5. ජරාවග්ගො

1. ජරාධම්මසුත්තවණ්ණනා

511. පමුඛෙ, පාසාදස්ස ච පච්ඡිමභාගෙ ආතපො පච්ඡාතපො, තස්මිං පච්ඡාතපෙ. සො හි පාසාදස්ස පමුඛභාවෙන කතො. කිං පන භගවතො වජිරසාරං සරීරං ඔතාපෙතබ්බං හොතීති ආහ – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදි. අයඤ්ච ඉමං සුත්තං දෙසිතසමයෙ. න සක්කොති බ්‍යාමප්පභාය කායචි පභාය අනභිභවනීයත්තා. කිඤ්චාපි බුද්ධාභා සූරියාභාය අනභිභවනීයා, ඝම්මසභාවතාය පන රස්මීනං පරිතො ඵරන්තී සූරියාභා තිඛිණා උණ්හාති ආහ ‘‘රස්මිතෙජ’’න්ති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථෙව හී’’තිආදි වුත්තං.

සුවණ්ණාවට්ටං වියාති අච්ඡෙ සුවණ්ණපත්තෙ විනිවත්තආවට්ටං විය. ගරහණච්ඡරියං නාම කිරෙතං ‘‘අච්ඡරියමෙතං අවිසිච්ඡෙඵලවද’’න්තිආදීසු විය. න එවමෙතරහීති අත්තනො පාකටවසෙන වදති, න ඉතරෙසම්පීති. සිරාජාලාති සිරාසන්තානා. එවරූපං න හොතීති අඤ්ඤෙසං පාකතිකසත්තානං වුත්තාකාරං විය න හොති පුඤ්ඤසම්භාරස්ස උළාරතමත්තා විපච්චනස්ස පරියන්තගතත්තා. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙසං අපාකට’’න්ති. වලියාවට්ටකන්ති අප්පකං වලියාවට්ටං. තෙනාහ ‘‘කෙසග්ගප්පමාණ’’න්ති. සබ්බානීති සිරාජාලානි. පුරතො වඞ්කොති ථොකං පුරතො නතමත්තං සන්ධායාහ. තෙන වුත්තං ‘‘ස්වායං අඤ්ඤෙසං අපාකටො’’ති. නයග්ගාහතොති අනුමානතො. ධී තන්ති ධී-සද්දයොගෙ උපයොගවචනං. ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො. ධික්කාරොති ජිගුච්ඡාපයොගො. තං ඵුසතූති තුය්හං පාපුණාතු.

2. උණ්ණාභබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

512. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස. න පච්චනුභොති අත්තනො අවිසයභාවතො. ඉදානි තං අඤ්ඤවිසයතං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං.

විසයානි පටිසරන්ති එත්ථාති පටිසරණං. ඉන්ද්‍රියවිඤ්ඤාණානි හි අසතිපි තාදිසෙ අධිප්පායෙ අත්තනො ආරම්මණස්ස යාථාවතො සම්පජානනතො පවෙදනවිජානනානි කරොන්තානි විය පවත්තන්ති, තථා ලොකස්ස අඤ්ඤත්ථ සිද්ධිතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘මනො පටිසරණං, මනොව නෙසං ගොචරවිසයං පච්චනුභොතී’’ති මනොද්වාරිකජවනමනො හි සවිසෙසං මනොවිසයං පච්චනුභොති, පඤ්චද්වාරිකජවනමනො මනනමත්තමෙව පච්චනුභවති. රජ්ජනාදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං, තස්මා සද්දහනාදිපි ගහිතමෙවාති දට්ඨබ්බං, පඤ්චද්වාරප්පවත්තිවසෙන තථා වුත්තං. එකස්මිං පන ද්වාරෙති චක්ඛුද්වාරෙ.

දුබ්බලභොජකාති අප්පානුභාවා රාජභොග්ගා. ආයන්ති භොගුප්පත්තිට්ඨානං. යොත්තබන්ධාදිනිමිත්තං ලද්ධබ්බකහාපණො යොත්තකහාපණො. අද්දුබන්ධාදිනිමිත්තං ගහෙතබ්බකහාපණො අද්දුකහාපණො. මාඝාතඝොසනාය කතාය හිංසානිමිත්තං ගහෙතබ්බකහාපණො මාපහාරකහාපණො. තස්ස පරිමාණං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨකහාපණො’’තිආදි වුත්තං. සතවත්ථුකන්ති සතකරීසවත්ථුකං.

මග්ගසතීති අරියමග්ගසති. භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස හි ජවනමනො උස්සක්කිත්වාව මග්ගසතිං පටිසරති තප්පරියොසානත්තා. තන්ති නිබ්බානං. සාති ඵලවිමුත්ති. පටිසරති අග්ගමග්ගසතියා. ඵලවිමුත්ති නිබ්බානන්ති උභයං මග්ගස්ස සිද්ධායෙවාති. ආරම්මණවසෙන නත්ථි එතස්ස පටිසරණන්ති අප්පටිසරණං අසඞ්ඛතාමතස්ස සන්තිනිච්චසභාවත්තා. සයං පන සබ්බෙසංයෙව අරියානං පටිසරණං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති (පරි. 339). නිබ්බානං අනුපවිට්ඨං නිබ්බානනිස්සයත්තා. න තතො පරං ගච්ඡති ගතස්ස අඤ්ඤස්ස තාදිසස්ස අභාවා. නිබ්බානං පරි සබ්බසො ඔසානන්ති නිබ්බානපරියොසානං.

මූලජාතා ජාතමූලා. තතො එව පතිට්ඨිතා. කා පනස්සාති ආහ ‘‘මග්ගෙන ආගතසද්ධා’’ති. මග්ගො දළ්හාය අසංහාරියසද්ධාය මූලං දිට්ඨිසම්පයුත්තානි චෙව විචිකිච්ඡාචිත්තඤ්චාති පඤ්ච අකුසලචිත්තානි සමුච්ඡෙදවසෙන පහීනානි. පඤ්ච නීවරණානීති එත්ථ අපායගමනීයානි පඨමමග්ගෙනෙව පහීනානි, ඉතරානි වික්ඛම්භනවසෙන ඣානෙන පහීනානීති පඤ්චසු ඔරම්භාගියකිලෙසසංයොජනෙසු එකදෙසවිගමෙනෙව බහිද්ධාසංයොජනො විය ජාතොති වුත්තං ‘‘ඣානඅනාගාමිට්ඨානෙ ඨිතො’’ති. තෙනාහ ‘‘සො අපරිහීන…පෙ… නිබ්බායෙය්‍යා’’ති.

5. පඨමපුබ්බාරාමසුත්තවණ්ණනා

515. පුබ්බකොට්ඨකෙ එවං ආගතසුත්තං ආදිං කත්වා ඵලින්ද්‍රියානෙව කථිතානි අග්ගඵලවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා.

10. ආපණසුත්තවණ්ණනා

520. උපරි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගාති විපස්සනාය සහ සොතාපත්තිඵලතො උපරි තයො මග්ගා. මග්ගාධිගමෙන ඉදානි පච්චක්ඛභූතත්තා ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ ධම්මා’’ති වුත්තා. තත්ථ යං අග්ගභූතං, තස්ස වසෙන දස්සෙතුං ‘‘අරහත්තඵලින්ද්‍රියං නාමා’’ති වුත්තං ඉන්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා. අතිවිජ්ඣිත්වා පස්සාමීති සච්ඡිකත්වා යාථාවතො පස්සාමි. චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහීති වීරියින්ද්‍රියාදීහි චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි. සා විපස්සනාමග්ගඵලසහගතා සියාති මිස්සකා වුත්තා.

ජරාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.