2. නාලන්දසුත්තවණ්ණනා
378. දුතියවග්ගෙ පඨමසුත්තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති තං ලඞ්ඝිත්වා ‘‘දුතියෙ’’ති වුත්තං.
භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතොති සම්බොධියා සෙට්ඨතරොති අභිලක්ඛිතො. භිය්‍යතරාභිඤ්ඤොති සබ්බසත්තෙසු අධිකතරපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘උත්තරිතරඤාණො’’ති. සම්මා අනවසෙසතො බුජ්ඣති එතෙනාති සම්බොධීති ආහ – ‘‘සම්බොධියන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ’’ති. නිප්පදෙසා ගහිතාති අනවසෙසා බුද්ධගුණා ගහිතා අග්ගමග්ගසිද්ධියාව භගවතො සබ්බගුණානං සිද්ධත්තා. න කෙවලඤ්ච බුද්ධානං, අථ ඛො අග්ගසාවකපච්චෙකබුද්ධානම්පි තංතංගුණසමිජ්ඣනං අග්ගමග්ගාධිගමෙනෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වෙපි අග්ගසාවකා’’තිආදිමාහ.
අපරො නයො – පසන්නොති ඉමිනා පසාදස්ස වත්තමානතා දීපිතාති උප්පන්නසද්ධොති ඉමිනාපි සද්ධාය පච්චුප්පන්නතා පකාසිතාති ආහ – ‘‘එවං සද්දහාමීති අත්ථො’’ති. අභිජානාති අභිමුඛභාවෙන සබ්බඤ්ඤෙය්‍යං ජානාතීති අභිඤ්ඤො, භිය්‍යො අධිකො අභිඤ්ඤොති භිය්‍යොභිඤ්ඤො. සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරොති වුත්තොති ආහ – ‘‘භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතො’’ති. දුතියවිකප්පෙ පන අභිජානාතීති අභිඤ්ඤා, අභිවිසිට්ඨා පඤ්ඤා. භිය්‍යො අභිඤ්ඤා එතස්සාති භිය්‍යොභිඤ්ඤො, සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො. ස්වායං අස්ස අතිසයො අභිඤ්ඤාය භිය්‍යොභාවකතොති ආහ – ‘‘භිය්‍යතරාභිඤ්ඤො වා’’ති. සම්බුජ්ඣති එතායාති සම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අග්ගමග්ගඤාණඤ්ච. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි අග්ගමග්ගඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්බොධි නාම. තත්ථ පධානවසෙන තදත්ථදස්සනෙ පඨමවිකප්පො, පදට්ඨානවසෙන දුතියවිකප්පො. කස්මා පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙව ගහණං, නනු හෙට්ඨිමානිපි භගවතො මග්ගඤාණානි සවාසනමෙව යථාසකං පටිපක්ඛවිධමනවසෙන පවත්තානි. සවාසනප්පහානඤ්හි ඤෙය්‍යාවරණප්පහානන්ති? සච්චමෙතං, තං පන අපරිපුණ්ණං පටිපක්ඛවිධමනස්ස විප්පකතභාවතොති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙ වා’’ති. සබ්බන්ති සම්මාසම්බුද්ධෙන අධිගන්තබ්බං සබ්බං.
ඛාදනීයානං උළාරතා සාතරසානුභාවෙනාති ආහ ‘‘මධුරෙ ආගච්ඡතී’’ති. පසංසාය උළාරතා විසිට්ඨභාවෙනාති ආහ – ‘‘සෙට්ඨෙ’’ති. ඔභාසස්ස උළාරතා මහන්තභාවෙනාති වුත්තං – ‘‘විපුලෙ’’ති. උසභස්ස අයන්ති ආසභී, ඉධ පන ආසභී වියාති ආසභී. තෙනාහ – ‘‘උසභස්ස වාචාසදිසී’’ති. යෙන ගුණෙන සා තංසදිසා, තං දස්සෙතුං ‘‘අචලා අසම්පවෙධී’’ති වුත්තං. යතො කුතොචි අනුස්සවනං අනුස්සවො. විජ්ජාට්ඨානාදීසු කතපරිචයානං ආචරියානං තං තං අත්ථං ඤාපෙන්තී පවෙණී ආචරියපරම්පරා. කෙවලං අත්තනො මතියා ‘‘ඉති කිර එවං කිරා’’ති පරිකප්පනා ඉතිකිරා. පිටකස්ස ගන්ථස්ස සම්පදානතො භූතතො තස්ස ගහණං පිටකසම්පදානං. යථාසුතානං අත්තානං ආකාරස්ස පරිවිතක්කනං ආකාරපරිවිතක්කො. තථෙවස්ස ‘‘එවමෙත’’න්ති දිට්ඨියා නිජ්ඣානක්ඛමනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති. ආගමාධිගමෙහි විනා කෙවලං අනුස්සුතතො තක්කමග්ගං නිස්සාය තක්කනං තක්කො. අනුමානවිධිං නිස්සාය ගහණං නයග්ගාහො. යස්මා බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා භගවතො අයං ථෙරස්ස චොදනා ථෙරස්ස ච සො අවිසයො, තස්මා ‘‘පච්චක්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා වියා’’ති වුත්තං. සීහනාදො වියාති සීහනාදො. තංසදිසතා චස්ස සෙට්ඨභාවෙන, සො චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහනාදො’’තිආදිමාහ. උන්නාදයන්තෙනාති අසනිසදිසං කරොන්තෙන.
අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො අනුයොගං සොධෙති නාම, අනුයුජ්ඣන්තො ච නං සොධාපෙති නාම. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො සීහදානං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති යුජ්ජති. නිඝංසනන්ති විමද්දනං. ධමමානන්ති තාපයමානං. තාපනඤ්චෙත්ථ ගග්ගරියා ධම්මාපනසීසෙන වදති.
සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ අතීතෙ නිරුද්ධෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ. තෙනෙතං දස්සෙති – යෙ තෙ අහෙසුං අතීතමද්ධානං තව අභිනීහාරතො ඔරං සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං තාව සාවකඤාණගොචරෙ ධම්මෙ පරිච්ඡින්දන්තො මාරාදයො විය ච බුද්ධානං ලොකියචිත්තාචාරං ත්වං ජානෙය්‍යාසි. යෙ පන තෙ අබ්භතීතා, තතො පරතො ඡින්නවටුමා ඡින්නපපඤ්චා පරියාදින්නවට්ටා සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං සබ්බෙසම්පි තව සාවකඤාණස්ස අවිසයභූතෙ ධම්මෙ කථං ජානිස්සසීති. තෙනාති සම්බොධිසඞ්ඛාතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන. එවංසීලාති තාදිසසීලා. සමාධිපක්ඛාති සමාධි ච සමාධිපක්ඛා ච සමාධිපක්ඛා එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. තත්ථ සමාධිපක්ඛාති වීරියසතියො තදනුගුණා ච ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඣානසමාපත්තීසු යෙභුය්‍යෙන විහාරවොහාරො, ඣානසමාපත්තියො සමාධිප්පධානාති වුත්තං ‘‘සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතො’’ති.
යථා පන හෙට්ඨා ගහිතාපි සමාධිපඤ්ඤා පටිපක්ඛතො විමුත්තත්තා විමුච්චන-සඞ්ඛාත-කිච්චවිසෙස-දස්සනවසෙන විමුත්තිපරියායෙන පුන ගහිතා ‘‘එවංවිමුත්තා’’ති, එවං දිබ්බවිහාරො දිබ්බවිහාරවිසෙසදස්සනවසෙන පුන ගහිතො ‘‘එවංවිහාරී’’ති, තස්මා සබ්බෙසං සමාපත්තිවිහාරානං වසෙනෙත්ථ අත්ථො යුජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. විමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති විමුච්චිත්ථාති කත්වා. එස නයො සෙසෙසුපි. පටිප්පස්සද්ධන්තෙති පටිප්පස්සම්භනොසාපනෙන. සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටත්තා අසංසට්ඨත්තා විමුත්තත්තා ච නිස්සරණවිමුත්ති නිබ්බානං.
අනාගතබුද්ධානං පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො. තෙන අතීතෙසු තාව ඛන්ධානං භූතපුබ්බත්තා තත්ථ සියා ඤාණස්ස සවිසයෙ ගති, අනාගතෙසු පන සබ්බසො අසඤ්ජාතෙසු කථන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගතාපී’’තිආදි. ‘‘අත්තනො චෙතසා පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතා’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අතීතානාගතෙ සත්තාහෙ එව පවත්තං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස විසයො, න තතො පරන්ති? නයිදං චෙතොපරියඤාණකිච්චවසෙන වුත්තං, අථ ඛො පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණානං වසෙන වුත්තං, තස්මා නායං දොසො. විදිතට්ඨානෙ න කරොති සික්ඛාපදෙනෙව තාදිසස්ස පටික්ඛෙපස්ස පටික්ඛිත්තත්තා සෙතුඝාතතො ච. කථං පන ථෙරො ද්වයසම්භවෙ පටික්ඛෙපමෙව අකාසි, න විභජ්ජ බ්‍යාකාසීති ආහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. පාරං පරියන්තං මිනොතීති පාරමී, සා එව ඤාණන්ති පාරමිඤාණං, සාවකානං පාරමිඤාණං සාවකපාරමිඤාණං. තස්මිං සාවකානං උක්කංසපරියන්තගතෙ ජානනෙ නායමනුයොගො, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ජානනෙ. කෙචි පන ‘‘සාවකපාරමිඤාණෙති සාවකපාරමිඤාණවිසයෙ’’ති අත්ථං වදන්ති, තථා සෙසපදෙසුපි. සීල…පෙ… සමත්ථන්ති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිඤාණසඞ්ඛාතානං කාරණානං ජානනසමත්ථං. බුද්ධසීලාදයො හි බුද්ධානං බුද්ධකිච්චස්ස පරෙහි එතෙ බුද්ධාති ජානනස්ස ච කාරණං.
අනුමානඤාණං විය සංසයට්ඨිතං අහුත්වා ඉදමිදන්ති යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති නිච්ඡිනොතීති ධම්මො, පච්චක්ඛඤාණන්ති ආහ ‘‘ධම්මස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණස්සා’’ති. අනුඑතීති අන්වයොති ආහ ‘‘අනුයොගං අනුගන්ත්වා’’ති. පච්චක්ඛසිද්ධඤ්හි අත්ථං අනුගන්ත්වා අනුමානඤාණස්ස පවත්ති ‘‘දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස අනුමාන’’න්ති වෙදිතබ්බා. විදිතෙ වෙදකම්පි ඤාණං අත්ථතො විදිතමෙව හොතීති ‘‘අනුමානඤාණං නයග්ගාහො විදිතො’’ති වුත්තං. විදිතොති විද්ධො පටිලද්ධො, අධිගතොති අත්ථො. අප්පමාණොති අපරිමාණො මහාවිසයත්තා. තෙනාහ ‘‘අපරියන්තො’’ති. තෙනාති අපරියන්තත්තා. තෙන වා අපරියන්තෙන ඤාණෙන. එතෙන ථෙරො යං යං අනුමෙය්‍යමත්ථං ඤාතුකාමො හොති, තත්ථ තත්ථ තස්ස අසඞ්ගමප්පටිහතං අනුමානඤාණං පවත්තෙතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සො ඉමිනා’’තිආදි. තත්ථ ඉමිනාති ඉමිනා කාරණෙන.
පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං ආපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා ථෙරො අත්තානං දස්සෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි.
යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො පණ්ඩිතොති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ – ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති අඤ්ඤාණං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සම්බන්ධිතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතපදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ – ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නපදෙසං, ඡින්නට්ඨානං වා. තඤ්හි ‘‘විවර’’න්ති වුච්චති. කීලිට්ඨන්ති මලීනං. උපතාපෙන්තීති කිලෙසපරිළාහෙන සන්තාපෙන්ති. විබාධෙන්තීති පීළෙන්ති. උප්පන්නාය පඤ්ඤාය නීවරණෙහි න කිඤ්චි කාතුං සක්කාති ආහ ‘‘අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තී’’ති. තස්මාති පච්චයූපඝාතෙන උප්පජ්ජිතුං අප්පදානතො. චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුට්ඨු ඨපිතචිත්තාති චතුබ්බිධායපි සතිපට්ඨානභාවනාය සම්මදෙව ඨපිතචිත්තා අප්පිතචිත්තා. යථාසභාවෙන භාවෙත්වාති යාථාවතො සම්මදෙව යථා පටිපක්ඛා සමුච්ඡිජ්ජන්ති, එවං භාවෙත්වා.
පුරිමනයෙ සතිපට්ඨානානි බොජ්ඣඞ්ගා ච මිස්සකා අධිප්පෙතාති තතො අඤ්ඤථා වත්තුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. මිස්සකාති සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන මිස්සකා. ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තාති පඨමං වුත්තත්තා සතිපට්ඨානෙසු විපස්සනං ගහෙත්වා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වාති වුත්තත්තා මග්ගපරියාපන්නානංයෙව ච නෙසං නිප්පරියායබොජ්ඣඞ්ගභාවතො තෙසු ච අධිගතමෙව හොතීති බොජ්ඣඞ්ගෙ මග්ගො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාති ගහිතෙ සුන්දරො පඤ්හො භවෙය්‍යා’’ති මහාසිවත්ථෙරො ආහ. න පනෙවං ගහිතං පොරාණෙහීති අධිප්පායො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො.
තත්ථාති තෙසු පච්චන්තනගරාදීසු. නගරං විය නිබ්බානං තදත්ථිකෙහි උපගන්තබ්බතො උපගතානඤ්ච පරිස්සයරහිතසුඛාධිගමට්ඨානතො. පාකාරො විය සීලං තදුපගතානං පරිතො ආරක්ඛභාවතො. අනුපරියායපථො විය හිරී සීලපාකාරස්ස අධිට්ඨානභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පරියායපථොති ඛො භික්ඛු හිරියා එතං අධිවචන’’න්ති. ද්වාරං විය අරියමග්ගො නිබ්බානනගරප්පවෙසනෙ අඤ්ජසභාවතො. පණ්ඩිතදොවාරිකො විය ධම්මසෙනාපති නිබ්බානනගරං පවිට්ඨපවිසනකානං සත්තානං සල්ලක්ඛණතො. දින්නොති දාපිතො, සොධිතොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.