමාය පුන ආරභති. යොපි කථෙන්තො තත්ථ තත්ථ විත්ථායති, අප්පටිභානතාය ආපජ්ජති, කෙනචි රොගෙන නිත්ථුනන්තො විය කන්දන්තො විය කථෙති, ඉමෙසං සබ්බෙසම්පි කථා විස්සට්ඨා නාම න හොති සුඛෙන අප්පවත්තභාවතො. යො පන සුත්තං ආහරිත්වා ආචරියෙහි දින්නනයෙ ඨිතො ආචරියුග්ගහං අමුඤ්චන්තො යථා ච ආචරියා තං තං සුත්තං සංවණ්ණෙසුං, තෙනෙව නයෙන සංවණ්ණෙන්තො නාතිසීඝං නාතිසණිකන්තිආදිනා වුත්තනයෙන කථාපබන්ධං අවිච්ඡින්නං කත්වා නදීසොතො විය පවත්තෙති, ආකාසගඞ්ගාතො භස්සමානඋදකං විය නිරන්තරකථං පවත්තෙති, තස්ස කථා විස්සට්ඨා නාම හොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘විස්සට්ඨායා’’ති.

අනෙලගළායාති එලගළවිරහිතාය. කස්සචි හි කථෙන්තස්ස එලං ගළති, ලාලා පග්ඝරති, ඛෙළඵුසිතානි වා නික්ඛමන්ති, තස්ස වාචා එලගළා නාම හොති, තබ්බිපරීතායාති අත්ථො. අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියාති ආදිමජ්ඣපරියොසානං පාකටං කත්වා භාසිතත්ථස්ස විඤ්ඤාපනසමත්ථතාය අත්ථඤාපනෙ සාධනාය.

වාචාව කරණන්ති වාක්කරණං, උදාහාරඝොසො. කල්‍යාණං මධුරං වාක්කරණං අස්සාති කල්‍යාණවාක්කරණො. තෙනෙවාහ ‘‘මධුරස්සරො’’ති. හීළෙතීති අවජානාති. මාතුගාමොති සම්බන්ධො. මනං අපායති වඩ්ඪෙතීති මනාපො. තෙනාහ ‘‘මනවඩ්ඪනකො’’ති. වට්ටභයෙන තජ්ජෙත්වාති යොබ්බනමදාදිමත්තා භික්ඛුනියො සංසාරභයෙන තාසෙත්වා. ගිහිකාලෙති අත්තනො ගිහිකාලෙ. භික්ඛුනියා මෙථුනෙන භික්ඛුනීදූසකො හොතීති භික්ඛුනියා කායසංසග්ගමෙව වදති. සික්ඛමානාසාමණෙරීසු පන මෙථුනෙනපි භික්ඛුනීදූසකො න හොතීති ආහ ‘‘සික්ඛමානාසාමණෙරීසු මෙථුනධම්ම’’න්ති. ‘‘කාසායවත්ථවසනායා’’ති වචනතො දුස්සීලාසු භික්ඛුනීසික්ඛමානාසාමණෙරීසු ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නපුබ්බො පටික්ඛිත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. තස්සා භික්ඛුනියා අභාවෙපි යා යා තස්සා වචනං අස්සොසුං, තා තා තථෙව මඤ්ඤන්තීති ආහ ‘‘මාතුගාමො හී’’තිආදි.

ඉදානි අට්ඨ අඞ්ගානි සමොධානෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි ආරද්ධං. ඉමෙහි පන අට්ඨහඞ්ගෙහි අසමන්නාගතං ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන සම්මන්නෙන්තො දුක්කටං ආපජ්ජති, භික්ඛු පන සම්මතොයෙව හොති.

148. ගරුකෙහීති ගරුකාතබ්බෙහි. එකතොඋපසම්පන්නායාති උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනං. ‘‘ඔවදතී’’ති වා ඉමස්ස ‘‘වදතී’’ති අත්ථෙ සති සම්පදානවචනම්පි යුජ්ජති. භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නා නාම පරිවත්තලිඞ්ගා වා පඤ්චසතසාකියානියො වා.

149. ආසනං පඤ්ඤපෙත්වාති එත්ථ ‘‘සචෙ භූමි මනාපා හොති, ආසනං අපඤ්ඤාපෙතුම්පි වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. මාතුගාමග්ගහණෙන භික්ඛුනීපි සඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘ධම්මදෙසනාපත්තිමොචනත්ථ’’න්ති. සම්මතස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං පාටිපදෙ ඔවාදත්ථාය සබ්බාහි භික්ඛුනීහි ආගන්තබ්බතො ‘‘සමග්ගාත්ථ භගිනියො’’ති ඉමිනා සබ්බාසං ආගමනං පුච්ඡතීති ආහ ‘‘සබ්බා ආගතාත්ථා’’ති. ගිලානාසු අනාගතාසුපි ගිලානානං අනාගමනස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා ආගන්තුං සමත්ථාහි ච සබ්බාහි ආගතත්තා ‘‘සමග්ගාම්හය්‍යා’’ති වත්තුං වට්ටති. අන්තොගාමෙ වාතිආදීසු යත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දිතුං න සක්කා හොති, තත්ථ ඨිතාය එව කායං පුරතො නාමෙත්වා ‘‘වන්දාමි අය්‍යා’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ගන්තුම්පි වට්ටති. අන්තරඝරන්ති කත්ථචි නගරද්වාරස්ස බහිඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අන්තොගාමො වුච්චති, කත්ථචි ඝරුම්මාරතො පට්ඨාය අන්තොගෙහං. ඉධ පන ‘‘අන්තොගාමෙ වා’’ති විසුං වුත්තත්තා ‘‘අන්තරඝරෙ වා’’ති අන්තොගෙහං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යත්ථ කත්ථචීති අන්තොගාමාදීසු යත්ථ කත්ථචි.

වට්ටතීති ‘‘වසථ අය්‍යෙ, මයං භික්ඛූ ආනෙස්සාමා’’ති වුත්තවචනං සද්දහන්තීහි වසිතුං වට්ටති. න නිමන්තිතා හුත්වා ගන්තුකාමාති මනුස්සෙහි නිමන්තිතා හුත්වා ගන්තුකාමා න හොන්තීති අත්ථො, තත්ථෙව වස්සං උපගන්තුකාමා හොන්තීති අධිප්පායො. යතොති භික්ඛුනුපස්සයතො. යාචිත්වාති ‘‘තුම්හෙහි ආනීතඔවාදෙනෙව මයම්පි වසිස්සාමා’’ති යාචිත්වා. තත්ථාති තස්මිං භික්ඛුනුපස්සයෙ. ආගතානං සන්තිකෙ ඔවාදෙන වසිතබ්බන්ති පච්ඡිමිකාය වස්සං වසිතබ්බං. අභික්ඛුකාවාසෙ වසන්තියා ආපත්තීති චොදනාමුඛෙන සාමඤ්ඤතො ආපත්තිප්පසඞ්ගං වදති, න පන තස්සා ආපත්ති. වස්සච්ඡෙදං කත්වා ගච්ඡන්තියාපි ආපත්තීති වස්සානුපගමමූලං ආපත්තිං වදති. ඉතරාය ආපත්තියා අනාපත්තිකාරණසබ්භාවතො ‘‘සා රක්ඛිතබ්බා’’ති වුත්තං, සා වස්සානුපගමමූලා ආපත්ති රක්ඛිතබ්බාති අත්ථො, අභික්ඛුකෙපි ආවාසෙ ඊදිසාසු ආපදාසු වස්සං උපගන්තබ්බන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘ආපදාසු හි…පෙ… අනාපත්ති වුත්තා’’ති. ඉතරාය පන ආපත්තියා අනාපත්ති, කාරණෙ අසති පච්ඡිමිකායපි වස්සං න උපගන්තබ්බං. සන්තෙසු හි භික්ඛූසු වස්සං අනුපගච්ඡන්තියා ආපත්ති. තත්ථ ගන්ත්වා පවාරෙතබ්බන්ති එත්ථ අපවාරෙන්තීනං ආපත්තිසම්භවතො. සචෙ දූරෙපි භික්ඛූනං වසනට්ඨානං හොති, සක්කා ච හොති නවමියං ගන්ත්වා පවාරෙතුං, තත්ථ ගන්ත්වා පවාරෙතබ්බං. සචෙ පන නවමියං නික්ඛමිත්වා සම්පාපුණිතුං න සක්කා හොති, අගච්ඡන්තීනං අනාපත්ති.

උපොසථස්ස පුච්ඡනං උපොසථපුච්ඡා, සායෙව ක-ප්පච්චයං රස්සත්තඤ්ච කත්වා උපොසථපුච්ඡකන්ති වුත්තාති ආහ ‘‘උපොසථපුච්ඡන’’න්ති. උපොසථො පුච්ඡිතබ්බොති ‘‘කදා, අය්‍ය, උපොසථො’’ති පුච්ඡිතබ්බො. භික්ඛුනාපි ‘‘ස්වෙ, භගිනි, උපොසථො’’ති වත්තබ්බං. භික්ඛූ කදාචි කෙනචි කාරණෙන පන්නරසිකං වා චාතුද්දසීඋපොසථං, චාතුද්දසිකං වා පන්නරසීඋපොසථං කරොන්ති, යස්මිඤ්ච දිවසෙ භික්ඛූහි උපොසථො කතො, තස්මිංයෙව භික්ඛුනීහිපි උපොසථො කාතබ්බොති අධිප්පායෙන ‘‘පක්ඛස්ස තෙරසියංයෙව ගන්ත්වා’’තිආදි වුත්තං. එවං පුච්ඡිතෙන භික්ඛුනා සචෙ චාතුද්දසියං උපොසථං කරොන්ති, ‘‘චාතුද්දසිකො භගිනී’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පන පන්නරසියං කරොන්ති, ‘‘පන්නරසිකො භගිනී’’ති ආචික්ඛිතබ්බං. ඔවාදත්ථායාති ඔවාදයාචනත්ථාය. පාටිපදදිවසතො පන පට්ඨාය ධම්මසවනත්ථාය ගන්තබ්බන්ති පාටිපදදිවසෙ ඔවාදග්ගහණත්ථාය දුතියදිවසතො පට්ඨාය අන්තරන්තරා ධම්මසවනත්ථාය ගන්තබ්බං. ඔවාදග්ගහණම්පි හි ‘‘ධම්මසවනමෙවා’’ති අභෙදෙන වුත්තං. නිරන්තරං විහාරං උපසඞ්කමිංසූති යෙභුය්‍යෙන උපසඞ්කමනං සන්ධාය වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතන්තිආදිනා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිස්සාමාති සබ්බාසංයෙව භික්ඛුනීනං උපසඞ්කමනදීපනත්ථං පාළි නිදස්සිතා. ඔවාදං ගච්ඡතීති ඔවාදං යාචිතුං ගච්ඡති. ද්වෙ තිස්සොති ද්වීහි තීහි. කරණත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං.

පාසාදිකෙනාති පසාදජනකෙන නිද්දොසෙන කායකම්මාදිනා. සම්පාදෙතූති තිවිධං සික්ඛං සම්පාදෙතු. සචෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසකංයෙව දිස්වා තාහි භික්ඛුනීහි ඔවාදො යාචිතො භවෙය්‍ය, තෙන කිං කාතබ්බන්ති? උපොසථග්ගෙ සන්නිපතිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ පුබ්බකිච්චවසෙන ‘‘අත්ථි කාචි භික්ඛුනියො ඔවාදං යාචමානා’’ති පුච්ඡියමානෙ ‘‘එවං වදෙහී’’ති ඔවාදපටිග්ගාහකෙන වත්තබ්බවචනං අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා කථාපෙත්වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන වත්තබ්බවචනං අත්තනා වත්වා පුන සයමෙව ගන්ත්වා භික්ඛුනීනං ආරොචෙතබ්බං, අඤ්ඤෙන වා භික්ඛුනා තස්මිං දිවසෙ පාතිමොක්ඛං උද්දිසාපෙතබ්බං. එතං වුත්තන්ති ‘‘තාහී’’ති එතං බහුවචනං වුත්තං.

එකා භික්ඛුනී වාති ඉදං බහූහි භික්ඛුනුපස්සයෙහි එකාය එව භික්ඛුනියා සාසනපටිග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං, න පන දුතියිකාය අභාවං සන්ධාය. බහූහි භික්ඛුනුපස්සයෙහීති අන්තරාමග්ගෙ වා තස්මිංයෙව වා ගාමෙ බහූහි භික්ඛුනුපස්සයෙහි. ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො ච අය්‍ය භික්ඛුනියො ච භික්ඛුනී චා’’ති ඉමිනා නානාඋපස්සයෙහි සාසනං ගහෙත්වා ආගතභික්ඛුනියා වත්තබ්බවචනං දස්සෙති. ඉදඤ්ච එකෙන පකාරෙන මුඛමත්තනිදස්සනත්ථං වුත්තං, තස්මිං තස්මිං පන භික්ඛුනුපස්සයෙ භික්ඛුනීනං පමාණං සල්ලක්ඛෙත්වා තදනුරූපෙන නයෙන වත්තබ්බං. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අය්‍යානං අය්‍යස්සාති ඉදං සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තං.

පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙනපීති ඉදං සඞ්ඝුපොසථවසෙනෙව දස්සිතං. යත්ථ පන තිණ්ණං ද්වින්නං වා වසනට්ඨානෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසො නත්ථි, තත්ථාපි ඤත්තිඨපනකෙන ඉතරෙන වා භික්ඛුනා ඉමිනාව නයෙන වත්තබ්බං. එකපුග්ගලෙනපි උපොසථදිවසෙ ඔවාදයාචනං සම්පටිච්ඡිත්වා පාටිපදෙ ආගතානං භික්ඛුනීනං ‘‘නත්ථි කොචී’’තිආදි වත්තබ්බමෙව. සචෙ සයමෙව, ‘‘සම්මතො අහ’’න්ති වත්තබ්බං. ඉමං විධිං අජානන්තො ඉධ බාලොති අධිප්පෙතො.

150. අධම්මකම්මෙ අධම්මකම්මසඤ්ඤී වග්ගං භික්ඛුනිසඞ්ඝං වග්ගසඤ්ඤී ඔවදති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සාතිආදීසු විජ්ජමානෙසුපි වග්ගාදිභාවනිමිත්තෙසු දුක්කටෙසු අධම්මකම්මමූලකං පාචිත්තියමෙව පාළියං සබ්බත්ථ වුත්තන්ති ආහ ‘‘අධම්මකම්මෙ ද්වින්නං නවකානං වසෙන අට්ඨාරස පාචිත්තියානී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අසම්මතතා, භික්ඛුනියා පරිපුණ්ණූපසම්පන්නතා, ඔවාදවසෙන අට්ඨගරුධම්මභණනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.