1. මහාඛන්ධකො

බොධිකථාවණ්ණනා

මහාවග්ගෙ උභින්නං පාතිමොක්ඛානන්ති උභින්නං පාතිමොක්ඛවිභඞ්ගානං. යං ඛන්ධකං සඞ්ගායිංසූති සම්බන්ධො. ඛන්ධානං සමූහො, ඛන්ධානං වා පකාසනතො ඛන්ධකො. ඛන්ධාති චෙත්ථ පබ්බජ්ජාදිචාරිත්තවාරිත්තසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමූහො අධිප්පෙතො. පදභාජනීයෙ යෙසං පදානං අත්ථා යෙහි අට්ඨකථානයෙහි පකාසිතාති යොජනා. අථ වා යෙ අත්ථාති යොජෙතබ්බං. හි-සද්දො චෙත්ථ පදපූරණෙ දට්ඨබ්බො.

1. විසෙසකාරණන්ති ‘‘යෙන සමයෙන ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනහෙතුභූතො පරිවිතක්කො උදපාදි, තෙන සමයෙනා’’තිආදිනා වුත්තකාරණං විය විසෙසකාරණං භුම්මවචනනිවත්තනකකාරණන්ති අත්ථො. එතස්සාති අභිසම්බොධිතො පට්ඨාය සත්ථු චරියාවිභාවනස්ස විනයපඤ්ඤත්තියං කිං පයොජනං? යදි විසෙසකාරණං නත්ථීති අධිප්පායො. නිදානදස්සනං පයොජනන්ති යොජනා. නිදානන්තිචෙත්ථ සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුභූතං වත්ථුපුග්ගලාදිකාරණං අධිප්පෙතං, න පඤ්ඤත්තිට්ඨානමෙව. තෙනාහ ‘‘යා හී’’තිආදි.

උරුවෙලායන්ති එත්ථ උරු-සද්දො මහන්තවාචී. වෙලා-සද්දො තීරපරියායො. උන්නතත්තාදිනා වෙලා විය වෙලා. උරු මහන්තී වෙලා උරුවෙලා, තස්සං. තෙනාහ ‘‘මහාවෙලාය’’න්තිආදි. මරියාදාති සීලාදිගුණසීමා. පත්තපුටෙනාති තාලාදීනං පණ්ණපුටෙන.

‘‘පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති අනුනාසිකලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පඨමං අභිසම්බුද්ධො’’ති. පඨමන්ති ච භාවනපුංසකනිද්දෙසො. තස්මා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා සබ්බපඨමං බොධිරුක්ඛමූලෙ විහරතීති යොජනා දට්ඨබ්බා.

පාළියං අථ ඛොති එත්ථ අථාති එතස්මිං සමයෙති අත්ථො අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං. සත්තාහන්ති අච්චන්තසංයොගෙ එතං උපයොගවචනං. අථ ඛොති අධිකාරන්තරදස්සනෙ නිපාතො. තෙන විමුත්තිසුඛපටිසංවෙදනං පහාය පටිච්චසමුප්පාදමනසිකාරෙ අධිකතභාවං දස්සෙති. පටිච්චාති පටිමුඛං ගන්ත්වා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අපෙක්ඛිත්වාති අත්ථො. එතෙන කාරණබහුතා දස්සිතා. සහිතෙති කාරියබහුතා. අනුලොමන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො. ස්වෙවාති සො එව පච්චයාකාරො. පුරිමනයෙන වා වුත්තොති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො පච්චයාකාරො. පවත්තියාති සංසාරප්පවත්තියා.

පාළියං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදීසු දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජා. ලොකියකුසලාකුසලචෙතනා සඞ්ඛාරා. ලොකියවිපාකමෙව විඤ්ඤාණං. ලොකියවෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං නාමං, භූතුපාදායභෙදං රූපං. පසාදවිඤ්ඤාණභෙදං සළායතනං. විපාකභූතො සබ්බො ඵස්සො, වෙදනා ච. රාගො තණ්හා. බලවරාගො, තිවිධා ච දිට්ඨි උපාදානං. භවො පන දුවිධො කම්මභවො, උපපත්තිභවො ච. තත්ථ කම්මභවො සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව, උපපත්තිභවො උපාදින්නකක්ඛන්ධා. තෙසං උපපත්ති ජාති. පාකො ජරා. භෙදො මරණං. තෙ එව නිස්සාය සොචනං සොකො. කන්දනං පරිදෙවො. දුක්ඛං කායිකං. දොමනස්සං චෙතසිකං. අතිවිය සොකො උපායාසො.

පච්චෙකඤ්ච සම්භවති-සද්දො යොජෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’තිආදි. ‘‘දුක්ඛරාසිස්සා’’ති ඉමිනා න සත්තස්ස. නාපි සුභසුඛාදීනන්ති දස්සෙති.

හවෙති බ්‍යත්තන්ති ඉමස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. ‘‘අනුලොමපච්චයාකාරපටිවෙධසාධකා බොධිපක්ඛියධම්මා’’ති ඉදං පඨමවාරෙ කිඤ්චාපි ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’තිආදිනා පටිලොමපච්චයාකාරොපි ආගතො, තථාපි ‘‘යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති අනුලොමපච්චයාකාරපටිවෙධස්සෙව කාරණත්තෙන වුත්තන්ති. යථා චෙත්ථ, එවං දුතියවාරෙපි ‘‘යතො ඛයං පච්චයානං අවෙදී’’ති ගාථාය වුත්තත්තා ‘‘පච්චයානං ඛයසඞ්ඛාත’’න්තිආදි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නො කල්ලො පඤ්හොති අයුත්තො න බ්‍යාකාතබ්බො, අවිජ්ජමානං අත්තානං සිද්ධං කත්වා ‘‘කො ඵුසතී’’ති තස්ස කිරියාය පුට්ඨත්තා ‘‘කො වඤ්ඣාපුත්තො ඵුසතී’’තිආදි වියාති අධිප්පායො. සොළස කඞ්ඛාති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධානං, නනු ඛො අහොසිං, කිං නු ඛො අහොසිං, කථං නු ඛො අහොසිං, කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධානං, භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානං, නනු ඛො භවිස්සාමි, කිං නු ඛො භවිස්සාමි, කථං නු ඛො භවිස්සාමි, කිං හුත්වා කිං භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානං, අහං නු ඛොස්මි, නො නු ඛොස්මි, කිං නු ඛොස්මි, කථං නු ඛොස්මි, අයං නු ඛො සත්තො කුතො ආගතො, සො කුහිං ගාමී භවිස්සතී’’ති (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) එවං ආගතා අතීතෙ පඤ්ච, අනාගතෙ පඤ්ච, පච්චුප්පන්නෙ ඡාති සොළසවිධා කඞ්ඛා.

තත්ථ කිං නු ඛොති මනුස්සදෙවාදීසු, ඛත්තියාදීසු වා අඤ්ඤතරං නිස්සාය කඞ්ඛති. කථං නු ඛොති පන සණ්ඨානාකාරාදීසු ඉස්සරාදිජනකං, කාරණං වා නිස්සාය. කිං හුත්වා කිං අහොසින්ති ච මනුස්සාදීසු පඨමං කිං හුත්වා පච්ඡා කිං අහොසින්ති කඞ්ඛති. අහං නු ඛොස්මීතිආදි ඉදානි අත්තනො විජ්ජමානාවිජ්ජමානතං, සරූපපකාරාදිකඤ්ච කඞ්ඛති. වපයන්තීති විඅපයන්ති බ්‍යපගච්ඡන්ති. තෙනාහ ‘‘අපගච්ඡන්ති නිරුජ්ඣන්තී’’ති.

3. තස්ස වසෙනාති තස්ස පච්චයාකාරපජානනස්ස, පච්චයක්ඛයාධිගමස්ස ච වසෙන. එකෙකමෙව කොට්ඨාසන්ති අනුලොමපටිලොමතො එකෙකමෙව කොට්ඨාසං. පාටිපදරත්තියා එවං මනසාකාසීති රත්තියා තීසුපි යාමෙසු එවං ඉධ ඛන්ධකපාළියා ආගතනයෙන අනුලොමපටිලොමංයෙව මනසාකාසි.

අජපාලකථාවණ්ණනා

4. තස්ස සත්තාහස්ස අච්චයෙනාති පල්ලඞ්කසත්තාහස්ස අපගමනෙන. තම්හා සමාධිම්හාති අරහත්තඵලසමාපත්තිසමාධිම්හා. අන්තරන්තරා එව හි පච්චයාකාරමනසිකාරො. අවසෙසකාලං පන සබ්බං භගවා ඵලසමාපත්තියාපි වීතිනාමෙසි. තං සන්ධාය ‘‘තම්හා සමාධිම්හා’’ති වුත්තං. රතනචඞ්කමෙති භගවතො චිරං ඨිතස්ස චඞ්කමනාධිප්පායං ඤත්වා දෙවතාහි මාපිතෙ රතනචඞ්කමෙ. රතනඝරන්ති භගවතො නිසීදනාධිප්පායං ඤත්වා දෙවතාහි මාපිතං රතනමයං ගෙහං.

තත්‍රාපීති න කෙවලං රතනඝරෙයෙව. තත්‍රාපි අජපාලනිග්‍රොධමූලෙපි අභිධම්මං විචිනන්තො එව අන්තරන්තරා විමුත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙන්තොති අත්ථො. තත්ථාපි හි අනන්තනයසමන්තපට්ඨානං සම්මසතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පීතිසමුට්ඨිතා ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො රතනඝරෙ විය නිච්ඡරිංසු එව. ‘‘හුංහු’’න්ති කරොන්තොති ‘‘සබ්බෙ හීනජාතිකා මං මා උපගච්ඡන්තූ’’ති මානවසෙන, සමීපං උපගතෙසු කොධවසෙන ච ‘‘අපෙථා’’ති අධිප්පායනිච්ඡාරිතං හුංහුංකාරං කරොන්තො.

බ්‍රහ්මඤ්ඤන්ති බ්‍රාහ්මණත්තං. අන්තන්ති නිබ්බානං. දෙවානං වා අන්තන්ති මග්ගඤාණානං වා අන්තභූතං අරහත්තඵලං.

මුචලින්දකථාවණ්ණනා

5. මුචලින්දමූලෙති එත්ථ ච මුචලින්දො වුච්චති නීපරුක්ඛො, යො ‘‘නිචුලො’’තිපි වුච්චති. උප්පන්නමෙඝොති සකලචක්කවාළගබ්භං පූරෙත්වා උප්පන්නො මහාමෙඝො. වද්දලිකාති වුට්ඨියා එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන නාමං. යා ච සත්තාහං පවත්තත්තා සත්තාහවද්දලිකාති වුත්තාති ආහ ‘‘සත්තාහං අවිච්ඡින්නවුට්ඨිකා අහොසී’’ති. සීතවාතෙන දූසිතං දිනමෙතිස්සා වද්දලිකායාති සීතවාතදුද්දිනීති ආහ ‘‘උදකඵුසිතසම්මිස්සෙනා’’තිආදි. උබ්බිද්ධතා නාම දූරභාවෙන උපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘මෙඝවිගමෙන දූරීභූත’’න්ති. ඉන්දනීලමණි විය දිබ්බති ජොතෙතීති දෙවො, ආකාසො.

එතමත්ථං විදිත්වාති විවෙකස්ස සුඛභාවං විදිත්වා. සබ්බසො අසන්තුට්ඨිසමුච්ඡෙදකත්තා මග්ගඤාණානං ‘‘චතුමග්ගඤාණසන්තොසෙනා’’ති වුත්තං. අකුප්පනභාවොති අකුජ්ඣනසභාවො.

රාජායතනකථාවණ්ණනා

6. පච්චග්ඝෙති අභිනවෙ. අයමෙව අත්ථො පසත්ථො, න පුරිමො. න හි බුද්ධා මහග්ඝං පත්තං පරිභුඤ්ජන්ති.

බ්‍රහ්මයාචනකථාවණ්ණනා

7. ආලීයන්ති සෙවීයන්තීති ආලයා. පඤ්ච කාමගුණාති ආහ ‘‘සත්තා…පෙ… වුච්චන්තී’’ති. සුට්ඨු මුදිතාති අතිවිය පමුදිතා. ඨානං සන්ධායාති ඨාන-සද්දං අපෙක්ඛිත්වා. ඉමෙසන්ති සඞ්ඛාරාදීනං ඵලානං. පාළියං සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදීනි නිබ්බානවෙවචනානි. අපිස්සූති සම්පිණ්ඩනත්ථෙ නිපාතො. න කෙවලං එතදහොසි, ඉමාපි ගාථා පටිභංසූති අත්ථො.

කිච්ඡෙන මෙ අධිගතන්ති පාරමිපූරණං සන්ධාය වුත්තං, න දුක්ඛාපටිපදං. බුද්ධානඤ්හි චත්තාරො මග්ගා සුඛාපටිපදාව හොන්ති. හ-ඉති බ්‍යත්තං, එකංසන්ති ද්වීසු අත්ථෙසු නිපාතො, බ්‍යත්තං, එකංසෙන වා අලන්ති වියොජෙන්ති. හලන්ති වා එකො නිපාතො.

8. පාළියං සහම්පතිස්සාති සො කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ සහකො නාම ථෙරො පඨමජ්ඣානභූමියං බ්‍රහ්මපති හුත්වා නිබ්බත්තො, තෙන නං ‘‘සහම්පතී’’ති සඤ්ජානිංසු. අස්සවනතාති අස්සවනතාය, අස්සවනෙනාති අත්ථො. සවනමෙව හි සවනතා යථා දෙවතාති.

ධම්මො අසුද්ධොති මිච්ඡාදිට්ඨිධම්මො. සමලෙහීති පූරණකස්සපාදීහි ඡහි සත්ථාරෙහි. අපාපුරාති දෙසනාහත්ථෙන විවර. ද්වාරන්ති අරියමග්ගං සන්ධාය වදති.

සෙලෙති ඝනසිලාමයෙ. තථූපමන්ති එත්ථ තථා-සද්දො තං-සද්දත්ථෙ දට්ඨබ්බො. තෙන සො සෙලපබ්බතො උපමා යස්ස. තං තථූපමන්ති අත්ථො. තෙන වා පබ්බතාදිනා පකාරෙන උපමා අස්සාතිපි අත්ථො. ධම්මමයන්ති ලොකුත්තරධම්මභූතං. උට්ඨාහීති ධම්මදෙසනත්ථාය චාරිකචරණත්ථං ඉමම්හා ආසනා කායෙන, අප්පොස්සුක්කභාවතො වා චිත්තෙන උට්ඨෙහි, අයමෙව වා පාඨො. තෙනෙව ‘‘විචර, දෙසස්සූ’’ති දුවිධෙපි කායචිත්තපයොගෙ නියොජෙසි. වීරාතිආදි චත්තාරි ථුතිවසෙන සම්බොධනානි.

9. බුද්ධචක්ඛුනාති ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණෙන, ආසයානුසයඤාණෙන ච. ඉමෙසඤ්හි ද්වින්නං ‘‘බුද්ධචක්ඛූ’’ති නාමං. ස්වාකාරාති සද්ධින්ද්‍රියාදයොව ආකාරා සුන්දරා යෙසං, තෙ ස්වාකාරා, සුවිඤ්ඤාපයා, පරලොකඤ්ච වජ්ජඤ්ච භයතො දස්සනසීලා චාති දට්ඨබ්බං. උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනීති ගච්ඡලතාපි පොක්ඛරණීපි වුච්චති. ඉධ පන පොක්ඛරණී. එවමිතරෙසුපි. උදකානුග්ගතානීති උදකතො අනුග්ගතානි. අන්තො නිමුග්ගානෙව හුත්වා පුසන්ති වඩ්ඪන්ති, තානි අන්තොනිමුග්ගපොසීනි. අච්චුග්ගම්මාති උදකං අතික්කමනවසෙන උග්ගන්ත්වා.

අපාරුතාති විවටා. තෙසන්ති සඋපනිස්සයානං සත්තානං. ද්වාරාති අරියමග්ගද්වාරානි. ඉදඤ්ච අත්තනො සයම්භුඤාණෙන සඋපනිස්සයානං තෙසං මග්ගුප්පත්තිදිට්ඨතං සන්ධාය වදති. විහිංසසඤ්ඤීතිආදීසු එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – ‘‘අහඤ්හි අත්තනො පගුණං සුප්පවත්තිතම්පි ඉමං පණීතං ධම්මං අජානන්තෙසු මනුජෙසු දෙසනාය විහිංසා කායවාචාකිලමථො හොතී’’ති එවං විහිංසසඤ්ඤී හුත්වා න භාසිං භාසිතුං න ඉච්ඡිං. ඉදානි පන හෙතුසම්පන්නා අත්තනො සද්ධාභාජනං විවරන්තු, පූරෙස්සාමි නෙසං සඞ්කප්පන්ති.

පඤ්චවග්ගියකථාවණ්ණනා

10. ආළාරොති නාමං. කාලාමොති ගොත්තං. භගවතොපි ඛො ඤාණං උදපාදීති කිං ඉදානෙව උදපාදි, නනු බොධිමූලෙ තෙකාලිකා, කාලවිනිමුත්තා ච සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරතො දිට්ඨාති? සච්චං දිට්ඨා, තථාපි නාමාදිවසෙන අවිකප්පිතා එකචිත්තක්ඛණිකත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස. න හි එකෙන චිත්තෙන සබ්බධම්මානං නාමජාතිආදිකං පච්චෙකං අනන්තං විභාගං විකප්පෙතුං සක්කා විකප්පානං විරුද්ධානං සහානුප්පත්තිතො, සබ්බවිකප්පාරහධම්මදස්සනමෙව පනානෙන සක්කා කාතුං. යථා දිට්ඨෙසු පන යථිච්ඡිතාකාරං ආරබ්භ විකප්පො උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨෙ චිත්තපටෙ විය. ඉධාපි ආළාරං නිස්සාය ආවජ්ජනානන්තරමෙව සබ්බාකාරඤාණං උදපාදි. න කෙවලඤ්ච තං, අථ ඛො පඤ්චවග්ගියා එව පඨමං ධම්මං ජානිස්සන්ති, තප්පමුඛා ච දෙවතා, ආළාරො කාලං කත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ, උදකො ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තොති එවමාදිකං සබ්බම්පි නිස්සාය ඤාණං උප්පජ්ජති එව. තං පන ඛණසම්පත්තියා දුල්ලභභාවං දස්සෙතුං කමෙන ඔලොකෙත්වා දෙවතාය වුත්තෙ ඤාණං විය කත්වා වුත්තං. සද්දගතියා හි බන්ධත්තා එකෙන ඤාණෙන ඤාතම්පි වුච්චමානං කමෙන ඤාතං විය පටිභාති, දෙවතාපි ච භගවතා ඤාතමෙවත්ථං ආරොචෙසි. තෙනෙව ‘‘භගවතොපි ඛො ඤාණං උදපාදී’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවමඤ්ඤත්ථාපි ඊදිසෙසු ‘‘ලොකං වොලොකෙන්තො අසුකං අද්දස, තත්ථ මයි ගතෙ කිං භවිස්සතී’’ති එවමාදිනා සත්ථු හිතෙසිතාසන්දස්සනවසප්පවත්තෙසු. සබ්බත්ථ වචනගතියං කමවුත්තිතෙ පඤ්ඤායමානෙපි එකෙනෙව ඤාණෙන සකලාවබොධො වෙදිතබ්බො. බහුකාරා ඛො මෙ පඤ්චවග්ගියාති උපකාරස්සාපි විජ්ජමානතං සන්ධාය වුත්තං, න පන ධම්මදෙසනාය කාරණත්තෙන අනුපකාරානම්පි දෙසනතො.

11. අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධින්ති ගයාය, බොධිස්ස ච අන්තරෙ තිගාවුතෙ ඨානෙ.

සබ්බාභිභූති සබ්බං තෙභූමකධම්මං අභිභවිත්වා ඨිතො. අනූපලිත්තොති කිලෙසලෙපෙන අලිත්තො. තතො එව සබ්බඤ්ජහො. තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තොති තණ්හක්ඛයෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණකරණවසඑන විමුත්තො. එවං සයං සබ්බධම්මෙ අත්තනාව ජානිත්වා. කමුද්දිසෙය්‍යන්ති කං අඤ්ඤං ‘‘අයං මෙ ආචරියො’’ති උද්දිසෙය්‍යං.

කාසිනං පුරන්ති බාරාණසිං. ආහඤ්ඡන්ති ආහනිස්සාමි. අමතාධිගමාය උග්ඝොසනතො අමතදුන්දුභින්ති සත්ථු ධම්මදෙසනා වුත්තා, ‘‘අමතභෙරිං පහරිස්සාමී’’ති ගච්ඡාමීති අත්ථො.

අරහසි අනන්තජිනොති අනන්තජිනොපි භවිතුං යුත්තොති අත්ථො. අනන්තඤාණතාය අනන්තො ජිනො ච, අනන්තෙන වා ඤාණෙන, අනන්තං වා දොසං ජිතවා, උප්පාදවයන්තරහිතතාය වා අනන්තං නිබ්බානං අජිනි කිලෙසාරයො මද්දිත්වා ගණ්හීතිපි අනන්තජිනො.

හුපෙය්‍යාපීති එවම්පි භවෙය්‍ය, එවංවිධෙ රූපකායරතනෙ ඊදිසෙන ඤාණෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. එවං නාම කථනඤ්හිස්ස උපනිස්සයසම්පන්නස්ස අපරකාලෙ දුක්ඛප්පත්තස්ස භගවන්තං උපගම්ම පබ්බජිත්වා මග්ගඵලපටිවෙධාය පච්චයො ජාතො. තථාහෙස භගවා තෙන සමාගමත්ථං පදසාව මග්ගං පටිපජ්ජි.

12. බාහුල්ලිකොති පච්චයබාහුල්ලිකො. පධානවිබ්භන්තොති පධානතො දුක්කරචරණතො පරිහීනො. නත්ථි එත්ථ අගාරියං, අගාරස්ස හිතං කසිගොරක්ඛාදිකම්මන්ති අනගාරියා, පබ්බජ්ජා, තං අනගාරියං. පබ්බජන්තීති උපගච්ඡන්ති. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානං, අරහත්තඵලන්ති අත්ථො. තස්ස හි අත්ථාය කුලපුත්තා පබ්බජන්ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිං පච්චක්ඛෙ අත්තභාවෙ. සයන්ති අපරප්පච්චයා. අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනොව ඤාණෙන පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජාති පාපුණිත්වා.

ඉරියායාති දුක්කරඉරියාය. උත්තරිමනුස්සධම්මාතිආදීසු මනුස්සධම්මතො ලොකියඤාණතො උපරි අරියං කාතුං අලං සමත්ථො අලමරියො. ඤාණදස්සනවිසෙසොති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පුබ්බභාගං අධිප්පෙතං. නොති නු. භාසිතමෙතන්ති එවරූපමෙතං වාක්‍යභෙදන්ති අත්ථො. තෙ ච ‘‘යදි එස පධානකාලෙ ‘අහං අරහා’ති වදෙය්‍ය, මයඤ්ච සද්දහාම, න චානෙන තදා වුත්තං. ඉදානි පන විජ්ජමානමෙව ගුණං වදතී’’ති එකපදෙන සතිං ලභිත්වා ‘‘බුද්ධො ජාතො’’ති උප්පන්නගාරවා ආවුසොවාදං පහාය ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති ආහංසු. අඤ්ඤා චිත්තන්ති අඤ්ඤාය අරහත්තප්පත්තියා චිත්තං.

13. අන්තාති කොට්ඨාසා ද්වෙ භාගා. කාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමසුඛස්ස අනුභවො. කිලෙසකාමා එව වා ආමිසසුඛෙන අල්ලීයනතො කාමසුඛල්ලිකාති වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ගම්මොති ගාමවාසීනං සන්තකො. අත්තකිලමථානුයොගොති අත්තනො කිලමථස්ස කණ්ටකසෙය්‍යාදිදුක්ඛස්ස අනුයොගො. උභො අන්තෙති යථාවුත්තෙ ලොභො වා සස්සතො වා එකො අන්තො, දොසො වා උච්ඡෙදො වා එකොති වෙදිතබ්බො.

චක්ඛුකරණීතිආදීසු අත්තනා සම්පයුත්තඤාණචක්ඛුං කරොතීති චක්ඛුකරණී. දුතියං තස්සෙව වෙවචනං. උපසමොති කිලෙසුපසමො. අභිඤ්ඤා, සම්බොධො ච චතුසච්චපටිවෙධොව. නිබ්බානං අසඞ්ඛතධාතු. එතෙසම්පි අත්ථාය සංවත්තතීති පටිපදං ථොමෙති. සම්මාදිට්ඨීති ඤාණං. සම්මාසඞ්කප්පොති විතක්කො. සෙසං ධම්මතො සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

14. එවං චත්තාරොපි මග්ගෙ එකතො දස්සෙත්වා ඉදානි තෙහි මග්ගෙහි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි චත්තාරි අරියසච්චානි දස්සෙතුං ‘‘ඉදං ඛො පන, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. ජාතිපි දුක්ඛාතිආදීසු තත්ථ තත්ථ භවෙ නිබ්බත්තමානානං සත්තානං සබ්බපඨමං රූපාරූපධම්මප්පවත්ති ඉධ ජාති නාම, සා ච තත්ථ තත්ථ භවෙසු උපලබ්භමානානං දුක්ඛාදීනං වත්ථුභාවතො දුක්ඛා, එවං ජරාදීසු දුක්ඛවත්ථුකතාය දුක්ඛතා වෙදිතබ්බා. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා පන දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛවසෙන දුක්ඛා එව. පොනොභවිකාති පුනබ්භවකරණං පුනබ්භවො උත්තරපදලොපෙන, පුනබ්භවො සීලමෙතිස්සාති පොනොභවිකා. නන්දිරාගසහගතාති එත්ථ රූපාදීසු නන්දති පියායතීති නන්දී, සා එව රාගොති නන්දිරාගොති භාවප්පධානොයං නිද්දෙසො, නන්දිරාගත්තන්ති අත්ථො. තෙන සහගතානි නන්දිරාගසහගතා. තත්‍ර තත්‍රාති තස්මිං තස්මිං භවෙ. රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු කාමස්සාදනවසෙන පවත්තා කාමතණ්හා නාම. සස්සතදිට්ඨියා සහ පවත්තා භවතණ්හා. උච්ඡෙදදිට්ඨියා සහ පවත්තා විභවතණ්හා. අසෙසවිරාගනිරොධොතිආදිනා නිබ්බානමෙව වුච්චති. තත්ථ විරජ්ජනං විගමනං විරාගො. නිරුජ්ඣනං නිරොධො. උභයෙනාපි සුට්ඨු විගමොව වුච්චති. අසෙසායපි තණ්හාය විරාගො, නිරොධො ච යෙන හොති, සො අසෙසවිරාගනිරොධො, නිබ්බානමෙව. යස්මා ච තං ආගම්ම තණ්හං, වට්ටඤ්ච චජන්ති පටිනිස්සජ්ජන්ති විමුච්චන්ති න අල්ලීයන්ති, තස්මා චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයොති වුච්චති.

15. චක්ඛුන්තිආදීනි ඤාණවෙවචනානෙව.

16. යාවකීවඤ්චාති යත්තකං කාලං. තිපරිවට්ටන්ති සච්චඤාණ, කිච්චඤාණ, කතඤාණසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං පරිවට්ටානං වසෙන තිපරිවට්ටං ඤාණදස්සනං. එත්ථ ච ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, ඉදං දුක්ඛසමුදය’’න්ති එවං චතූසු සච්චෙසු යථාභූතඤාණං සච්චඤාණං නාම. තෙසු එව ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං භාවෙතබ්බ’’න්ති එවං කත්තබ්බකිච්චජානනඤාණං කිච්චඤාණං නාම. ‘‘පරිඤ්ඤාතං පහීනං සච්ඡිකතං භාවිත’’න්ති තස්ස කිච්චස්ස කතභාවජානනඤාණං කතඤාණං නාම. ද්වාදසාකාරන්ති තෙසමෙව එකෙකස්මිං සච්චෙ තිණ්ණං තිණ්ණං ආකාරානං වසෙන ද්වාදසාකාරං.

අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසින්ති අභිසම්බුද්ධො අරහත්තං පත්තොති එවං න පටිජානිං. යතො ච ඛොති යතො බොධිමූලෙ නිසින්නකාලතො පට්ඨාය. අථාහන්ති තතො පරං අහං. ඤාණඤ්ච පන මෙති පච්චවෙක්ඛණඤාණං සන්ධාය වදති. අකුප්පා මෙතිආදි තස්ස පවත්තිආකාරදස්සනං. තත්ථ අකුප්පා මෙ විමුත්තීති අරහත්තඵලං තස්ස මග්ගසඞ්ඛාතකාරණතො ච ආරම්මණතො ච අකුප්පතා වෙදිතබ්බා.

ඉමස්මිං පන වෙය්‍යාකරණස්මින්ති නිග්ගාථසුත්තෙ. භඤ්ඤමානෙති භණියමානෙ. ධම්මචක්ඛුන්ති ඉධ චතුසච්චධම්මෙසු චක්ඛුකිච්චකරණතො සොතාපත්තිමග්ගො අධිප්පෙතො. යං කිඤ්චීතිආදි නිබ්බානාරම්මණත්තෙපි කිච්චවසෙන අසම්මොහතො පවත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං.

17. ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණධම්මඤ්චෙව දෙසනාඤාණධම්මඤ්ච පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. ඔභාසොති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානුභාවෙන පවත්තො චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානො දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිත්වා ඨිතො ඔභාසො.

18. දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො. එස නයො සෙසෙසුපි. අත්තනො පච්චක්ඛතො අධිගතත්තා න පරං පච්චෙති, පරස්ස සද්ධාය එත්ථ න පවත්තතීති අපරප්පච්චයො. එහි භික්ඛූති එත්තකෙ වුත්තමත්තෙ පබ්බජ්ජා, උපසම්පදා ච සිජ්ඣති, තෙනෙව තත්ථ ඉති-සද්දෙන පරිච්ඡෙදො දස්සිතොති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති වචනපරියොසානෙ එව උපසම්පදා සිජ්ඣති, අට්ඨකථායං පන ‘එහි භික්ඛූති භගවතො වචනෙනා’ති ඉදං එහිභික්ඛුසද්දොපලක්ඛිතවචනං එහිභික්ඛුවචනන්තිආදිපදවසෙන වුත්තං මුසාවාදවග්ගොතිආදීසු වියා’’ති වදන්ති, තදෙතං පඨමපාරාජිකට්ඨකථායං ‘‘භගවා හි…පෙ… එහි භික්ඛු, චර බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.45 භික්ඛූපදභාජනීයවණ්ණනා) ඉමිනා වචනෙන සමෙති. යත්තකඤ්හි භගවතා නියමෙන වුච්චති, තත්තකං සබ්බම්පි අඞ්ගමෙව. සෙක්ඛපුථුජ්ජනානඤ්හි එතං පරිපුණ්ණං වුච්චති, අසෙක්ඛානං පන ‘‘චර බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති පරියොසානන්ති දට්ඨබ්බං සික්ඛත්තයසමිද්ධිතො. ලොකියසම්පදාහි උපරිභූතා සෙට්ඨභූතා සම්පදාති උපසම්පදා.

19-21. නීහාරභත්තොති භික්ඛූහි ගාමතො නීහරිත්වා දින්නභත්තො. කල්ලං නූති යුත්තං නු. එතං මමාතිආදි යථාක්කමං තණ්හාමානදිට්ඨිගාහානං දස්සනං.

22-23. තස්මා තිහාති එත්ථ තිහාති නිපාතමත්තං, තස්මාති අත්ථො. නිබ්බින්දතීති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙන උක්කණ්ඨති. විරජ්ජතීති චතුන්නං මග්ගානං වසෙන න රජ්ජති. විමුච්චතීති ඵලවසෙන විමුච්චති. විමුත්තස්මින්තිආදි පච්චවෙක්ඛණඤාණදස්සනං. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කරණීයං චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පච්චෙකං කත්තබ්බං පරිඤ්ඤාදිවසෙන සොළසවිධං කිච්චං. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවාය සොළසකිච්චභාවාය, කිලෙසක්ඛයාය වා අපරං පුන මග්ගභාවනාකිච්චං මෙ නත්ථීති පජානාති. අථ වා ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො වත්තමානක්ඛන්ධසන්තානතො අපරං ඛන්ධසන්තානං මය්හං න භවිස්සතීති අත්ථො.

පබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා

15. ආළම්බරන්ති පණවං. විකෙසිකන්ති විප්පකිණ්ණකෙසං. වික්ඛෙළිකන්ති විස්සන්දමානලාලං. සුසානං මඤ්ඤෙති සුසානං විය අද්දස සකං පරිජනන්ති සම්බන්ධො. උදානං උදානෙසීති සංවෙගවසප්පවත්තං වචනං නිච්ඡාරෙසි. උපස්සට්ඨන්ති දුක්ඛෙන සම්මිස්සං, දුක්ඛොතිණ්ණං සබ්බසත්තකායජාතන්ති අත්ථො.

26. ඉදං ඛො යසාති භගවා නිබ්බානං සන්ධායාහ. අනුපුබ්බිං කථන්ති අනුපටිපාටිකථං. ආදීනවන්ති දොසං. ඔකාරන්ති නිහීනතා නිහීනජනසෙවිතත්තා. සංකිලෙසන්ති තෙහි සත්තානං සංකිලෙසනං, සංකිලෙසවිසයන්ති වා අත්ථො. කල්ලචිත්තන්ති අරොගචිත්තං. සාමං අත්තනාව උක්කංසො උක්ඛිපනං එතිස්සන්ති සාමුක්කංසිකා, සච්චදෙසනා. තස්සා සරූපදස්සනං ‘‘දුක්ඛ’’න්තිආදි.

27. අස්සදූතෙති අස්සආරුළ්හෙ දූතෙ. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරන්ති ඉද්ධිකිරියං. අභිසඞ්ඛරෙසි අකාසි.

28. යථාදිට්ඨන්ති පඨමමග්ගෙන දිට්ඨං චතුස්සච්චභූමිං සෙසමග්ගත්තයෙන පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, පස්සන්තස්සාති අත්ථො. මාතු නො ජීවිතන්ති එත්ථ නොති නිපාතමත්තං, මාතු ජීවිතන්ති අත්ථො. යසස්ස ඛීණාසවත්තා ‘‘එහි භික්ඛු, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, චර බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එත්තකෙනෙව භගවා උපසම්පදං අදාසි. ඛීණාසවානඤ්හි එත්තකෙනෙව උපසම්පදා අනුඤ්ඤාතා පුබ්බෙව දුක්ඛස්ස පරික්ඛීණත්තා. චර බ්‍රහ්මචරියන්ති සාසනබ්‍රහ්මචරියසඞ්ඛාතං සික්ඛාපදපූරණං සන්ධාය වුත්තං, න මග්ගබ්‍රහ්මචරියං.

30. සෙට්ඨානුසෙට්ඨීනන්ති සෙට්ඨිනො ච අනුසෙට්ඨිනො ච පවෙණීවසෙන ආගතා යෙසං කුලානං සන්ති, තෙසං සෙට්ඨානුසෙට්ඨීනං කුලානං. ඔරකොති ලාමකො.

32-33. මා එකෙන ද්වෙති එකෙන මග්ගෙන ද්වෙ භික්ඛූ මා අගමිත්ථ. විසුද්ධෙ සත්තෙ, ගුණෙ වා මාරෙතීති මාරො. පාපෙ නියුත්තො පාපිමා.

සබ්බපාසෙහීති සබ්බකිලෙසපාසෙහි. යෙ දිබ්බා යෙ ච මානුසාති යෙ දිබ්බකාමගුණනිස්සිතා, මානුසකකාමගුණනිස්සිතා ච කිලෙසපාසා නාම අත්ථි, සබ්බෙහි තෙහි. ‘‘ත්වං බුද්ධො’’ති දෙවමනුස්සෙහි කරියමානසක්කාරසම්පටිච්ඡනං සන්ධාය වදති.

අන්තලික්ඛෙ චරන්තෙ පඤ්චාභිඤ්ඤෙපි බන්ධතීති අන්තලික්ඛචරො, රාගපාසො. මාරො පන පාසම්පි අන්තලික්ඛචරං මඤ්ඤති. මානසොති මනොසම්පයුත්තො.

ජානාති මන්ති සො කිර ‘‘මහානුභාවො අඤ්ඤො දෙවපුත්තො නිවාරෙතීති භීතො නිවත්තිස්සති නු ඛො’’තිසඤ්ඤාය වත්වා ‘‘නිහතො ත්වමසි අන්තකා’’ති වුත්තෙ ‘‘ජානාති ම’’න්ති දුම්මනො පලායි.

34. පරිවිතක්කො උදපාදීති යස්මා එහිභික්ඛුභාවාය උපනිස්සයරහිතානම්පි පබ්බජිතුකාමතා උප්පජ්ජිස්සති, බුද්ධා ච තෙ න පබ්බාජෙන්ති, තස්මා තෙසම්පි පබ්බජ්ජාවිධිං දස්සෙන්තො එවං පරිවිතක්කෙසීති දට්ඨබ්බං. උපනිස්සයසම්පන්නා පන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එහිභික්ඛුභාවෙනෙව පබ්බජන්ති. යෙ පටික්ඛිත්තපුග්ගලාති සම්බන්ධො. සයං පබ්බාජෙතබ්බොති එත්ථ ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’තිආදිවචනතො කෙසච්ඡෙදනකාසායච්ඡාදනසරණදානානි පබ්බජ්ජා නාම, තෙසු පච්ඡිමද්වයං භික්ඛූහි එව කාතබ්බං, කාරෙතබ්බං වා. ‘‘පබ්බාජෙහී’’ති ඉදං තිවිධම්පි සන්ධාය වුත්තං. ඛණ්ඩසීමං නෙත්වාති භණ්ඩුකම්මාරොචනපරිහරණත්ථං. භික්ඛූනඤ්හි අනාරොචෙත්වා එකසීමාය ‘‘එතස්ස කෙසෙ ඡින්දා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙතුම්පි න වට්ටති. පබ්බාජෙත්වාති කෙසාදිච්ඡෙදනමෙව සන්ධාය වුත්තං ‘‘කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා’’ති විසුං වුත්තත්තා. පබ්බාජෙතුං න ලභතීති සරණදානං සන්ධාය වුත්තං, අනුපසම්පන්නෙන භික්ඛුආණත්තියා දින්නම්පි සරණං න රුහති.

යසස්සීති පරිවාරසම්පන්නො. නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවන්ති ‘‘කෙසා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූ’’තිආදිනයං සඞ්ගණ්හාති, සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.311) ආගතනයෙන ගහෙතබ්බං. පුබ්බෙති පුබ්බබුද්ධුප්පාදෙසු. මද්දිතසඞ්ඛාරොති විපස්සනාවසෙන වුත්තං. භාවිතභාවනොති සමථවසෙනාපි.

කාසායානි තික්ඛත්තුං වා…පෙ… පටිග්ගාහාපෙතබ්බොති එත්ථ ‘‘සබ්බදුක්ඛනිස්සරණත්ථාය ඉමං කාසාවං ගහෙත්වා’’ති වා ‘‘තං කාසාවං දත්වා’’ති වා වත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ මං, භන්තෙ, අනුකම්පං උපාදායා’’ති එවං යාචනපුබ්බකං චීවරං පටිච්ඡාපෙති. අථාපීතිආදි තික්ඛත්තුං පටිග්ගාහාපනතො පරං කත්තබ්බවිධිදස්සනං. අථාපීති තතො පරම්පීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘චීවරං අප්පටිග්ගාහාපෙත්වා පබ්බජනප්පකාරභෙදදස්සනත්ථං ‘‘අථාපී’’ති වුත්තං, අථාපීති ච අථ වාති අත්ථො’’ති වදන්ති. ‘‘අදින්නං න වට්ටතී’’ති ඉමිනා පබ්බජ්ජා න රුහතීති දස්සෙති.

පාදෙ වන්දාපෙත්වාති පාදාභිමුඛං නමාපෙත්වා. දූරෙ වන්දන්තොපි හි පාදෙ වන්දතීති වුච්චති. උපජ්ඣායෙන වාති එත්ථ යස්ස සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගණ්හාති, අයං උපජ්ඣායො. ආභිසමාචාරිකෙසු විනයනත්ථං යං ආචරියං කත්වා නිය්‍යාතෙන්ති, අයං ආචරියො. සචෙ පන උපජ්ඣායො සයමෙව සබ්බං සික්ඛාපෙති, අඤ්ඤස්මිං න නිය්‍යාතෙති, උපජ්ඣායොවස්ස ආචරියොපි හොති, යථා උපසම්පදාකාලෙ සයමෙව කම්මවාචං වාචෙන්තො උපජ්ඣායොව කම්මවාචාචරියොපි හොති.

අනුනාසිකන්තං කත්වා දානකාලෙ අන්තරා විච්ඡෙදො න කාතබ්බොති ආහ ‘‘එකසම්බන්ධානී’’ති.

‘‘ආභිසමාචාරිකෙසු විනෙතබ්බො’’ති ඉමිනා සෙඛියවත්තඛන්ධකවත්තෙසු, අඤ්ඤෙසු

ච සුක්කවිස්සට්ඨිආදිලොකවජ්ජසික්ඛාපදෙසු සාමණෙරෙහි වත්තිතබ්බං, තත්ථ අවත්තමානො අලජ්ජී, දණ්ඩකම්මාරහො ච හොතීති දස්සෙති.

පබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියමාරකථාවණ්ණනා

35. පාළියං අනුත්තරං විමුත්තිං අනුපාපුණාථාති ‘‘ඛීණාසවා මයං, කිං අම්හාකං පධානෙනා’’ති වාසනාදොසෙන වොසානං අනාපජ්ජිත්වා පන්තෙසු සෙනාසනෙසු ඵලසමාපත්තියාව වීතිනාමනත්ථං, තං දිස්වා අඤ්ඤෙසම්පි දිට්ඨානුගතිසමාපජ්ජනත්ථඤ්ච ඔවදතීති වෙදිතබ්බං.

දුතියමාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භද්දවග්ගියකථාවණ්ණනා

36. ඉදං නෙසං පුබ්බකම්මන්ති තෙසං තිංසජනානං එකතො අභිසමයස්ස පුබ්බකම්මං. අඤ්ඤම්පි තෙසං පච්චෙකං පුබ්බබුද්ධුප්පාදෙසු සද්ධම්මස්සවනසරණගමනදානසීලසමාධිවිපස්සනාසමායොගවසෙන බහුං විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං අත්ථෙවාති ගහෙතබ්බං. ඉතරථා හි තදහෙව පටිවෙධො, එහිභික්ඛුභාවාදිවිසෙසො ච න සම්පජ්ජෙය්‍ය.

භද්දවග්ගියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උරුවෙලපාටිහාරියකථාවණ්ණනා

37-38. පාළියං අගරූති භාරියං න සියාති අත්ථො. උභින්නං සජොතිභූතානන්ති උභොසු සජොතිභූතෙසු. පත්තෙ පක්ඛිපීති තං නාගං නිහතතෙජං ධම්මදෙසනාය සන්තප්පෙත්වා සරණසීලානි දත්වා සකලරත්තිං භගවන්තං පයිරුපාසිත්වා ඨිතං ජටිලානං දස්සනත්ථං පත්තෙ පක්ඛිපි, න අහිතුණ්ඩිකො විය බලක්කාරෙනාති වෙදිතබ්බං. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම.

39. අජ්ජණ්හොති අජ්ජ එකදිවසං. අග්ගිසාලම්හීති අග්‍යාගාරෙ. සුමනානං බුද්ධානං මනසා සදිසො මනො අස්සාති සුමනමනසො. අධිචිත්තොති මහාකරුණාදීහි අධිචිත්තො. උදිච්ඡරෙති උල්ලොකෙසුං, පරිවාරෙසුන්ති අත්ථො. අනෙකවණ්ණා අච්චියොති ඡබ්බණ්ණරංසියො වුත්තා. අහං තෙ ධුවභත්තෙන පටිමානනං කරිස්සාමීති සෙසො.

40. අභික්කන්තාය රත්තියාති පරික්ඛීණාය රත්තියා, මජ්ඣරත්තිසමයෙති අත්ථො. අභික්කන්තවණ්ණාති අභිරූපච්ඡවිවණ්ණා. කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවල-සද්දස්ස අනවසෙසත්ථො, කප්ප-සද්දස්ස සමන්තභාවො, තස්මා අනවසෙසං සමන්තතො වනසණ්ඩන්ති අත්ථො. චතුද්දිසාති චතූසු දිසාසු. යත්‍ර හි නාමාති යං නාම.

43. අඞ්ගමගධාති අඞ්ගමගධරට්ඨවාසිනො. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති අභිඤ්ඤිද්ධියෙව පටිපක්ඛානං තිත්ථියානං, වෙනෙය්‍යසත්තගතදොසානඤ්ච හරණතො අපනයනතො පාටිහාරියං, තං තං වා සත්තහිතං පටිච්ච හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, තදෙව පාටිහාරියං. ඉද්ධි එව පාටිහාරියං ඉද්ධිපාටිහාරියං.

44. පංසුකූලං උප්පන්නං හොතීති පුණ්ණාය දාසියා සරීරං පරික්ඛිපිත්වා ඡඩ්ඩිතං සාණමයං කිමිකුලාකුලං පරියෙසනවසෙන උප්පන්නං හොති, යං භගවා භූමිං කම්පෙන්තො පාරුපිත්වා පච්ඡා මහාකස්සපත්ථෙරස්ස අදාසි, තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති වදන්ති. කත්ථ නු ඛොතිආදිපරිවිතක්කො ජටිලානං විවිධපාටිහාරියදස්සනත්ථං කතො. පාණිනා ඛණන්තො විය ඉද්ධියා මත්තිකං අපනෙත්වා දින්නත්තා වුත්තං ‘‘පාණිනා පොක්ඛරණිං ඛණිත්වා’’ති.

46. ඵාලියන්තු, කස්සප, කට්ඨානීති උරුවෙලකස්සපෙන නිවෙදිතෙ එවමවොචාති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙසුපි.

49. අන්තරට්ඨකාසු හිමපාතසමයෙති එත්ථ මාඝමාසස්ස අවසානෙ චතස්සො, ඵග්ගුණමාසස්ස ආදිම්හි චතස්සොති එවං උභින්නං මාසානං අන්තරෙ අට්ඨරත්තියො අන්තරට්ඨකා නාම. තාසු අන්තරට්ඨකාසු රත්තීසු හිමපාතකාලෙ. උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනම්පි සහසා තදුභයකරණවසෙන වුත්තං.

50. උදකවාහකොති උදකොඝො. රෙණුහතායාති රජොකිණ්ණාය, අතින්තායාති අත්ථො. නාවායාති කුල්ලෙන. ඉදං නු ත්වං මහාසමණාති ඉධ නු ත්වං. ධ-කාරස්ස ද-කාරං, අනුසාරඤ්ච කත්වා ‘‘ඉදං නූ’’ති වුත්තං ‘‘එකමිදාහ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.165, 265) විය. ‘‘ඉමස්මිං පදෙසෙ ත්වං නු ඛො ඨිතොසී’’ති පුච්ඡි. අයමහමස්මීති අයමහං ඉධ ඨිතොස්මීති අත්ථො.

51. චිරපටිකාති චිරකාලතො පට්ඨාය. කෙසමිස්සං සබ්බං පරික්ඛාරං උදකෙ පවාහෙත්වාතිපි යොජෙතබ්බං. අරණිකමණ්ඩලුආදිකා තාපසපරික්ඛාරා ඛාරී නාම, තංහරණකකාජං ඛාරිකාජං නාම. අග්ගිහුතමිස්සන්ති අග්ගිපූජොපකරණසහිතං.

52-3. උපසග්ගොති උපද්දවො. ‘‘අඩ්ඪුඩ්ඪානි පාටිහාරියසහස්සානී’’ති ඉදං නාගදමනාදීනි පන්නරස පාටිහාරියානි වජ්ජෙත්වා වුත්තං අප්පකමධිකං ගණනූපගං න හොතීති.

54. ගයායන්ති ගයානාමිකාය නදියා අදූරභවත්තා ගාමො ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ගයා නාම ජාතො, තස්සං. ගයාසීසෙති එවංනාමකෙ පිට්ඨිපාසාණෙ.

‘‘යමිදං චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා…පෙ… සුඛං වා’’තිආදිනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිචිත්තෙසු සොමනස්සදොමනස්සඋපෙක්ඛාවෙදනාමුඛෙන සෙසාරූපක්ඛන්ධානම්පි ආදිත්තතං දස්සෙති. එස නයො සෙසෙසුපි. මනොති භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරස්ස අධිප්පෙතත්තා. මනොවිඤ්ඤාණන්ති මනොද්වාරවීථිපඅයාපන්නමෙව ගහිතං.

උරුවෙලපාටිහාරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බිම්බිසාරසමාගමකථාවණ්ණනා

55. යඤ්ඤා අභිවදන්තීති යාගහෙතු ඉජ්ඣන්තීති වදන්ති. උපධීසූති එත්ථ දුක්ඛසුඛාදීනං අධිට්ඨානට්ඨෙන චත්තාරො උපධී කාමඛන්ධකිලෙසඅභිසඞ්ඛාරූපධීනං වසෙන. තෙසු ඛන්ධූපධි ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඛන්ධූපධීසු මලන්ති ඤත්වා’’ති. යඤ්ඤාති යඤ්ඤහෙතු. යිට්ඨෙති මහායාගෙ. හුතෙති දිවසෙ දිවසෙ කත්තබ්බෙ අග්ගිපරිචරණෙ. කිං වක්ඛාමීති කථං වක්ඛාමි.

57-8. ආසීසනාති මනොරථා. සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛෙනාති සිඞ්ගීසුවණ්ණස්ස රාසිනා. සුවණ්ණෙසු හි යුත්තිකතං හීනං. තතො රසවිද්ධං සෙට්ඨං, තතො ආකරුප්පන්නං සෙට්ඨං, තතො යංකිඤ්චි දිබ්බසුවණ්ණං සෙට්ඨං, තත්‍රාපි චාමීකරං, තතො සාතකුම්භං, තතො ජම්බුනදං, තතොපි සිඞ්ගීසුවණ්ණං සෙට්ඨං. තස්ස නික්ඛං නාම පඤ්චසුවණ්ණපරිමාණං. අට්ඨසුවණ්ණාදිභෙදං අනෙකවිධම්පි වදන්ති. දසසු අරියවාසෙසූති –

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනො හොති ඡළඞ්ගසමන්නාගතො එකාරක්ඛො චතුරාපස්සෙනො පණුන්නපච්චෙකසච්චො සමවයසට්ඨෙසනො අනාවිලසඞ්කප්පො පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො සුවිමුත්තචිත්තො සුවිමුත්තපඤ්ඤො’’ති (දී. නි. 3.348, 360; අ. නි. 10.19) –

එවමාගතෙසු දසසු අරියවාසෙසු. තත්ථ පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනොති පඤ්චනීවරණෙහි විප්පයුත්තතා වුත්තා. ඡළඞ්ගසමන්නාගතොති ඉට්ඨාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු සොමනස්සිතාදිපටිපක්ඛා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා වුත්තා. එකාරක්ඛොති උපට්ඨිතසතිතා. සඞ්ඛායසෙවනා අධිවාසනා පරිවජ්ජනා විනොදනාසඞ්ඛාතානි චත්තාරි අපස්සෙනා නිස්සයා එතස්සාති චතුරාපස්සෙනො, එතෙන ච තෙ නිස්සයා දස්සිතා. පණුන්නානි අපනීතානි දිට්ඨිගතිකෙහි පච්චෙකං ගහිතානි දිට්ඨිසච්චානි යස්ස, සො පණුන්නපච්චෙකසච්චො, තෙන ලොකියඤාණෙන දිට්ඨිප්පහානං වුත්තං. කාමෙසනා භවෙසනාබ්‍රහ්මචරියෙසනාසඞ්ඛාතා එසනා සම්මදෙව අවයා අනූනා සට්ඨා නිසට්ඨා අනෙනාති සමවයසට්ඨෙසනො. එතෙන තිණ්ණං එසනානං අභාවො වුත්තො. ‘‘අනාවිලසඞ්කප්පො’’ති ඉමිනා කාමවිතක්කාදීහි අනාවිලචිත්තතා. ‘‘පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො’’ති ඉමිනා චතුත්ථජ්ඣානසමායොගෙන විගතදරථතා වුත්තා. ‘‘සුවිමුත්තචිත්තො’’ති ඉමිනා මග්ගො. ‘‘සුවිමුත්තපඤ්ඤො’’ති ඉමිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණමුඛෙන ඵලඤාණං වුත්තං. එතෙ හි අරියා වසන්ති එත්ථාති අරියවාසාති වුච්චන්ති. තෙ පන වාසා වුත්ථා වසිතා සම්පාදිතා යෙන, සො වුත්ථවාසො, භගවා. දසබලොති දසහි කායබලෙහි, ඤාණබලෙහි ච උපෙතො. යානි හෙතානි –

‘‘කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.148; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.22; අ. නි. අට්ඨ. 3.10.21; විභ. අට්ඨ. 760; උදා. අට්ඨ. 75; බු. ව. අට්ඨ. 1.39; චූළනි. අට්ඨ. 81; පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.44) –

එවං වුත්තානි දසහත්ථිකුලානි පුරිමපුරිමතො දසබලගුණොපෙතානි, තෙසු සබ්බජෙට්ඨානං දසන්නං ඡද්දන්තානං බලානි භගවතො කායස්ස දසබලානි නාම. තඤ්ච කාළාවකසඞ්ඛාතානං පකතිහත්ථීනං කොටිසහස්සස්ස, මජ්ඣිමපුරිසානං පන දසන්නං කොටිසහස්සානඤ්ච බලං හොති, තං ‘‘නාරායනසඞ්ඝාතබල’’න්තිපි වුච්චති.

යානි පනෙතානි පාළියං ‘‘ඉධ, සාරිපුත්ත, තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.148; අ. නි. 10.21; විභ. 760; පටි. ම. 2.44) වුත්තානි ඨානාඨානඤාණබලං, කම්මවිපාකඤාණබලං, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාඤාණබලං, අනෙකධාතුනානාධාතුලොකඤාණබලං, සත්තානං නානාධිමුත්තිකතාඤාණබලං, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණබලං, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසවොදානවුට්ඨානඤාණබලං, පුබ්බෙනිවාසඤාණබලං, දිබ්බචක්ඛුඤාණබලං, ආසවක්ඛයඤාණබලන්ති දසබලඤාණානි, ඉමානි භගවතො දසබලානි නාම. දසහි අසෙක්ඛෙහි අඞ්ගෙහීති අරහත්තඵලසම්පයුත්තෙහි පාළියං ‘‘අසෙක්ඛා සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අසෙක්ඛො සම්මාසමාධි, අසෙක්ඛං සම්මාඤාණං, අසෙක්ඛා සම්මාවිමුත්තී’’ති (දී. නි. 3.348, 360) එවං වුත්තෙහි දසහි අසෙක්ඛධම්මෙහි සමන්නාගතො. එත්ථ ච දස්සනට්ඨෙන වුත්තා සම්මාදිට්ඨි එව ජානනට්ඨෙන සම්මාඤාණන්තිපි වුත්තා, වුත්තාවසෙසා පන ඵලචිත්තසම්පයුත්තා සබ්බෙ ඵස්සාදිධම්මා සම්මාවිමුත්තීති වුත්තාති දට්ඨබ්බං.

බිම්බිසාරසමාගමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා

60. සාරීබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො සාරිපුත්තො. මොග්ගලීබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො මොග්ගල්ලානො. ඡන්නපරිබ්බාජකස්සාති සෙතවත්ථෙන හිරිකොපීනං ඡාදෙත්වා විචරණකපරිබ්බාජකස්ස, තෙන ‘‘නායං නග්ගපරිබ්බාජකො’’ති දස්සෙති. ‘‘උපඤ්ඤාත’’න්ති ඉමස්ස විවරණං ඤාතො චෙවාති. ‘‘මග්ග’’න්ති ඉමස්ස විවරණං උපගතො ච මග්ගොති. තෙන ච උපඤ්ඤාතන්ති එත්ථ ඤාත-සද්දො ඤාණපරියායො. මග්ගන්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන මග්ගොව වුත්තො. උපසද්දො ච උපගමනත්ථො මග්ගසද්දෙනපි සම්බන්ධිතබ්බොති දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධනං නාම අත්ථිකෙහි උපඤ්ඤාතං උපගතඤාණඤ්චෙව හොති, තෙහි උපගතො පටිපන්නො මග්ගො ච, තස්මා යංනූනාහං අනුබන්ධෙය්‍යන්ති. උපඤ්ඤාතං නිබ්බානන්ති උපපත්තියා අනුමානෙන ඤාතං නිබ්බානං. ‘‘මග්ග’’න්ති ඉමස්ස විවරණං මග්ගන්තොති, අනුමානෙන ඤාතං පච්චක්ඛතො දස්සනත්ථාය ගවෙසන්තොති අත්ථො.

නිරොධො ච නිරොධූපායො ච එකසෙසෙන නිරොධොති වුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. පටිපාදෙන්තොති නිගමෙන්තො.

ඉතො උත්තරීති ඉතො මයා ලද්ධසොතාපත්තිතො උත්තරි ඉතරමග්ගත්තයං යදිපි නත්ථි, තථාපි එසො එව මයා ගවෙසිතො නිබ්බානධම්මොති අත්ථො.

62-3. තදාරම්මණායාති නිබ්බානාරම්මණාය සොතාපත්තිඵලවිමුත්තියා. තෙසං ආයස්මන්තානන්ති සපරිසානං තෙසං ද්වින්නං පරිසානං තස්මිංයෙව ඛණෙ භගවතො ධම්මං සුත්වා අරහත්තං පාපුණි, අග්ගසාවකා පන අත්තනො ඤාණකිච්චස්ස මහන්තතාය කතිපාහච්චයෙන. තෙනාහ ‘‘එව’’න්තිආදි. උසූයනකිරියාය කම්මභාවං සන්ධාය ‘‘උපයොගත්ථෙවා’’ති වුත්තං.

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපජ්ඣායවත්තකථාවණ්ණනා

64. වජ්ජාවජ්ජන්ති ඛුද්දකං, මහන්තඤ්ච වජ්ජං. උත්තිට්ඨපත්තන්ති එත්ථ උත්තිට්ඨං නාම පිණ්ඩාය චරණං වුච්චති ‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 168) විය. උත්තිට්ඨත්ථාය ගහිතං පත්තං උත්තිට්ඨපත්තං, තෙනාහ ‘‘පිණ්ඩාය චරණකපත්ත’’න්ති. තස්ස උපනාමෙ කො දොසොති ආහ ‘‘තස්මිං හී’’තිආදි. තස්මාති යස්මා මනුස්සා එතස්මිංයෙව එතෙ භුඤ්ජන්තීති උත්තිට්ඨපත්තෙ උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො, තස්මා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්තං උත්තිට්ඨ-සද්දෙනෙව මනුස්සානං සඤ්ඤාය උච්ඡිට්ඨතාපි ගම්මතීති. කෙචි පන ‘‘උච්ඡිට්ඨසද්දෙන සමානත්ථො උත්තිට්ඨසද්දො’’ති වදන්ති. ‘‘උත්තිට්ඨා’’ති ත්වාපච්චයන්තොපි හොතීති ආහ ‘‘උට්ඨහිත්වා’’ති. උපජ්ඣායං ගහෙතුන්ති උපජ්ඣායත්තං මනසා ගහෙතුං, යාචනවචනෙන තස්ස අනුමතිං ගහෙතුන්ති වා අත්ථො.

65. පතිස්සයනං පතිස්සො, ගරුං නිස්සාය වත්තනභාවො, යංකිඤ්චි ගාරවන්ති අත්ථො. සහ පතිස්සෙන සප්පතිස්සො, පරං ජෙට්ඨං කත්වා තස්සොවාදෙ වත්තනතාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජෙට්ඨකභාවඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා’’ති. සාහූති සාධු සුන්දරං. ලහූති අගරු, සුභරතාති අත්ථො. ඔපායිකන්ති උපායපටිසංයුත්තං, එවං පටිපජ්ජනං නිත්ථරණූපායොති අත්ථො. පතිරූපන්ති සාමීචිකම්මමිදන්ති අත්ථො. පාසාදිකෙනාති පසාදාවහෙන කායවචීපයොගෙන සම්පාදෙහීති අත්ථො. කායෙනාති එතදත්ථවිඤ්ඤාපකං හත්ථමුද්දාදිං දස්සෙන්තො කායෙන විඤ්ඤාපෙති. සාධූති සම්පටිච්ඡනං සන්ධායාති උපජ්ඣායෙන ‘‘සාහූ’’තිආදීසු වුත්තෙසු සද්ධිවිහාරිකස්ස ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡනං වචනං සන්ධාය ‘‘කායෙන විඤ්ඤාපෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති අධිප්පායො. ආයාචනදානමත්තෙනාති සද්ධිවිහාරිකස්ස පඨමං ආයාචනමත්තෙන, තතො උපජ්ඣායස්ස ච ‘‘සාහූ’’තිආදිනා වචනමත්තෙනාති අත්ථො.

66. අස්සාති සද්ධිවිහාරිකස්ස. ද්වෙ චීවරානීති උත්තරාසඞ්ගං, සඞ්ඝාටිඤ්ච සන්ධාය වදති. ඉතො පට්ඨායාති ‘‘න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්සා’’ති එත්ථ න-කාරතො පට්ඨාය, තෙන ‘‘නාතිදූරෙ’’තිආදීසු න-කාරපටිසිද්ධෙසු ආපත්ති නත්ථීති දස්සෙති. සබ්බත්ථ දුක්කටාපත්තීති ආපදාඋම්මත්තඛිත්තචිත්තවෙදනට්ටතාදීහි විනා පණ්ණත්තිං අජානිත්වාපි වදන්තස්ස ගිලානස්සපි දුක්කටමෙව. ආපදාසු හි අන්තරන්තරා කථා වත්තුං වට්ටති. එවමඤ්ඤෙසුපි න-කාරපටිසිද්ධෙසු ඊදිසෙසු, ඉතරෙසු පන ගිලානොපි න මුච්චති. පාළියං ‘‘හෙට්ඨාපීඨං වා පරාමසිත්වා’’ති ඉදං පුබ්බෙ තත්ථ ඨපිතපත්තාදිනා අසඞ්ඝට්ටනත්ථාය වුත්තං, චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වාපි අඤ්ඤෙසං අභාවං ඤත්වාපි ඨපෙතුං වට්ටති එව. ආපත්තියා ආසන්නන්ති ආපත්තිකරණමෙව.

ගාමෙති අන්තොගාමෙ තාදිසෙ මණ්ඩපාදිම්හි. අන්තරඝරෙති අන්තොගෙහෙ. පටික්කමනෙති ආසනසාලායං. ධොතවාලිකායාති උදකෙන ගතට්ඨානෙ නිරජාය පරිසුද්ධවාලිකාය. නිද්ධූමෙති ජන්තාඝරෙ ජලියමානඅග්ගිධූමරහිතෙ. ජන්තාඝරඤ්හි නාම හිමපාතබහුලෙසු දෙසෙසු තප්පච්චයරොගපීළාදිනිවාරණත්ථං සරීරසෙදාපනට්ඨානං. තත්ථ කිර අන්ධකාරපටිච්ඡන්නතාය බහූපි එකතො පවිසිත්වා චීවරං නික්ඛිපිත්වා අග්ගිතාපපරිහාරාය මත්තිකාය මුඛං ලිම්පිත්වා සරීරං යාවදත්ථං සෙදෙත්වා චුණ්ණාදීහි උබ්බට්ටෙත්වා නහායන්ති. තෙනෙව පාළියං ‘‘චුණ්ණං සන්නෙතබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං. උල්ලොකන්ති උද්ධං ඔලොකනට්ඨානං. උපරිභාගන්ති අත්ථො.

අඤ්ඤත්ථ නෙතබ්බොති යත්ථ විහරතො සාසනෙ අනභිරති උප්පන්නා, තතො අඤ්ඤත්ථ කල්‍යාණමිත්තාදිසම්පත්තියුත්තට්ඨානෙ නෙතබ්බො. විසභාගපුග්ගලානන්ති ලජ්ජිනො වා අලජ්ජිනො වා උපජ්ඣායස්ස අවඩ්ඪිකාමෙ සන්ධාය වුත්තං. සචෙ පන උපජ්ඣායො අලජ්ජී ඔවාදම්පි න ගණ්හාති, ලජ්ජිනො ච එතස්ස විසභාගා හොන්ති, තත්ථ උපජ්ඣායං විහාය ලජ්ජීහෙව සද්ධිං ආමිසාදිපරිභොගො කාතබ්බො. උපජ්ඣායාදිභාවො හෙත්ථ න පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. පරිවෙණං ගන්ත්වාති උපජ්ඣායස්ස පරිවෙණං ගන්ත්වා. ‘‘න සුසාන’’න්ති ඉදං උපලක්ඛණං, උපචාරසීමතො බහි ගන්තුකාමෙන අනාපුච්ඡා ගන්තුං න වට්ටති.

උපජ්ඣායවත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සද්ධිවිහාරිකවත්තකථාවණ්ණනා

67. සද්ධිවිහාරිකවත්තකථායං සඞ්ගහෙතබ්බො අනුග්ගහෙතබ්බොතිආදීසු අනාදරියං පටිච්ච ධම්මාමිසෙහි අසඞ්ගණ්හන්තානං ආචරියුපජ්ඣායානං දුක්කටං වත්තභෙදත්තා. තෙනෙව පරිවාරෙපි ‘‘නදෙන්තො ආපජ්ජතී’’ති (පරි. 322) වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

සද්ධිවිහාරිකවත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නසම්මාවත්තනාදිකථාවණ්ණනා

68. නසම්මාවත්තනාදිකථායං වත්තං න පූරෙය්‍යාති ‘‘වත්තකරණකාලො’’ති වත්ථුවිජානනවසෙන ඤත්වා මානකොසජ්ජාදිවසෙන වා උපජ්ඣායාදීසු අනාදරෙන වා ‘‘අකාතුං න වට්ටතී’’ති අජානනතාය වා න කරෙය්‍ය, දුක්කටමෙව. අසඤ්චිච්ච අසතියාතිආදීහි ච අකරොන්තස්ස පන අනාපත්ති. සබ්බානි හි වත්තානි සෙඛියානෙව, තස්මා සෙඛියෙසු වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ සබ්බොපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ගෙහස්සිතපෙමන්ති මෙත්තාපෙමං.

සාදියනං වා අසාදියනං වා න ජානාතීති ‘‘මයි සාදියන්තෙ අකරොන්තානං ආපත්ති හොති, පටික්ඛිපිත්වා අසාදියන්තෙ ආපත්ති න හොතී’’ති එවං න ජානාතීති අත්ථො. ‘‘තෙසු එකො වත්තසම්පන්නො භික්ඛු…පෙ… තෙසං අනාපත්තී’’ති වචනතො සචෙ කොචි ‘‘තුම්හාකං සද්ධිවිහාරිකෙ, අන්තෙවාසිකෙ වා ගිලානෙ උපට්ඨහිස්සාමි, ඔවාදානුසාසනිආදිකං සබ්බං කත්තබ්බං කරිස්සාමී’’ති වදති, තෙ වා සද්ධිවිහාරිකාදයො ‘‘අප්පොස්සුක්කා හොථා’’ති වදන්ති, වත්තං වා න සාදියන්ති, ආචරියුපජ්ඣායානම්පි අනාපත්ති.

නසම්මාවත්තනාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථාවණ්ණනා

69. රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුස්මිං පාළියං උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතොති සකලසරීරෙ සඤ්ජාතපණ්ඩුවණ්ණො. පණ්ඩුවණ්ණස්ස සකලසරීරෙ බ්‍යාපිතභාවදස්සනත්ථඤ්හි විච්ඡාවචනං කතං. අධිකාරන්ති උපකාරං. කතවෙදිනොති අත්තනො කතං උපකාරං පටිකිරියාය ඤාපකා. උපසම්පදාකම්මවාචාය යං වත්තබ්බං, තං පරියොසානෙ වක්ඛාම. පරිමණ්ඩලෙහීති පරිපුණ්ණෙහි.

71-73. පණ්ණත්තිවීතික්කමන්ති සික්ඛාපදවීතික්කමං. පාළියං පිණ්ඩියාලොපභොජනන්ති ජඞ්ඝපිණ්ඩිමංසබලෙන චරිත්වා ආලොපාලොපවසෙන පරියිට්ඨභොජනං. අතිරෙකලාභොති භික්ඛාහාරතො අධිකලාභො. සඞ්ඝභත්තාදීනං විභාගො සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ ආවි භවිස්සති. විහාරොති තිණකුටිකාදිසහිතො පාකාරපරිච්ඡින්නො සකලො සඞ්ඝාරාමො. අඩ්ඪයොගොති එකසාලො දීඝපාසාදො. හත්ථිපිට්ඨිගරුළසණ්ඨානො දීඝපාසාදොතිපි වදන්ති. පාසාදොති චතුරස්සො උච්චො අනෙකභූමකපාසාදො. හම්මියන්ති මුණ්ඩච්ඡදනො චන්දිකඞ්ගණයුත්තො නාතිඋච්චො පාසාදො. ගුහාති පබ්බතගුහා. පූතිමුත්තන්ති ගොමුත්තං.

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආචරියවත්තකථාවණ්ණනා

76. සහධම්මිකං වුච්චමානොති ‘‘එවං නිවාසෙතබ්බ’’න්තිආදිනා සික්ඛාපදෙන ඔවදියමානො. වාදං ආරොපෙත්වාති ‘‘ඔලම්බිත්වා නිවාසනාදීසු කො දොසො? යදි දොසො භවෙය්‍ය, පරිමණ්ඩලනිවාසනාදීසුපි දොසො සියා’’තිආදිනා නිග්ගහං ආරොපෙත්වා. තංයෙව තිත්ථායතනන්ති දිට්ඨිසඞ්ඛාතතිත්ථමෙව ආයතනං දුක්ඛුප්පත්තිට්ඨානන්ති තිත්ථායතනං. ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමීති ආයස්මන්තං නිස්සාය වසිස්සාමීති අත්ථො.

ආචරියවත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පණාමනාඛමාපනාකථාවණ්ණනා

80. යං පුබ්බෙ ලක්ඛණං වුත්තං, තෙනෙව ලක්ඛණෙන නිස්සයන්තෙවාසිකස්ස ආපත්ති න වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධයොජනා දට්ඨබ්බා. පොත්ථකෙසු පන ‘‘න තෙනෙව ලක්ඛණෙනා’’ති එත්ථ න-කාරං ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘තෙනෙව ලක්ඛණෙන නිස්සයන්තෙවාසිකස්ස ආපත්ති වෙදිතබ්බා’’ති ලිඛන්ති, තං පමාදලිඛිතං. තථා හි තෙනෙව ලක්ඛණෙන ආපත්තිභාවෙ ගය්හමානෙ නිස්සයමුත්තකස්සාපි අමුත්තකස්සාපි ආපත්ති එවාති වුත්තලක්ඛණෙන ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍ය. තථා ච ‘‘නිස්සයන්තෙවාසිකෙන හි යාව ආචරියං නිස්සාය වසති, තාව සබ්බං ආචරියවත්තං කාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා අනන්තරවචනෙන විරොධො සියා. විසුද්ධිමග්ගෙපි ච –

‘‘නිස්සයාචරිය, උද්දෙසාචරිය, නිස්සයන්තෙවාසික, උද්දෙසන්තෙවාසික, සමානාචරියකා පන යාව නිස්සයඋද්දෙසා අනුපච්ඡින්නා. තාව පටිජග්ගිතබ්බා’’ති (විසුද්ධි. 1.41) –

වුත්තං. තස්මා වුත්තනයෙන ඉධ පරිගළිතං න-කාරං ආනෙත්වා තෙනෙව සද්ධිවිහාරිකස්ස වුත්තෙනෙව ලක්ඛණෙන නිස්සයන්තෙවාසිකස්ස ආපත්ති න වෙදිතබ්බාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො.

පණාමනාඛමාපනාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථාවණ්ණනා

83. නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථායං ‘‘යො වා එකසම්භොගපරිභොගො, තස්ස සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො’’ති ඉමිනා ලජ්ජීසු එව නිස්සයග්ගහණං නියොජෙති අලජ්ජීසු පටික්ඛිත්තත්තා. එත්ථ ච පරිභොගසද්දෙන එකකම්මාදිකො සංවාසො ගහිතො පච්චයපරිභොගස්ස සම්භොග-සද්දෙන ගහිතත්තා, එතෙන ච සම්භොගසංවාසානං අලජ්ජීහි සද්ධිං න කත්තබ්බතං දස්සෙති. පරිහාරො නත්ථීති ආපත්තිපරිහාරො නත්ථි. තාදිසොති යත්ථ නිස්සයො ගහිතපුබ්බො, යො ච එකසම්භොගපරිභොගො, තාදිසො. තථා වුත්තන්ති ‘‘ලහුං ආගමිස්සාමී’’ති වුත්තඤ්චෙති අත්ථො. ‘‘චත්තාරි පඤ්ච දිවසානී’’ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං. යදි එකාහද්වීහෙන සභාගතා පඤ්ඤායති, ඤාතදිවසෙන ගහෙතබ්බොව. අථාපි චතුපඤ්චාහෙනාපි න පඤ්ඤායති, යත්තකෙහි දිවසෙහි පඤ්ඤායති, තත්තකානි අතික්කමෙතබ්බානි. සභාගතං ඔලොකෙමීති පන ලෙසො න කාතබ්බො.

දහරා සුණන්තීති එත්ථ අසුත්වාපි ආගමිස්සති, කෙනචි අන්තරායෙන චිරායතීති සඤ්ඤාය සති ලබ්භතෙව පරිහාරො. තෙනාහ ‘‘ඉධෙවාහං වසිස්සාමීති පහිණති, පරිහාරො නත්ථී’’ති.

එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථීති ගමනෙ නිරුස්සාහං සන්ධාය වුත්තං. සඋස්සාහස්ස පන සෙනාසනපටිසාමනාදිවසෙන කතිපාහෙ ගතෙපි න දොසො.

තත්‍රෙව වසිතබ්බන්ති තත්‍ර සභාගට්ඨානෙ එව නිස්සයං ගහෙත්වා වසිතබ්බං. ‘‘තංයෙව විහාරං…පෙ… වසිතුං වට්ටතී’’ති ඉමිනා උපජ්ඣායෙ සඞ්ගණ්හන්තෙයෙව තංසමොධානෙ නිස්සයපටිප්පස්සද්ධි වුත්තා, තස්මිං පන කොධෙන වා ගණනිරපෙක්ඛතාය වා අසඞ්ගණ්හන්තෙ අඤ්ඤෙසු ගහිතො නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතීති දස්සෙති.

ආචරියම්හා නිස්සයපටිප්පස්සද්ධියං වුත්තො ‘‘කොචි ආචරියො’’තිආදිකො නයො උපජ්ඣායපක්කමනාදීසුපි නෙත්වා තත්ථ ච වුත්තො ඉධාපි නෙත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බො.

ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කම්ම අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසන්තීති උපචාරසීමතො බහි අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ අන්තෙවාසිකානං වසනට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කම්ම වසන්ති. තෙන බහිඋපචාරෙපි අන්තෙවාසිකාදීනං වසනට්ඨානතො ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තරෙ ආසන්නපදෙසෙ වසති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතීති දස්සෙති. අන්තොඋපචාරසීමායං පන ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා වසතො නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතෙව.

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථාවණ්ණනා

84. උපජ්ඣාචරියලක්ඛණකථායං න සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බොති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න පබ්බාජෙතබ්බො. අසෙක්ඛස්ස අයන්ති අසෙක්ඛො, ලොකියලොකුත්තරො සීලක්ඛන්ධො.

අන්තග්ගාහිකායාති සස්සතුච්ඡෙදකොට්ඨාසග්ගාහිකාය. පච්ඡිමානි ද්වෙති අප්පස්සුතො හොති, දුප්පඤ්ඤො හොතීති ඉමානි ද්වෙ අඞ්ගානි. පච්ඡිමානි තීණීති න පටිබලො උප්පන්නං කුක්කුච්චං ධම්මතො විනොදෙතුං, ආපත්තිං න ජානාති, ආපත්තියා වුට්ඨානං න ජානාතීති ඉමානි තීණි. කුක්කුච්චස්ස හි පාළිඅට්ඨකථානයසඞ්ඛාතධම්මතො විනොදෙතුං අපටිබලතා නාම අබ්‍යත්තතා එව හොතීති සාපි ආපත්තිඅඞ්ගමෙව වුත්තා.

අභිවිසිට්ඨො උත්තමො සමාචාරො ආභිසමාචාරො, වත්තපටිවත්තසීලං. තං ආරබ්භ පඤ්ඤත්තා ඛන්ධකසික්ඛාපදසඞ්ඛාතා සික්ඛා ආභිසමාචාරිකා. සික්ඛාපදම්පි හි තං තත්ථ පටිපූරණත්ථිකෙහි උග්ගහණාදිවසෙන සික්ඛිතබ්බතො ‘‘සික්ඛා’’ති වුච්චති. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතා කාරණභූතාති ආදිබ්‍රහ්මචරියකා සික්ඛා, උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නසික්ඛාපදං. තෙනෙව විසුද්ධිමග්ගෙපි ‘‘උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නසික්ඛාපදං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං, ඛන්ධකවත්තපඅයාපන්නං ආභිසමාචාරික’’න්ති (විසුද්ධි. 1.11) වුත්තං. තස්මා සෙක්ඛපණ්ණත්තිය’’න්ති එත්ථ සික්ඛිතබ්බතො සෙක්ඛා, භගවතා පඤ්ඤත්තත්තා පණ්ණත්ති. සබ්බාපි උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නා සික්ඛාපදපණ්ණත්ති ‘‘සෙක්ඛපණ්ණත්තී’’ති වුත්තාති ගහෙතබ්බා. නාමරූපපරිච්ඡෙදෙති එත්ථ කුසලත්තිකාදීහි වුත්තං ජාතිභූමිපුග්ගලසම්පයොගවත්ථාරම්මණකම්මද්වාරලක්ඛණරසාදිභෙදෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදිචතුබ්බිධං සනිබ්බානං නාමං, භූතුපාදායභෙදං රූපඤ්ච පරිච්ඡින්දිත්වා ජානනපඤ්ඤා, තප්පකාසකො ච ගන්ථො නාමරූපපරිච්ඡෙදො නාම. ඉමිනා අභිධම්මත්ථකුසලෙන භවිතබ්බන්ති දස්සෙති. සික්ඛාපෙතුන්ති උග්ගණ්හාපෙතුං.

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථාවණ්ණනා

86. තිත්ථියපරිවාසකථායං ආජීවකස්ස වාතිආදීසු අකිරියවාදී ආජීවකො නාම, කිරියවාදිනො පන නිගණ්ඨාපි අඤ්ඤෙපි නග්ගතිත්ථිකා අචෙලකපදෙ සඞ්ගහිතා. සබ්බථා නග්ගස්සෙව තිත්ථියපරිවාසො විහිතො. සො ච තෙනෙව නග්ගවෙසෙන භික්ඛූනං සන්තිකං ආගතස්ස, න පටිච්ඡාදෙත්වා ආගතස්සාති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ සොපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සොපීති ආජීවකො.

ආමිසකිඤ්චික්ඛසම්පදානං නාම අප්පමත්තකස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස අනුප්පදානං. රූපූපජීවිකාති අත්තනො රූපමෙව නිස්සාය ජීවන්තියො. වෙසියා ගොචරො බහුලං පවත්තිට්ඨානං අස්සාති වෙසියාගොචරො. එස නයො සබ්බත්ථ. යොබ්බන්නාතීතාති අනිවිද්ධා එව මහල්ලිකභාවං පත්තා ථුල්ලකුමාරී එවාති වුත්තං. ආදායස්සාති ආදානස්ස ගහණස්ස.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චාබාධවත්ථුකථාවණ්ණනා

88-9. පඤ්චාබාධාදිවත්ථූසු පාළියං සොම්හි අරොගො, විබ්භමිස්සාමීති සො අහං අරොගො, විබ්භමිස්සාමීති අත්ථො. නඛපිට්ඨිප්පමාණන්ති කනිට්ඨඞ්ගුලිනඛපිට්ඨි අධිප්පෙතා. ‘‘පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණං අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං හොති, වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා අප්පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ තාදිසම්පි න වට්ටති, පටිච්ඡන්නට්ඨානෙපි ච වඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතොපි න වට්ටතීති සිද්ධමෙව හොති. පාකටට්ඨානෙපි පන නඛපිට්ඨිප්පමාණතො ඌනතරං අවඩ්ඪනකං වට්ටතීති යෙ ගණ්හෙය්‍යුං, තෙසං තං ගහණං පටිසෙධෙතුං ‘‘මුඛෙ පනා’’තිආදි වුත්තං.

කොලට්ඨිමත්තකොපීති බදරට්ඨිප්පමාණොපි. අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතොපි න වට්ටතීති එත්ථ පි-සද්දෙන කොලට්ඨිමත්තතො ඛුද්දකතරොපි ගණ්ඩො න වට්ටතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සච්ඡවිං කාරෙත්වා’’ති, විජ්ජමානච්ඡවිං කත්වාති අත්ථො. ‘‘සඤ්ඡවි’’න්ති වා පාඨො, සඤ්ජාතච්ඡවින්ති අත්ථො. ගණ්ඩාදීසු වූපසන්තෙසුපි ගණ්ඩානං විවණ්ණම්පි හොති, තං වට්ටති.

පදුමපුණ්ඩරීකපත්තවණ්ණන්ති රත්තපදුමසෙතපදුමපුප්ඵදලවණ්ණං. කුට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙවාති පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ අවඩ්ඪනකං වට්ටති, අඤ්ඤත්ථ න කිඤ්චිපි වට්ටතීති වුත්තනයං දස්සෙති. සොසබ්‍යාධීති ඛයරොගො. යක්ඛුම්මාරොති කදාචි කදාචි ආගන්ත්වා භූමියං පාතෙත්වා හත්ථමුඛාදිකං අවයවං භූමියං ඝංසනකො යක්ඛොව රොගො.