1. පබ්බතවග්ගො

1.හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

182. බුජ්ඣති චතුසච්චං අරියසාවකො එතායාති බොධං, ධම්මසාමග්ගී, අරියසාවකො පන චතුසච්චං බුජ්ඣතීති බොධි. අඞ්ගාති කාරණා. යාය ධම්මසාමග්ගියාති සම්බන්ධො. තණ්හාවසෙන පතිට්ඨානං, දිට්ඨිවසෙන ආයූහනා. සස්සතදිට්ඨියා පතිට්ඨානං, උච්ඡෙදදිට්ඨියා ආයූහනා. ලීනවසෙන පතිට්ඨානං, උද්ධච්චවසෙන ආයූහනා. කාමසුඛානුයොගවසෙන පතිට්ඨානං, අත්තකිලමථානුයොගවසෙන ආයූහනා. ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනායං (සං. නි. 1.1) –

‘‘කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං, අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා. තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨානං, අවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙහි ආයූහනා, සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන පතිට්ඨානං, සබ්බලොකියකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා’’ති –

වුත්තෙසු පකාරෙසු ඉධ අවුත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහතීති එතෙන සිඛාපත්තවිපස්සනාසහගතානම්පි සතිආදීනං බොජ්ඣඞ්ගභාවං දස්සෙති. චත්තාරීතිආදිනා මග්ගඵලෙන සහගතානං. සත්තහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි භාවිතෙහි සච්චපටිවෙධො හොතීති කථමිදං ජානිතබ්බන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යථාහා’’තිආදි. ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො වියාති එතෙන බොධිබොජ්ඣඞ්ගසද්දානං සමුදායාවයවවිසයතං දස්සෙති. සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො වියාති එතෙන පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං දස්සෙති.

බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං ‘‘කාරණත්ථො අඞ්ගසද්දො’’ති. බුජ්ඣතීති බොධි, බොධියා එව අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං ‘‘බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. විපස්සනාදීනං කාරණානං බුජ්ඣිතබ්බානං සච්චානං අනුරූපං පච්චක්ඛභාවෙන පටිමුඛං අවිපරීතං සම්මා බුජ්ඣන්තීති එවං වත්ථුවිසෙසදීපකෙහි උපරිමග්ගෙහි අනුබුජ්ඣන්තීතිආදිනා වුත්තබොධිසද්දෙහි නිප්පදෙසෙන වුත්තං ‘‘බුජ්ඣනතාසාමඤ්ඤෙන සඞ්ගණ්හාතී’’ති. එත්ථ ච ලීනපතිට්ඨාන-කාමසුඛල්ලිකානුයොග-උච්ඡෙදාභිනිවෙසානං ධම්මවිචය-වීරියපීතිපධාන-ධම්මසාමග්ගී පටිපක්ඛො. උද්ධච්චායූහනඅත්තකිලමථානුයොග-සස්සතාභිනිවෙසානං පස්සද්ධිසමාධි-උපෙක්ඛාපධාන-ධම්මසාමග්ගී පටිපක්ඛො. සති පන උභයත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා. තථා හි සා සබ්බත්ථිකා වුත්තා.

සං-සද්දො පසංසායං. පුනදෙව සුන්දරො ච අත්ථොපීති ආහ ‘‘පසත්ථො සුන්දරො ච බොජ්ඣඞ්ගො’’ති. අභිනිබ්බත්තෙතීති අභිවිසිට්ඨභාවෙන නිබ්බත්තෙති සවිසෙසභාවං වදති. ‘‘එකෙ වණ්ණයන්තී’’ති වත්වා තත්ථ යථාවුත්තවිවෙකත්තයතො අඤ්ඤං විවෙකද්වයං උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙ හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඣානක්ඛණෙ තාව කිච්චතො වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං, විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතං භාවෙතීති. තෙනාහ – ‘‘අනුත්තරං විමොක්ඛං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති. තත්ථ තත්ථ නිච්ඡයතාය කසිණජ්ඣානග්ගහණෙන අනුප්පාදානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං.

හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. කායසුත්තවණ්ණනා

183. තිට්ඨන්ති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. කම්මඋතුචිත්තාහාරසඤ්ඤිතො චතුබ්බිධො පච්චයො ඨිති එතස්සාති පච්චයට්ඨිතිකො. ආහාරපච්චයසද්දා හි එකත්ථා. සුභම්පීති කාමච්ඡන්දො පච්චයො, අසුභෙ සුභාකාරෙන පවත්තනතො සුභන්ති වුච්චති. තෙන කාරණෙන පවත්තනකස්ස අඤ්ඤස්ස කාමච්ඡන්දස්ස නිමිත්තත්තා සුභනිමිත්තන්ති. සුභස්සාති යථාවුත්තස්ස සුභස්ස. ආරම්මණම්පීති සුභාකාරෙන, ඉට්ඨාකාරෙන වා ගය්හමානං රූපාදිආරම්මණම්පි සුභනිමිත්තං වුත්තාකාරෙන. අනුපායමනසිකාරොති ආකඞ්ඛිතස්ස හිතසුඛස්ස අනුපායභූතො මනසිකාරො, තතො එව උප්පථමනසිකාරොති අයොනිසොමනසිකාරො. තස්මින්ති යථානිද්ධාරිතෙ කාමච්ඡන්දභූතෙ තදාරම්මණභූතෙ ච දුවිධෙපි සුභනිමිත්තෙ. අට්ඨකථායං පන ‘‘සුභාරම්මණෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං. අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තන්තිආදීති ආදි-සද්දෙන කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස ආහාරදස්සනපාළි උත්තානාති කත්වා වුත්තං – ‘‘එවං සබ්බනීවරණෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා’’ති.

පටිඝොපි පටිඝනිමිත්තං පුරිමුප්පන්නස්ස පච්ඡා උප්පජ්ජනකස්ස නිමිත්තභාවතො. පටිඝාරම්මණං නාම එකූනවීසති ආඝාතවත්ථුභූතා සත්තසඞ්ඛාරා. අරතීති පන්තසෙනාසනාදීසු අරමණං. උක්කණ්ඨිතාති උක්කණ්ඨභාවො. පන්තෙසූති දූරෙසු, විවිත්තෙසු වා. අධිකුසලෙසූති සමථවිපස්සනාධම්මෙසු. අරති රතිපටිපක්ඛො. අරතිතාති අරමණාකාරො. අනභිරතීති අනභිරතභාවො. අනභිරමණාති අනභිරමණාකාරො. උක්කණ්ඨිතාති උක්කණ්ඨනාකාරො. පරිතස්සිතාති උක්කණ්ඨනවසෙනෙව පරිතස්සනා.

ආගන්තුකං, න සභාවසිද්ධං. කායාලසියන්ති නාමකායෙ අලසභාවො. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘තන්දීති ජාතිආලසිය’’න්ති වුත්තං. වදතීති එතෙන අතිසීතාදිපච්චයා සඞ්කොචාපත්තිං දස්සෙති. යං සන්ධාය වුත්තං කිලෙසවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. අට්ඨ. 857). තන්දීති ජාතිආලසියං. තන්දියනාති තන්දියනාකාරො. තන්දිමනකතාති තන්දියා අභිභූතචිත්තතා. අලසස්ස භාවො ආලස්‍යං. ආලස්‍යායනාකාරො ආලස්‍යායනා. ආලස්‍යායිතස්ස භාවො ආලස්‍යායිතත්තං. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි කිලෙසවසෙන කායාලසියං කථිතං.

කිලෙසවසෙනාති සම්මොහවසෙන. කායවිනමනාති කායස්ස විරූපතො නමනා. ජම්භනාති ඵන්දනා. පුනප්පුනං ජම්භනා විජම්භනා. ආනමනාති පුරතො නමනා. විනමනාති පච්ඡතො නමනා. සන්නමනාති සමන්තතො නමනා. පණමනාති යථා හි තන්තතො උට්ඨිතපෙසකාරො කිඤ්චිදෙව උපරිට්ඨිතං ගහෙත්වා උජුං කායං උස්සාපෙති, එවං කායස්ස උද්ධං ඨපනා. බ්‍යාධියකන්ති උප්පන්නබ්‍යාධිතා. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි කිලෙසවසෙන කායඵන්දනමෙව කථිතං (විභ. අට්ඨ. 858).

භත්තපරිළාහොති භත්තවසෙන පරිළාහුප්පත්ති. භුත්තාවිස්සාති භුත්තවතො. භත්තමුච්ඡාති භත්තගෙලඤ්ඤං. අතිභුත්තපච්චයා හි මුච්ඡාපත්තො විය හොති. භත්තකිලමථොති භුත්තපච්චයා කිලන්තභාවො. භත්තපරිළාහොති භත්තදරථො. කුච්ඡිපූරං භුත්තවතො හි පරිළාහුප්පත්තියා උපහතින්ද්‍රියො විය හොති, කායො ඛිජ්ජති. කායදුට්ඨුල්ලන්ති භුත්තභත්තං නිස්සාය කායස්ස අකම්මඤ්ඤතා.

චිත්තස්ස ලීයනාකාරොති ආරම්මණෙ චිත්තස්ස සඞ්කොචප්පත්ති. චිත්තස්ස අකල්‍යතාති චිත්තස්ස ගිලානභාවො. ගිලානොති අකල්ලකො වුච්චති. තථා චාහ ‘‘නාහං, භන්තෙ, අකල්ලකො’’ති. අකම්මඤ්ඤතාති චිත්තගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතො අකම්මඤ්ඤනාකාරො. ඔලීයනාති ඔලීයනාකාරො. ඉරියාපථිකම්පි චිත්තං යස්ස වසෙන ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො ඔලීයති, තස්ස තං ආකාරං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඔලීයනා’’ති. දුතියපදං උපසග්ගෙන වඩ්ඪිතං. ලීනන්ති අවිප්ඵාරිකතාය සඞ්කොචප්පත්තං. ඉතරෙ ද්වෙ ආකාරනිද්දෙසා. ථිනන්ති අවිප්ඵාරිකතාය අනුස්සාහනා අසඞ්ගහනසඞ්ගහනං. ථියනාකාරො ථියනා. ථියිතත්තන්ති ථියිතස්ස ආකාරො, අවිප්ඵාරිකතාති අත්ථො.

චෙතසො අවූපසමොති චිත්තස්ස අවූපසන්තතා අසන්නිසින්නභාවො. තෙනාහ – ‘‘අවූපසන්තාකාරො’’ති. අත්ථතො පනෙතන්ති ස්වායං අවූපසන්තාකාරො වික්ඛෙපසභාවත්තා වික්ඛෙපහෙතුතාය ච අත්ථතො එතං උද්ධච්චකුක්කුච්චමෙව.

විචිකිච්ඡාය ආරම්මණධම්මා නාම ‘‘බුද්ධෙ කඞ්ඛතී’’තිආදිනා ආගතඅට්ඨකඞ්ඛාවත්ථුභූතා ධම්මා. යස්මා විචිකිච්ඡා බ්‍යාපාදාදයො විය අනු අනු උග්ගහණපච්චයා උප්පජ්ජති, තස්මා කඞ්ඛාට්ඨානීයං ආරම්මණමෙව දස්සිතං ‘‘විචිකිච්ඡාය ආරම්මණධම්මා’’ති. යස්මා පුරිමුප්පන්නා විචිකිච්ඡා පච්ඡා විචිකිච්ඡාය පච්චයො හොති, තස්මා විචිකිච්ඡාපි විචිකිච්ඡාට්ඨානීයධම්මා වෙදිතබ්බා. තත්‍රායං වචනත්ථො – තිට්ඨන්ති පවත්තන්ති එත්ථාති ඨානීයා, විචිකිච්ඡා එව ඨානීයා විචිකිච්ඡාට්ඨානීයා. අට්ඨකථායං පන ආරම්මණස්සපි තත්ථ විසෙසපච්චයතං උපාදාය ‘‘කාමච්ඡන්දො විචිකිච්ඡාති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ආරම්මණෙන කථිතා’’ති වුත්තං. සුභනිමිත්තස්ස හි පච්චයභාවමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං, තථාපි යථා ‘‘පටිඝම්පි පටිඝනිමිත්ත’’න්ති කත්වා ‘‘බ්‍යාපාදො උපනිස්සයෙන කථිතො’’ති වුත්තං, එවං සුභම්පි සුභනිමිත්තන්ති කත්වා කාමච්ඡන්දො උපනිස්සයෙන කථිතොති සක්කා විඤ්ඤාතුං. සෙසා ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානි. තත්ථ ථිනමිද්ධං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතාදිවසෙන පච්චයො, තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චන්ති. උභයෙසම්පි උපනිස්සයකොටියා පච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘සහජාතෙන ච උපනිස්සයෙන චා’’ති.

යස්මා සති නාම ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා තෙසං තෙසං ධම්මානං අනුස්සරණවසෙන වත්තති, තස්මා තෙ ධම්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා නාම. ලොකුත්තරධම්මෙ ච අනුස්සවාදිවසෙන ගහෙත්වා තථා පවත්තතෙව. තෙන වුත්තං ‘‘සතියා’’තිආදි.

කොසල්ලං වුච්චති පඤ්ඤා, තතො උප්පන්නා කොසල්ලසම්භූතා. අනවජ්ජසුඛවිපාකාති අනවජ්ජා හුත්වා සුඛවිපාකා විපච්චනකා. පදද්වයෙන පච්චයතො සභාවතො කිච්චතො ඵලතො කුසලධම්මං දස්සෙති. අකුසලනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො. සාවජ්ජාති ගාරය්හා. අනවජ්ජාති අගාරය්හා. හීනා ලාමකා. පණීතා සෙට්ඨා. කණ්හා කාළකා අසුද්ධා. සුක්කා ඔදාතා සුද්ධා. පටිභාග-සද්දො පඨමෙ විකප්පෙ සදිසකොට්ඨාසත්ථො, දුතියෙ පටිපක්ඛකොට්ඨාසත්ථො, තතියෙ නිග්ගහෙතබ්බපටිපක්ඛකොට්ඨාසත්ථො දට්ඨබ්බො.

කුසලකිරියාය ආදිකම්මභාවෙන පවත්තවීරියං ධිතිසභාවතාය ධාතූති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ආරම්භධාතූති පඨමාරම්භවීරිය’’න්ති. ලද්ධාසෙවනං වීරියං බලප්පත්තං හුත්වා පටිපක්ඛං විධමතීති ආහ – ‘‘නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතර’’න්ති. අධිමත්තාධිමත්තතරානං පටිපක්ඛධම්මානං විධමනසමත්ථං පටුපටුතරාදිභාවප්පත්තං හොතීති ආහ – ‘‘පරක්කමධාතූති පරං පරං ඨානං අක්කමනතාය තතොපි බලවතර’’න්ති.

තිට්ඨති පවත්තති එත්ථාති ඨානීයා. ආරම්මණධම්මා, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස ඨානීයාති පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයාති ‘‘පීතියා ආරම්මණධම්මා’’ති වුත්තං. යස්මා අපරාපරුප්පත්තියා පීතිපි තථා වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘පීතියා එව තං නාම’’න්ති. දරථපස්සද්ධීති දරථො කිලෙසපරිළාහො, සො පස්සම්භති එතායාති දරථපස්සද්ධි, කායපස්සද්ධියා වෙදනාදිඛන්ධත්තයස්ස විය රූපකායස්සපි පස්සම්භනං හොති, චිත්තපස්සද්ධියා චිත්තස්සෙව පස්සම්භනං, තතො එවෙත්ථ භගවතා ලහුතාදීනං විය දුවිධතා වුත්තා. තථා සමාහිතාකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා ගය්හමානො සමථොව සමථනිමිත්තං, තස්ස ආරම්මණභූතං පටිභාගනිමිත්තම්පි. විවිධං අග්ගං එතස්සාති බ්‍යග්ගො, වික්ඛෙපො. තථා හි සො අනවට්ඨානරසො භන්තතාපච්චුපට්ඨානො වුත්තො. එකග්ගභාවතො බ්‍යග්ගපටිපක්ඛොති අබ්‍යග්ගො, සමාධි, සො එව නිමිත්තන්ති පුබ්බෙ විය වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති.

යො ආරම්මණෙ ඉට්ඨානිට්ඨාකාරං අනාදියිත්වා ගහෙතබ්බො මජ්ඣත්තාකාරො, යො ච පුබ්බෙ උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාවසෙන උප්පන්නො මජ්ඣත්තාකාරො, දුවිධොපි සො උපෙක්ඛාය ආරම්මණධම්මොති අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘අත්ථතො පන මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාට්ඨානීයා ධම්මාති වෙදිතබ්බො’’ති. ආරම්මණෙන කථිතා ආරම්මණස්සෙව තෙසං විසෙසපච්චයභාවතො. සෙසාති වීරියාදයො චත්තාරො ධම්මා. තෙසඤ්හි උපනිස්සයොව සාතිසයො ඉච්ඡිතබ්බොති.

කායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සීලසුත්තවණ්ණනා

184. ඛීණාසවස්ස ලොකුත්තරං සීලං නාම මග්ගඵලපරියාපන්නා සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා සීලලක්ඛණප්පත්තා තදඤ්ඤෙ චෙතනාදයො. ලොකියං පන කිරියාබ්‍යාකතචිත්තපරියාපන්නං චාරිත්තසීලං, වාරිත්තසීලස්ස පන සම්භවො එව නත්ථි විරමණවසෙන පවත්තියා අභාවතො. ‘‘පුබ්බභාගසීලං ලොකියසීල’’න්ති කෙචි.

චක්ඛුදස්සනන්ති චක්ඛූහි දස්සනං. ලක්ඛණස්ස දස්සනන්ති සභාවධම්මානං සඞ්ඛතානං පච්චත්තලක්ඛණස්ස ඤාතපරිඤ්ඤාය, අනිච්චාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස තීරණපරිඤ්ඤාය දස්සනං. පජහන්තොපි හි තෙ පහාතබ්බාකාරතො පස්සති නාම. නිබ්බානස්ස තථලක්ඛණං මග්ගඵලෙහි දස්සනං, තං පන පටිවිජ්ඣනං. ඣානෙන පථවීකසිණාදීනං, අභිඤ්ඤාහි රූපානං දස්සනම්පි ඤාණදස්සනමෙව. චක්ඛුදස්සනං අධිප්පෙතං සවනපයිරුපාසනානං පරතො ගහිතත්තා. පඤ්හපයිරුපාසනන්ති පඤ්හපුච්ඡනවසෙන පයිරුපාසනං අඤ්ඤකම්මත්ථාය උපසඞ්කමනස්ස කෙවලං උපසඞ්කමනෙනෙව ජොතිතත්තා.

අරියානං අනුස්සති නාම ගුණවසෙන, තත්ථාපි ලද්ධඔවාදාවජ්ජනමුඛෙන යථාභූතසීලාදිගුණානුස්සරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘ඣානවිපස්සනා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤෙසංයෙව සන්තිකෙති අරියෙහි අඤ්ඤෙසං සාසනිකානංයෙව සන්තිකෙ. තෙනාහ – ‘‘අනුපබ්බජ්ජා නාමා’’ති. අඤ්ඤෙසූති සාසනිකෙහි අඤ්ඤෙසු තාපසපරිබ්බාජකාදීසු. තත්ථ හි පබ්බජ්ජා අරියානං අනුපබ්බජ්ජා නාම න හොතීති වුත්තං.

සතසහස්සමත්තා අහෙසුං සමන්තපාසාදිකත්තා මහාථෙරස්ස. ලඞ්කාදීපෙති නිස්සයසීසෙන නිස්සිතසල්ලක්ඛණං. න හි පබ්බජ්ජා දීපපටිලද්ධා, අථ ඛො දීපනිවාසිආචරියපටිලද්ධා. මහින්ද…පෙ… පබ්බජන්ති නාම තස්ස පරිවාරතාය පබ්බජ්ජායාති.

සරතීති තං ඔවාදානුසාසනිධම්මං චින්තෙති චිත්තෙ කරොති. විතක්කාහතං කරොතීති පුනප්පුනං පරිවිතක්කනෙන තදත්ථං විතක්කනිප්ඵාදිතං කරොති. ආරද්ධො හොතීති සම්පාදිතො හොති. තං පන සම්පාදනං පාරිපූරි එවාති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණො හොතී’’ති. තත්ථාති යථාවුත්තෙ ධම්මෙ. ඤාණචාරවසෙනාති ඤාණස්ස පවත්තනවසෙන. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති තස්මිං තස්මිං ඔවාදධම්මෙ ආගතානං රූපාරූපධම්මානං. ලක්ඛණන්ති විසෙසලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච. පවිචිනතීති ‘‘ඉදං රූපං එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා විචයං ආපජ්ජති. ඤාණඤ්ච රොපෙතීති ‘‘අනිච්චං චලං පලොකං පභඞ්ගූ’’තිආදිනා ඤාණං පවත්තෙති. වීමංසනං…පෙ… ආපජ්ජතීති රූපසත්තකාරූපසත්තකක්කමෙන විපස්සනං පච්චක්ඛතො විය අනිච්චතාදීනං දස්සනං සම්මසනං ආපජ්ජති.

උභයම්පෙතන්ති ඵලානිසංසාති වුත්තද්වයං. අත්ථතො එකං පරියායසද්දත්තා. පටිකච්චාති පගෙව. මරණකාලෙති මරණකාලසමීපෙ. සමීපත්ථෙ හි ඉදං භුම්මන්ති ආහ ‘‘මරණස්ස ආසන්නකාලෙ’’ති.

සො තිවිධො හොති ඤාණස්ස තික්ඛමජ්ඣමුදුභාවෙන. තෙනාහ ‘‘කප්පසහස්සායුකෙසූ’’තිආදි. උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායනතො. යත්ථ කත්ථචීති අවිහාදීසු යත්ථ කත්ථචි. සප්පයොගෙනාති විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙන පයොගෙන, සහ විපස්සනාපයොගෙනාති අත්ථො. සුද්ධාවාසභූමියං උද්ධංයෙව මග්ගසොතො එතස්සාති උද්ධංසොතො. පටිසන්ධිවසෙන අකනිට්ඨභවං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී.

අවිහාදීසු වත්තමානොපි එකංසතො උද්ධංගමනාරහො පුග්ගලො අකනිට්ඨගාමී එව නාමාති වුත්තං ‘‘එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච හොන්තී’’ති. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. උද්ධංසොතභාවතො යදිපි හෙට්ඨිමාදීසුපි අරියභූමි නිබ්බත්තතෙව, තථාපි තත්ථ භූමීසු ආයුං අග්ගහෙත්වා අකනිට්ඨභවෙ ආයුවසෙනෙව සොළසකප්පසහස්සායුකතා දට්ඨබ්බා. ‘‘සත්ත ඵලා සත්තානිසංසා පාටිකඞ්ඛා’’ති වුත්තත්තා ‘‘අරහත්තමග්ගස්ස පුබ්බභාගවිපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා’’ති වුත්තං. සත්තන්නම්පි සහභාවො ලබ්භතීති ‘‘අපුබ්බං අචරිමං එකචිත්තක්ඛණිකා’’ති වුත්තං. තයිදං පාළියං තත්ථ තත්ථ ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති ආගතවචනෙන විඤ්ඤායති, බොජ්ඣඞ්ගානං පන නානාසභාවත්තා ‘‘නානාලක්ඛණා’’ති වුත්තං.

සීලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වත්ථසුත්තවණ්ණනා

185. ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති එවං චෙ මය්හං හොතීති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම සෙට්ඨො උත්තමො පවරො, තස්මාහං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසීසෙන ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා විහරිස්සාමීති එවං චෙ මය්හං පුබ්බභාගෙ හොතීති අත්ථො. ‘‘අප්පමාණො’’ති එවං මය්හං හොතීති ස්වායං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සබ්බසො පමාණකරකිලෙසාභාවතො අප්පමාණධම්මාරම්මණතො ච අප්පමාණොති එවං මය්හං අන්තොසමාපත්තියං අසම්මොහවසෙන හොති. සුපරිපුණ්ණොති භාවනාපාරිපූරියා සුට්ඨු පරිපුණ්ණොති එවං මය්හං අන්තොසමාපත්තියං අසම්මොහවසෙන හොතීති. තිට්ඨතීති යථාකාලපරිච්ඡෙදසමාපත්තියා අවට්ඨානෙන තප්පරියාපන්නතාය සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති පටිබන්ධවසෙන. උප්පාදං අනාවජ්ජිතත්තාති උප්පාදස්ස අනාවජ්ජනෙන අසමන්නාහාරෙන. උප්පාදසීසෙන චෙත්ථ උප්පාදවන්තොව සඞ්ඛාරා ගහිතා. අනුප්පාදන්ති නිබ්බානං උප්පාදාභාවතො උප්පාදවන්තෙහි ච විනිස්සටත්තා. පවත්තන්ති විපාකප්පවත්තං. අප්පවත්තන්ති නිබ්බානං තප්පටික්ඛෙපතො. නිමිත්තන්ති සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තං. අනිමිත්තන්ති නිබ්බානං. සඞ්ඛාරෙති උප්පාදාදිඅනාමසනෙන කෙවලමෙව සඞ්ඛාරගහණං. විසඞ්ඛාරන්ති නිබ්බානං. ආවජ්ජිතත්තා ආවජ්ජිතකාලතො පට්ඨාය ආරබ්භ පවත්තියා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති. අට්ඨහාකාරෙහීති අට්ඨහි කාරණෙහි. ජානාතීති සමාපත්තිතො වුට්ඨිතකාලෙ පජානාති. අට්ඨහාකාරෙහීති උප්පාදාවජ්ජනාදීහි චෙව අනුප්පාදාවජ්ජනාදීහි ච වුත්තාකාරවිපරීතෙහි අට්ඨහි ආකාරෙහි චවන්තං සමාපත්තිවසෙන අනවට්ඨානතොපි ගච්ඡන්තං චවතීති ථෙරො පජානාතීති.

ඵලබොජ්ඣඞ්ගාති ඵලසමාපත්තිපරියාපන්නා බොජ්ඣඞ්ගා. කිං පන තෙ විසුං විසුං පවත්තන්තීති ආහ ‘‘යදා හී’’තිආදි. සීසං කත්වාති පධානං සෙට්ඨං කත්වා. තදන්වයාති තදනුගතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං අනුගච්ඡනකා. තඤ්ච ඛො තථා කත්වා ධම්මං පච්චවෙක්ඛණවසෙන. කෙචි පන ‘‘තං පච්චවෙක්ඛණාදිකං කත්වා’’ති වදන්ති.

වත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

186. බොධායාති එත්ථ බොධො නාම බුජ්ඣනං, තං පන කිස්ස කෙනාති පුච්ඡන්තො ‘‘කිං බුජ්ඣනත්ථායා’’ති වත්වා තං දස්සෙන්තො ‘‘මග්ගෙනා’’තිආදිමාහ. මග්ගෙන නිබ්බානං බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති, පච්චවෙක්ඛණාය කතකිච්චතං බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති, පඨමවිකප්පෙ සච්ඡිකිරියාභිසමයො එව දස්සිතොති තෙන අතුට්ඨෙ ‘‘මග්ගෙන වා’’ති දුතියවිකප්පමාහ. විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතන්ති පදෙහි සබ්බං මග්ගකිච්චං තස්ස ඵලඤ්ච දස්සිතං. නිරොධනිස්සිතන්ති ඉමිනා නිබ්බානසච්ඡිකිරියා. කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතීතිආදිනා කිලෙසප්පහානං. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතීතිආදිනා පච්චවෙක්ඛණා දස්සිතා.

භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6-7. කුණ්ඩලියසුත්තාදිවණ්ණනා

187-188. නිබද්ධවාසවසෙන ආරාමෙ නිසීදනසීලොති ආරාමනිසාදී. පරිසං ඔගාළ්හො හුත්වා චරතීති පරිසාවචරොති ආහ – ‘‘යො පනා’’තිආදි. එවන්ති ඉමිනාකාරෙන. ගහණන්ති නිග්ගහණං. තෙන පුච්ඡාපදස්ස අත්ථං විවරති. නිබ්බෙඨනන්ති නිග්ගහනිබ්බෙඨනං. තෙන විස්සජ්ජනපදස්ස අත්ථං විවරති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන ‘‘ඉතිවාදො’’ති එත්ථ ඉති-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. උපාරම්භාධිප්පායො වදති එතෙනාති වාදො, දොසො. ඉතිවාදො හොතීති එවං ඉමස්ස උපරි වාදාරොපනං හොති. ඉතිවාදප්පමොක්ඛොති එවං තතො පමොක්ඛො හොති. එවං වාදප්පමොක්ඛානිසංසං පරෙහි ආරොපිතදොසස්ස නිබ්බෙඨනවසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි දොසපවෙදනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අයං පුච්ඡාය දොසො’’තිආදි වුත්තං.

එත්තකං ඨානන්තිආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘තීණි සුචරිතානී’’ති එත්තකං ඨානං. ඉමං දෙසනන්ති ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො ඛො’’තිආදිනයප්පවත්තං ඉමං දෙසනං. නාභිජ්ඣායතීති න අභිජ්ඣායති. නාභිහංසතීති න අභිතුස්සති. ගොචරජ්ඣත්තෙ ඨිතං හොතීති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ සමාධානවසෙන ඨිතං හොති අවට්ඨිතං. තෙනාහ ‘‘සුසණ්ඨිත’’න්ති. සුසණ්ඨිතන්ති සම්මා අවික්ඛෙපවසෙන ඨිතං. කම්මට්ඨානවිමුත්තියාති කම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනවසෙන පටිපක්ඛතො නීවරණතො විමුත්තියා. සුට්ඨු විමුත්තන්ති සුවිමුත්තං. තස්මිං අමනාපරූපදස්සනෙ න මඞ්කු විලක්ඛො න හොති. කිලෙසවසෙන දොසවසෙන. අට්ඨිතචිත්තො අථද්ධචිත්තො. කොවෙසෙන හි චිත්තං ථද්ධං හොති, න මුදුකං. අදීනමානසොති දොමනස්සවසෙන යො දීනභාවො, තදභාවෙන නිද්දොසමානසො. අපූතිචිත්තොති බ්‍යාපජ්ජාභාවෙන සීතිභූතචිත්තො.

ඉමෙසු ඡසු ද්වාරෙසු අට්ඨාරස දුච්චරිතානි හොන්ති පච්චෙකං කායවචීමනොදුච්චරිතභෙදෙන. තානි විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙති නයදානමත්තමෙතං. තෙන ‘‘අනිට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ දොසං උප්පාදෙන්තස්සා’’තිආදිනා තිවිධදුච්චරිතං නීහරිත්වා වත්තබ්බං, තථා ‘‘මජ්ඣත්තාරම්මණෙ මොහං උප්පාදෙන්තස්සා’’තිආදිනා ච. මනොදුච්චරිතාදිසාමඤ්ඤෙන පන තීණියෙව දුච්චරිතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බං.

පඤ්ඤත්තිවසෙනාති වත්ථුං අනාමසිත්වා පිණ්ඩගහණමුඛෙන කෙවලං පඤ්ඤත්තිවසෙනෙව. භාවනාපටිසඞ්ඛානෙති භාවනාසිද්ධෙ පටිසඞ්ඛානෙ, භාවනාය පටිසඞ්ඛානෙ වාති අත්ථො. ඉමානීති යථාවුත්තානි ඡද්වාරාරම්මණානි. දුච්චරිතානීති දුච්චරිතකාරණානි. අප්පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්ස දුච්චරිතානි සුචරිතානි කත්වා. පරිණාමෙතීති පරිවත්තෙති දුච්චරිතානි තත්ථ අනුප්පාදෙත්වා සුචරිතානි උප්පාදෙන්තො. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. ඉන්ද්‍රියසංවරො…පෙ… වෙදිතබ්බො ඉන්ද්‍රියසංවරසම්පාදනවසෙන තිණ්ණං සුචරිතානං සිජ්ඣනතො. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි. එත්තාවතාති ආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙන්තී’’ති පදං, එත්තාවතා. සීලානුරක්ඛකං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලස්ස අනුරක්ඛකං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං කථිකං. කථං පන තදෙව තස්ස අනුරක්ඛකං හොතීති? අපරාපරුප්පත්තියා උපනිස්සයභාවතො.

තීණි සීලානීති ඉන්ද්‍රියසංවර-ආජීවපාරිසුද්ධි-පච්චයසන්නිස්සිත-සීලානි. ලොකුත්තරමිස්සකාති ලොකියාපි ලොකුත්තරාපි හොන්තීති අත්ථො. සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානන්ති ලොකුත්තරානං සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං. මූලභූතා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චත්තාරො ඛො, කුණ්ඩලිය, සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්තී’’ති. තෙපීති යථාවුත්තසතිපට්ඨානා. සතිපට්ඨානමූලකා බොජ්ඣඞ්ගාති ලොකියසතිපට්ඨානමූලකා බොජ්ඣඞ්ගාව. පුබ්බභාගාවාති එත්ථ කෙචි ‘‘පුබ්බභාගා චා’’ති පාඨං කත්වා ‘‘පුබ්බෙව ලොකුත්තරා පුබ්බභාගා චා’’ති අත්ථං වදන්ති. විජ්ජාවිමුත්තිමූලකාති ‘‘සත්ත ඛො, කුණ්ඩලිය, බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තිං පරිපූරෙන්තී’’ති එවං වුත්තා බොජ්ඣඞ්ගා ලොකුත්තරාව විජ්ජාවිමුත්තිසහගතභාවතො.

කුණ්ඩලියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. උපවානසුත්තවණ්ණනා

189. පච්චත්තන්ති කරණනිද්දෙසො අයන්ති ආහ – ‘‘අත්තනාවා’’ති. කුරුමානොයෙවාති උප්පාදෙන්තො එව. කම්මට්ඨානවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තන්ති කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන නීවරණානං දූරීභාවතො තෙහි සුට්ඨු විමුත්තං. අත්ථං කරිත්වාති භාවනාමනසිකාරං උත්තමං කත්වා. ‘‘මහා වත මෙ අයං අත්ථො උප්පන්නො’’ති අත්ථිකො හුත්වා.

9. පඨමඋප්පන්නසුත්තවණ්ණනා

190. තථාගතස්ස පාතුභාවාතිආදිනා බුද්ධුප්පාදකාලෙ එව බොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභොති දස්සෙති.

පබ්බතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.