1. පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා

459. සමිතාවිනාති සමිතපාපෙන. ගොතමකචෙතියං නාම ගොතමයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරො වුච්චති.

461. නවමං වා දසමං වාති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. සචෙ භවෙය්‍යාති සචෙ කස්සචි කඞ්ඛා භවෙය්‍ය. වුත්තසදිසන්ති දසමං වාති වුත්තසදිසං පරිච්ඡෙදසදිසං, ‘‘වුත්තසදිසමෙවා’’තිපි ලිඛන්ති. ධාරෙතුන්ති එත්ථ ආහාති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො.

463. සූචියා පටිසාමනන්ති සූචිඝරෙ සංගොපනං, ඉදඤ්ච සූචිකම්මස්ස සබ්බස්ස පරිනිට්ඨිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. එතන්ති නට්ඨචීවරං. එතෙසම්පීති නට්ඨචීවරාදීනි පරාමසති, තෙන චීවරපලිබොධාභාවං දස්සෙති. දුතියස්ස පලිබොධස්සාති ආවාසපලිබොධස්ස. එත්ථ ච නිට්ඨිතචීවරස්මිං, උබ්භතස්මිං කථිනෙති ද්වීහි පදෙහි ද්වින්නං පලිබොධානං අභාවදස්සනෙන අත්ථතකථිනස්ස පඤ්චමාසබ්භන්තරෙ යාව චීවරපලිබොධආවාසපලිබොධෙසු අඤ්ඤතරං න උපච්ඡිජ්ජති, තාව අතිරෙකචීවරං ධාරෙතුං වට්ටතීති දීපෙති. පක්කමනං අන්තො අස්සාති පක්කමනන්තිකා, එවං සෙසාපි වෙදිතබ්බා. විත්ථාරො පනෙත්ථ ආගතට්ඨානෙ ආවි භවිස්සති.

දසාහපරමං කාලන්ති අච්චන්තසංයොගවචනං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති…පෙ… දසාහපරමභාවොති ඉදං දසාහපරමතාපදස්ස අත්ථමත්තදස්සනං, දසාහපරමභාවොති ඉදඤ්හි වුත්තං හොතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. අයමත්ථොතිආදි දසාහපරමපදස්සෙව අධිප්පෙතත්ථදස්සනවසෙන වුත්තං. තත්ථ එත්තකො කාලොති ‘‘දසාහපරමතා’’ති වුත්තො යො කාලො, සො එත්තකො කාලොති අත්ථො.

ඛොමන්ති ඛොමසුත්තෙහි වායිතං ඛොමපටචීවරං, තං වාකමයන්ති වදන්ති. කප්පාසසුත්තෙහි වායිතං කප්පාසිකං, එවං සෙසානිපි. කම්බලන්ති එළකාදීනං ලොමමයසුත්තෙන වායිතපටං. භඞ්ගන්ති ඛොමසුත්තාදීනි සබ්බානි, එකච්චානි වා මිස්සෙත්වා වායිතං චීවරං. භඞ්ගම්පි වාකමයමෙවාති කෙචි. දුකූලං පත්තුණ්ණං සොමාරපටං චීනපටං ඉද්ධිජං දෙවදින්නන්ති ඉමානි පන ඡ චීවරානි එතෙසඤ්ඤෙව අනුලොමානීති විසුං න වුත්තානි. දුකූලඤ්හි සාණස්ස අනුලොමං වාකමයත්තා. ‘‘පත්තුණ්ණං කොසෙය්‍යවිසෙසො’’ති අභිධානකොසෙ වුත්තං. සොමාරදෙසෙ, චීනදෙසෙ ච ජාතවත්ථානි සොමාරචීනපටානි. පත්තුණ්ණාදීනි තීණි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි පාණකෙහි කතසුත්තමයත්තා. ඉද්ධිජන්ති එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා නිබ්බත්තචීවරං. කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං, දෙවදින්නඤ්ච ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං හොතීති තෙසං සබ්බෙසං අනුලොමානි. මනුස්සානං පකතිවිදත්ථිං සන්ධාය ‘‘ද්වෙ විදත්ථියො’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනා දීඝතො වඩ්ඪකීහත්ථප්පමාණං විත්ථාරතො තතො උපඩ්ඪප්පමාණං විකප්පනුපගන්ති දස්සෙති. තථා හි ‘‘සුගතවිදත්ථි නාම ඉදානි මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස තිස්සො විදත්ථියො, වඩ්ඪකීහත්ථෙන දියඩ්ඪො හත්ථො හොතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.348-349) කුටිකාරසික්ඛාපදට්ඨකථායං වුත්තං, තස්මා සුගතඞ්ගුලෙන ද්වාදසඞ්ගුලා සුගතවිදත්ථි වඩ්ඪකීහත්ථෙන දියඩ්ඪො හත්ථොති සිද්ධං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සුගතඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලං වඩ්ඪකීහත්ථප්පමාණ’’න්ති ආගතට්ඨානෙහි ච සමෙති.

තං අතික්කාමයතොති එත්ථ තන්ති චීවරං, කාලං වා පරාමසති. තස්ස යො අරුණොති චීවරුප්පාදදිවසස්ස යො අතික්කන්තො අරුණො. චීවරුප්පාදදිවසෙන සද්ධින්ති චීවරුප්පාදදිවසස්ස ආදිභූතෙන අතික්කන්තඅරුණෙන සද්ධින්ති අත්ථො, ඉදඤ්ච භගවතා ‘‘දසාහපරම’’න්ති වත්වා පුන ‘‘එකාදසෙ අරුණුග්ගමනෙ’’ති වුත්තත්තා පුබ්බාපරසංසන්දනත්ථං සද්දතො ගම්මමානම්පි ‘‘චීවරුප්පාදදිවසෙන සද්ධි’’න්ති එවං වුත්තං. ‘‘දසමෙ අරුණෙ’’ති වුත්තෙ එව හි දසාහපරමෙන සද්ධිං සමෙති. දිවසපරියොසානස්ස අවධිභූතඅනාගතාරුණවසෙන හි දිවසං අතික්කන්තං නාම හොති, න පන දිවසස්ස ආදිභූතාරුණවසෙන පරිවාසාදීසු තථා අග්ගහණතො, ඉධ පන භගවතා දිවසස්ස ආදිඅන්තපරිච්ඡෙදදස්සනවසෙන ‘‘එකාදසෙ අරුණුග්ගමනෙ’’ති වුත්තං, තස්මා අට්ඨකථායං දිවසස්ස ආදිභූතං තංදිවසනිස්සිතම්පි අරුණං ගහෙත්වා ‘‘එකාදසෙ අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියං හොතී’’ති වුත්තං. අරුණොති චෙත්ථ සූරියුග්ගමනස්ස පුරෙචරො වඩ්ඪනඝනරත්තො පභාවිසෙසොති දට්ඨබ්බො.

වචනීයොති සඞ්ඝාපෙක්ඛො. වචනභෙදොති ‘‘ඤත්තියං ද්වෙ ආපත්තියො සරතී’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො.

468. ‘‘න ඉධ සඤ්ඤා රක්ඛතී’’ති ඉදං වෙමතිකඤ්ච අනතික්කන්තසඤ්ඤඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. යොපි එවංසඤ්ඤී තස්සපීති යො අනතික්කන්තසඤ්ඤී, වෙමතිකො වා, තස්සපීති අත්ථො. අනට්ඨතො අවිලුත්තස්ස විසෙසමාහ ‘‘පසය්හාවහාරවසෙනා’’ති. ථෙය්‍යාවහාරවසෙන ගහිතම්පි ඉධ නට්ඨං.

අනාපත්ති අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වාතිආදි නිසීදනසන්ථතං සන්ධාය වුත්තං. යෙන හි පුරාණසන්ථතස්ස සාමන්තා සුගතවිදත්ථිං අනාදියිත්වා නවං නිසීදනසන්ථතං කතං, තස්ස තං නිස්සග්ගියම්පි තතො අඤ්ඤස්ස පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්තිකරන්ති සිජ්ඣනතො අයමත්ථො සබ්බනිස්සග්ගියෙසුපි සිජ්ඣති.

469. තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති සඞ්ඝාටිආදිනාමෙන අධිට්ඨාතුං. ‘‘න විකප්පෙතු’’න්ති ඉමිනා නාමෙන න විකප්පෙතුං, එතෙන විකප්පිතතිචීවරො තෙචීවරිකො න හොති. තස්ස තස්මිං අධිට්ඨිතතිචීවරෙ විය අවිප්පවාසාදිනා කත්තබ්බවිධි න කාතබ්බොති දස්සෙති, න පන විකප්පනෙ දොසොති. තතො පරන්ති චතුමාසතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතන්ති කෙචි වදන්ති, අඤ්ඤෙ පන ‘‘විකප්පෙත්වා යාව ආගාමිවස්සානං, තාව ඨපෙතුමෙව වට්ටතී’’ති වදන්ති, අපරෙ පන ‘‘විකප්පනෙ න දොසො, තථා විකප්පිතං පරික්ඛාරාදිනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති වදන්ති.

මුට්ඨිපඤ්චකන්ති මුට්ඨියා උපලක්ඛිතං පඤ්චකං, චතුහත්ථෙ මිනිත්වා පඤ්චමං හත්ථං මුට්ඨිං කත්වා මිනිතබ්බන්ති අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘මුට්ඨිහත්ථානං පඤ්චකං මුට්ඨිපඤ්චකං, තස්මා පඤ්චපි හත්ථෙ මුට්ඨිං කත්වාව මිනිතබ්බා’’ති වදන්ති. මුට්ඨිත්තිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ද්විහත්ථෙන අන්තරවාසකෙන තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙතුං සක්කාති ආහ ‘‘පාරුපනෙනා’’තිආදි. අතිරෙකන්ති සුගතචීවරප්පමාණතො අධිකං. ඌනකන්ති මුට්ඨිපඤ්චකාදිතො ඌනකං, තෙන ච තෙසු තිචීවරාධිට්ඨානං න රුහතීති දස්සෙති.

ඉමං සඞ්ඝාටිං පච්චුද්ධරාමීති ඉමං සඞ්ඝාටිඅධිට්ඨානං උක්ඛිපාමි පරිච්චජාමීති අත්ථො. කායවිකාරං කරොන්තෙනාති හත්ථෙන චීවරං පරාමසන්තෙන, චාලෙන්තෙන වා. වාචාය අධිට්ඨාතබ්බාති එත්ථ කායෙනපි චාලෙත්වා වාචම්පි භින්දිත්වා කායවාචාහි අධිට්ඨානම්පි සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං ‘‘කායෙන අඵුසිත්වා’’ති වුත්තත්තා. දුවිධන්ති අහත්ථපාසහත්ථපාසවසෙන දුවිධං. තත්ථ හත්ථපාසො නාම අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො වුච්චති. ද්වාදසහත්ථන්ති කෙචි වදන්ති, තං ඉධ න සමෙති. ‘‘සාමන්තවිහාරෙ’’ති ඉදං ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණයොග්ගෙ ඨිතං සන්ධාය වුත්තං. තතො දූරෙ ඨිතම්පි ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බමෙව. තත්ථපි චීවරස්ස ඨපිතභාවසල්ලක්ඛණමෙව පමාණං. න හි සක්කා සබ්බථා ඨානං සල්ලක්ඛෙතුං. එකස්මිං විහාරෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤස්මිං ඨපිතන්ති අධිට්ඨාතුං න වට්ටති. කෙචි පන ‘‘තථාපි අධිට්ඨිතෙ න දොසො’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථාය න සමෙති, වීමංසිතබ්බං. අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහීති පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහි, තෙනෙව ‘‘ඉමං පච්චුද්ධරාමී’’ති පරික්ඛාරචොළස්ස පච්චුද්ධාරං දස්සෙති. එතෙන ච තෙචීවරධුතඞ්ගං පරිහරන්තෙන පංසුකූලාදිවසෙන ලද්ධං වත්ථං දසාහබ්භන්තරෙ කත්වා රජිත්වා පාරුපිතුං අසක්කොන්තෙන පරික්ඛාරචොළවසෙන අධිට්ඨහිත්වාව දසාහං අතික්කමෙතබ්බං, ඉතරථා නිස්සග්ගියං හොතීති දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘රජිතකාලතො පන පට්ඨාය නික්ඛිපිතුං න වට්ටති, ධුතඞ්ගචොරො නාම හොතී’’ති (විසුද්ධි. 1.25) විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තං. ‘‘පුන අධිට්ඨාතබ්බානී’’ති ඉදඤ්ච සඞ්ඝාටිආදිතිචීවරනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුකාමස්ස වසෙන වුත්තං, ඉතරස්ස පන පුරිමාධිට්ඨානමෙව අලන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පුන අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා කප්පබින්දුපි දාතබ්බන්ති දස්සෙති.

බද්ධසීමායං අවිප්පවාසසීමාසම්මුතිසම්භවතො න තත්ථ දුප්පරිහාරතාති ආහ ‘‘අබද්ධසීමායං දුප්පරිහාර’’න්ති.

අතිරිත්තප්පමාණාය ඡෙදනකං පාචිත්තියන්ති ආහ ‘‘අනතිරිත්තප්පමාණා’’ති. තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බාති වස්සිකමාසතො පරං අධිට්ඨානං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා, ඉමිනා චතුන්නං වස්සිකමාසානං උපරි අධිට්ඨානං තිට්ඨතීති විඤ්ඤායති තතො පච්චුද්ධරායොගා. යඤ්ච මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනාපි, කණ්ඩුපටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනාපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං, තං සමන්තපාසාදිකායං නත්ථි. පරිවාරට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අත්ථාපත්ති හෙමන්තෙ ආපජ්ජති, නො ගිම්හෙ’’ති එත්ථ ඉදං වුත්තං ‘‘කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමෙ පාටිපදදිවසෙ විකප්පෙත්වා ඨපිතං වස්සිකසාටිකං නිවාසෙන්තො හෙමන්තෙ ආපජ්ජති, කුරුන්දියං පන ‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තං, ‘චතුමාසං අධිට්ඨාතුං තතො පරං විකප්පෙතු’න්ති හි වුත්ත’’න්ති (පරි. අට්ඨ. 323). තත්ථ මහාඅට්ඨකථායං නිවාසනපච්චයා දුක්කටං වුත්තං, කුරුන්දට්ඨකථායං පන අපච්චුද්ධාරපච්චයා, තස්මා කුරුන්දියං වුත්තනයෙනාපි වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙපි අධිට්ඨානං න විජහතීති පඤ්ඤායති. අධිට්ඨානවිජහනෙසු ච වස්සානමාසආබාධානං විගමෙන විජහනං මාතිකාට්ඨකථායම්පි න උද්ධටං, තස්මා සමන්තපාසාදිකායං ආගතනයෙන යාව පච්චුද්ධාරා අධිට්ඨානං තිට්ඨතීති ගහෙතබ්බං. නහානත්ථාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වණ්ණභෙදමත්තරත්තාපි චෙසා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘ද්වෙ පන න වට්ටන්තී’’ති ඉමිනා සඞ්ඝාටිආදීසු විය දුතියෙ අධිට්ඨානං න රුහති, අතිරෙකචීවරං හොතීති දස්සෙති. මහාපච්චරියං චීවරවසෙන පරිභොගකිච්චස්ස අභාවං සන්ධාය අනාපත්ති වුත්තා සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණෙ විය. යං පන ‘‘පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං සෙනාසනත්ථායෙවාති නියමිතං න හොති නවසු චීවරෙසු ගහිතත්තා, තස්මා අත්තනො නාමෙන අධිට්ඨහිත්වා නිදහිත්වා පරික්ඛාරචොළං විය යථා තථා විනියුජ්ජිතබ්බමෙවාති ගහෙතබ්බං. පාවාරො කොජවොති ඉමෙසම්පි පච්චත්ථරණාදීනං ලොකෙපි වොහරණතො සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණතො විසුං ගහණං කතං.

‘‘හීනායාවත්තනෙනා’’ති ඉදං අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපජ්ජිත්වා භික්ඛුපටිඤ්ඤාය ඨිතස්ස චෙව තිත්ථියපක්කන්තස්ස ච භික්ඛුනියා ච භික්ඛුනිභාවෙ නිරපෙක්ඛතාය ගිහිලිඞ්ගතිත්ථියලිඞ්ගග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං. සික්ඛං අපච්චක්ඛාය ගිහිභාවූපගමනං සන්ධාය වුත්තන්ති කෙචි වදන්ති, තං න යුත්තං තදාපිස්ස උපසම්පන්නත්තා, චීවරස්ස ච තස්ස සන්තකත්තාවිජහනතො. පමාණචීවරස්සාති පච්ඡිමප්පමාණං සන්ධාය වුත්තං. ද්වෙ චීවරානි පාරුපන්තස්සාති ගාමප්පවෙසෙ දිගුණං කත්වා සඞ්ඝාටියො පාරුපනං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘එස නයො’’ති ඉමිනා පමාණයුත්තෙසු යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං අධිට්ඨානං විජහතීතිආදිඅත්ථං සඞ්ගණ්හාති.

අඤ්ඤං පච්ඡිමප්පමාණං නාම නත්ථීති සුත්තෙ ආගතං නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදානි තමෙව විභාවෙතුං ‘‘යඤ්හී’’තිආදි වුත්තං, තං න සමෙති, සඞ්ඝාටිආදීනං මුට්ඨිපඤ්චකාදිහෙට්ඨිමප්පමාණස්ස සුත්තෙ අනාගතත්තාති අධිප්පායො.

මහන්තං වා ඛුද්දකං කරොතීති එත්ථ අතිමහන්තං චීවරං මුට්ඨිපඤ්චකාදිපච්ඡිමප්පමාණයුත්තං කත්වා සමන්තතො ඡින්දනෙනාපි විච්ඡින්දනකාලෙ ඡිජ්ජමානට්ඨානං ඡිද්දසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති අධිට්ඨානං න විජහති එවාති සිජ්ඣති, ‘‘ඝටෙත්වා ඡින්දති, න භිජ්ජතී’’ති වචනෙන ච සමෙති. පරික්ඛාරචොළං පන විකප්පනුපගපච්ඡිමප්පමාණතො ඌනං කත්වා ඡින්නං අධිට්ඨානං විජහති අධිට්ඨානස්ස අනිස්සයත්තා. තානි පුන බද්ධානි ඝටිතානි අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘‘වස්සිකසාටිකචීවරෙ ද්විධා ඡින්නෙ යදිපි එකෙකං ඛණ්ඩං පච්ඡිමපච්ඡිමප්පමාණං පහොති, එකස්මිංයෙව ඛණ්ඩෙ අධිට්ඨානං තිට්ඨති, න ඉතරෙ, ‘‘ද්වෙ පන න වට්ටන්තී’’ති වුත්තත්තා. නිසීදනකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදීසුපි එසෙව නයොති වදන්ති.

සම්මුඛෙ පවත්තා සම්මුඛාති පච්චත්තවචනං, තඤ්ච විකප්පනවිසෙසනං, තස්මා ‘‘සම්මුඛෙ’’ති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනං කත්වාපි අත්ථං වදන්ති, අභිමුඛෙති අත්ථො. අථ වා සම්මුඛෙන අත්තනො වාචාය එව විකප්පනා සම්මුඛාවිකප්පනා. පරම්මුඛෙන විකප්පනා පරම්මුඛාවිකප්පනාති කරණත්ථෙනාපි අත්ථො දට්ඨබ්බො, අයමෙව පාළියා සමෙති. සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවන්ති ආසන්නදූරභාවං. එත්තාවතා නිධෙතුං වට්ටතීති එත්තකෙනෙව විකප්පනාකිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා, අතිරෙකචීවරං න හොතීති දසාහාතික්කමෙ න නිස්සග්ගියං ජනෙතීති අධිප්පායො. පරිභුඤ්ජිතුං…පෙ… න වට්ටතීති සයං අපච්චුද්ධරණං පරිභුඤ්ජනෙ පාචිත්තියං, අධිට්ඨානෙ පරෙසං විස්සජ්ජනෙ දුක්කටඤ්ච සන්ධාය වුත්තං.

පරිභොගාදයොපි වට්ටන්තීති පරිභොගවිස්සජ්ජනඅධිට්ඨානානිපි. අපි-සද්දෙන නිධෙතුම්පි වට්ටතීති අත්ථො, එතෙන ච පච්චුද්ධාරෙපි කතෙ චීවරම්පි විකප්පිතචීවරමෙව හොති, න අතිරෙකචීවරං. තං පන තිචීවරාදිනාමෙන අධිට්ඨාතුකාමෙන අධිට්ඨහිතබ්බං, ඉතරෙන විකප්පිතචීවරමෙව කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘යං විකප්පිතචීවරං, තං යාව අපරිභොගකාලා අපච්චුද්ධරාපෙත්වාව නිදහිතබ්බං, පරිභොගකාලෙ පන සම්පත්තෙ පච්චුද්ධරාපෙත්වා අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. යදි හි තතො පුරෙපි පච්චුද්ධරාපෙය්‍ය, පච්චුද්ධාරෙනෙව විකප්පනාය විගතත්තා අතිරෙකචීවරං නාම හොති, දසාහාතික්කමෙ ච නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. තස්මා යං අපරිභුඤ්ජිත්වාව ඨපෙතබ්බං, තදෙව විකප්පෙතබ්බං, පච්චුද්ධාරෙ ච කතෙ අන්තොදසාහෙයෙව අධිට්ඨාතබ්බං. යඤ්ච අට්ඨකථායං ‘තතො පභුති පරිභොගාදයොපි වට්ටන්තී’තිආදි වුත්තං, තං පාළියා විරුජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තමෙව. පාළියඤ්හි ‘‘අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති, විකප්පෙතී’’ති (පාරා. 469) ච ‘‘සාමං චීවරං විකප්පෙත්වා අපච්චුද්ධාරණං පරිභුඤ්ජෙය්‍ය පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 373) ච ‘‘අනාපත්ති සො වා දෙති, තස්ස වා විස්සාසන්තො පරිභුඤ්ජතී’’ති (පාචි. 374) ච සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා, අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘ඉමං චීවරං වා විකප්පනං වා පච්චුද්ධරාමී’’තිආදිනා පච්චුද්ධාරං අදස්සෙත්වා ‘‘මය්හං සන්තකං පරිභුඤ්ජ වා විස්සජ්ජෙහි වා’’ති එවං අත්තනො සන්තකත්තං අමොචෙත්වාව පරිභොගාදිවසෙනෙව පච්චුද්ධාරස්ස වුත්තත්තා, ‘‘තතො පභුති පරිභොගාදයොපි වට්ටන්තී’’ති අධිට්ඨානං විනාපි විසුං පරිභොගස්ස, නිදහනස්ස ච වුත්තත්තා විකප්පනානන්තරමෙව පච්චුද්ධරාපෙත්වා අනධිට්ඨහිත්වා එව තිචීවරවිරහිතං විකප්පනාරහං චීවරං පරිභුඤ්ජිතුං, නිදහිතුඤ්ච ඉදං පාටෙක්කං විනයකම්මන්ති ඛායති. අපිච බහූනං පත්තානං විකප්පෙතුං, පච්චුද්ධාරෙතුඤ්ච වුත්තත්තා පච්චුද්ධාරෙන තෙසං අතිරෙකපත්තතා දස්සිතාති සිජ්ඣති තෙසු එකස්සෙව අධිට්ඨාතබ්බතො. තස්මා අට්ඨකථායං ආගතනයෙනෙව ගහෙතබ්බං.

පඤ්ඤත්තිකොවිදො න හොතීති එවං විකප්පිතෙ ‘‘අනන්තරමෙව එවං පච්චුද්ධරිතබ්බ’’න්ති විනයකම්මං න ජානාති. තෙනාහ ‘‘න ජානාති පච්චුද්ධරිතු’’න්ති, ඉමිනාපි චෙතං වෙදිතබ්බං ‘‘විකප්පනානන්තරමෙව පච්චුද්ධාරො කාතබ්බො’’ති.

අවිසෙසෙන වුත්තවචනන්ති තිචීවරාදීනං සාධාරණවචනෙන වුත්තවචනං. යං පනෙත්ථ ‘‘විරුද්ධං විය දිස්සතී’’ති වත්වා තං විරොධාසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘තිචීවරසඞ්ඛෙපෙන…පෙ… විකප්පනාය ඔකාසො දින්නො හොතී’’ති වුත්තං, තං ‘‘අධිට්ඨෙති විකප්පෙතී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි තිචීවරම්පි විකප්පෙතීති අයමත්ථො න සිජ්ඣති, ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. යං පන අධිට්ඨාතබ්බං, තං අධිට්ඨාති. යං තිචීවරවිරහිතං, තං විකප්පෙතබ්බං, තං විකප්පෙතීති එවමත්ථො සිජ්ඣතීති. තස්මා එත්ථ පුබ්බාපරවිරොධො න දිස්සති සාමඤ්ඤවචනස්ස වුත්තාවසෙසෙයෙව අවතිට්ඨනතො. යං පනෙත්ථ තිචීවරස්සාපි විකප්පනවිධිං දස්සෙතුං ‘‘තිචීවරං තිචීවරසඞ්ඛෙපෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තිචීවරසඞ්ඛෙපෙන පරිහරියමානෙසු එකම්පි පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතුං න වට්ටති, තිචීවරතො පන එකං වා සකලමෙව වා අපනෙත්වා අපරං තිචීවරං තිචීවරසඞ්ඛෙපෙන පරිහරිතුකාමස්ස වා තිචීවරාධිට්ඨානං මුඤ්චිත්වා පරික්ඛාරචොළවසෙනෙව සබ්බචීවරං පරිභුඤ්ජිතුකාමස්ස වා පුරිමං අධිට්ඨිතචීවරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතුං වට්ටතීති එවමධිප්පායෙන ‘‘තිචීවරෙ එකෙන චීවරෙන විප්පවසිතුකාමො හොතී’’තිආදි වුත්තං සියා, ඉච්චෙතං පාළියා සද්ධිං සමෙති. අථ පුනපි තදෙව තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතුකාමො හුත්වා විප්පවාසසුඛත්ථං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං සියා, තං ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) ඉමිනා වචනෙන න සමෙති. යදි හි සෙසචීවරානි විය තිචීවරම්පි පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බං සියා, ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතු’’න්ති ඉදං වචනමෙව නිරත්ථකං සියා සෙසචීවරෙහි තිචීවරස්ස විසෙසාභාවා. තස්මා ‘‘විකප්පෙතී’’ති ඉදං තිචීවරවිරහිතමෙව සන්ධාය වුත්තං. තිචීවරං පන විකප්පෙතුං න වට්ටතීති විඤ්ඤායති, තෙනෙව දුතියකථිනසික්ඛාපදස්ස අනාපත්තිවාරෙ ‘‘විකප්පෙතී’’ති ඉදං න වුත්තං, වීමංසිත්වා යථා පාළියා සද්ධිං න විරුජ්ඣති, තථා එත්ථ අධිප්පායො ගහෙතබ්බො.

තුය්හං දෙමීතිආදීසු පරිච්චත්තත්තා මනසා අසම්පටිච්ඡන්තෙපි සම්පදානභූතස්සෙව සන්තකං හොති, සො ඉච්ඡිතක්ඛණෙ ගහෙතුං ලභති. ඉත්ථන්නාමස්සාති පරම්මුඛෙ ඨිතං සන්ධාය වදති. යස්ස පන රුච්චතීතිආදි උභොහිපි පරිච්චත්තතාය අස්සාමිකතං සන්ධාය වුත්තං.

‘‘තං න යුජ්ජතී’’ති ඉදං අන්තොදසාහෙ එව විස්සාසග්ගහණං සන්ධාය අනාපත්තිවාරස්ස ආගතත්තා, ඉධ නිස්සග්ගියචීවරස්ස කප්පියභාවකරණත්ථං ලෙසෙන ගහිතත්තා ච වුත්තං, කෙචි පන ‘‘පරෙහි සභාගෙන අච්ඡින්නෙ, විස්සාසග්ගහිතෙ ච පුන ලද්ධෙ දොසො න දිස්සතී’’ති වදන්ති. අනධිට්ඨානෙනාති කායවාචාහි කත්තබ්බස්ස අකරණෙනාති අධිප්පායො. චීවරස්ස අත්තනො සන්තකතා, ජාතිපමාණයුත්තතා, ඡින්නපලිබොධභාවො, අතිරෙකචීවරතා, දසාහාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.