1. වෙළුද්වාරවග්ගො

1. චක්කවත්තිරාජසුත්තවණ්ණනා

997. අනුග්ගහගරහණෙසු නිපාතොති අනුග්ගණ්හනගරහත්ථජොතකො නිපාතො. කිමෙත්ථ අනුග්ගණ්හාති, කිං වා ගරහතීති ආහ ‘‘චතුන්න’’න්තිආදි. තත්ථ අනුග්ගණ්හන්තො අනුච්ඡවිකං කත්වා ගණ්හන්තො. ගරහන්තො නින්දන්තො. ඉස්සරසීලො ඉස්සරො, තස්ස භාවො ඉස්සරියං, පභුතා. අධීනං පති අධිපති, තස්ස භාවො ආධිපච්චං, සාමිභාවොති ආහ – ‘‘ඉස්සරියාධිපච්ච’’න්තිආදි. අනන්තකානීති අන්තරහිතානි.

අවෙච්චප්පසාදෙනාති වත්ථුත්තයස්ස ගුණෙ යාථාවතො අවෙච්ච පවිසිත්වා පසාදො. සො පන කෙනචි චලනරහිතොති ආහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති. මග්ගෙනාති අරියමග්ගෙන. ආගතප්පසාදො තස්ස අධිගමෙන ලද්ධප්පසාදො. අපුබ්බං අචරිමන්ති එකජ්ඣං. අරියසාවකානඤ්හි අරියමග්ගො උප්පජ්ජන්තොව තීසු වත්ථූසු අවෙච්චප්පසාදං ආවහන්තො එව උප්පජ්ජති. තෙසන්ති විසයභූතානං තිණ්ණං වත්ථූනං වසෙන තිධා වුත්තො. යස්මා ච අත්ථතො එකො, තස්මාව නින්නානාකරණො හොති පවත්තට්ඨානභෙදෙ සතිපි. අරියසාවකස්ස හීතිආදිනා නයෙන තමත්ථං විවරති. පසාදො ඔකප්පනා. පෙමං භත්ති. ගාරවං ගරුකරණං. මහන්තං උළාරං. එතං විභාගෙන නත්ථි සබ්බත්ථ සමානත්තා.

එවන්ති භවන්තරෙපි අකොපනීයතාය. සදිසවසෙනාති අඤ්ඤෙහි අඛණ්ඩාදීහි සදිසවසෙන. තෙනාහ ‘‘මුඛවට්ටි යඤ්හි ඡින්නෙ’’තිආදි. ඛණ්ඩා එතිස්සා අත්ථීති ඛණ්ඩා. එස නයො සෙසෙසුපි. පාතිමොක්ඛෙ ආගතානුක්කමෙන සීලස්ස ආදිමජ්ඣවිභාගො වෙදිතබ්බො. ද්වින්නං වා තිණ්ණං වාති සීලකොට්ඨාසානං. එකන්තරං භින්නන්ති අභින්නෙන එකන්තරං හුත්වා භින්නං. තෙසං ඛණ්ඩාදීනං. ‘‘භුජිස්සෙහී’’ති උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘භුජිස්සභාවකරෙහී’’ති. ඉදං වීතික්කන්තන්ති ඉදම්පි සීලං වීතික්කන්තං. ‘‘අයං සීලස්ස වීතික්කමො’’ති එවං පරාමසිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙහි.

2. බ්‍රහ්මචරියොගධසුත්තවණ්ණනා

998. යෙසන්ති අනියමතො සද්ධාදීනමාධාරභූතපුග්ගලදස්සනං. බුද්ධෙ පසාදො ගහිතො. සො හි ඉතරෙහි පඨමං ගහෙතබ්බොති. අරියකන්තානි සීලානි ගහිතානි සොතාපන්නස්ස සීලානං අධිප්පෙතත්තා. සඞ්ඝෙ පසාදො ගහිතො ධම්මප්පසාදස්ස අනන්තරං වුච්චමානත්තා. ධම්මෙ පසාදො ගහිතො අවෙච්චප්පසාදභාවතො. සොතං අරියමග්ගං ආදිතො පත්ති සොතාපත්ති, තස්සා අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. පච්චෙන්තීති පජායන්ති අධිගච්ඡන්ති. තෙනාහ ‘‘පාපුණන්තී’’ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කතරපසාදො වත්තමානොති අධිප්පායො. මග්ගප්පසාදොති මග්ගසම්පයුත්තො පසාදො. ආගතමග්ගස්සාති අධිගතමග්ගස්ස. මිස්සකප්පසාදො එසොති තස්මා උභොපි ථෙරා පණ්ඩිතා බහුස්සුතා.

3. දීඝාවුඋපාසකසුත්තවණ්ණනා

999. යදග්ගෙන තස්මිං උපාසකෙ යථාවුත්තානි සොතාපත්තියඞ්ගානි සංවිජ්ජන්ති, තදග්ගෙන සො තෙසු වත්තිස්සතීති ආහ ‘‘චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු සන්දිස්සසී’’ති. විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා, තෙසු කොට්ඨාසෙසු පරියාපන්නාති වුත්තං ‘‘විජ්ජාභාගියෙති විජ්ජාකොට්ඨාසිකෙ’’ති.

4-5. පඨමසාරිපුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

1000-1001. ‘‘සොතාපත්තී’’ති පඨමමග්ගො අධිප්පෙතො, තස්ස අධිගමූපායො සොතාපත්තියඞ්ගං. තෙනාහ ‘‘සොතාපත්තියා පුබ්බභාගපටිලාභඞ්ග’’න්ති. සොතාපත්තිඅත්ථායාති සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය. අඞ්ගන්ති කාරණං. ඉතරෙ රතනත්තයප්පසාදාදයො. පුබ්බභාගියාය සොතාපත්තියා අඞ්ගං කාරණන්ති.

6. ථපතිසුත්තවණ්ණනා

1002. (විතානං කායානං කාලනකාය, කාරණස්ස උපගතානං සාතපරියා සිජ්ඣති. තත්ථ කායපරිපජ්ඣායමුඛෙන තන්තිං ඨපෙසි භගවා. න හි පස්සථ නමත්ථෙහි කරණෙ නිරත්ථකො පිති වත්තති. ‘‘නියතත්තා’’ති වුත්තං. තමෙව නියමං ‘‘මජ්ඣිමපදෙසෙයෙවා’’ති අවධාරණෙන විභාවෙති. මහාමණ්ඩලචාරිකං චරන්තොපි මජ්ඣිමපදෙසස්ස අන්තන්තෙනෙව චරති. තත්ථ ච විනෙය්‍යජනස්ස සමොසරණතා මත්තපනවාචමහත්ථසුපනන්ති.) [එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච, සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.] අරුණුට්ඨාපනම්පි තත්ථෙව හොති. පච්චන්තපදෙසෙ පන දූරෙ විනෙය්‍යජනා හොන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තතො පච්චාගන්ත්වා මජ්ඣිමපදෙසෙ එව වාසං උපගච්ඡති, තත්ථ මනුස්සෙහි කතානං කාරානං මහප්ඵලභාවනියමනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘ආසන්නෙ නො භගවා’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්ති ආදිමාහ.

සකිඤ්චනසපලිබොධනට්ඨෙනාති එත්ථ කිඤ්චනං පලිබොධො අසමාපිතකිච්චතා, තදුභයස්ස අත්ථිභාවෙනාති අත්ථො. මහාවාසෙති මහාගෙහෙ.

ද්වෙපි ජනාති ඉසිදත්තපුරාණා. සිතං නාම මන්දහසිතං. හසිතං නාම විස්සට්ඨහසිතං. මුත්තචාගොතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගටීකායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.160) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සංවිභාගෙති පරස්ස දානවසෙන සංවිභජනෙ. අකතවිභාගන්ති දෙය්‍යධම්මවසෙන න කතවිභාගං. පුග්ගලවසෙන පන ‘‘සීලවන්තෙහී’’ති වුත්තත්තා කතවිභාගමෙව මහප්ඵලතාකරණෙන. තෙනාහ ‘‘සබ්බං දාතබ්බමෙව හුත්වා ඨිත’’න්ති.

(එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච, සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.)

7. වෙළුද්වාරෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

1003. පවෙණිආගතස්සාති අනෙකපුරිසයුගවසෙන පරම්පරාගතස්ස. අත්තනි උපනෙතබ්බන්ති අත්තනි නෙත්වා පරස්මිං උපනෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යො ඛො ම්‍යායං ධම්මො අප්පියො අමනාපො, පරස්සපෙසො ධම්මො අප්පියො අමනාපො’’තිආදි. අමන්තභාසෙනාති සම්ඵස්ස සම්ඵප්පලාපස්ස අමන්තාය මන්තාරහිතභාසනෙන.

8-9. පඨමගිඤ්ජකාවසථසුත්තාදිවණ්ණනා

1004-5. ද්වෙ ගාමා ද්වින්නං ඤාතීනං ගාමාති කත්වා. ඤාතිකෙති එවංලද්ධනාමෙ එකස්මිං ගාමකෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහි එව කතො ආවසථො, තස්මිං. සො කිර ආවාසො යථා සුධාහි පරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා කතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාමයෙ ආවසථෙ’’ති. තුලාථම්භද්වාරබන්ධකවාටඵලකානි පන දාරුමයා එව. ඔරං වුච්චති කාමධාතු, පච්චයභාවෙන තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි, ඔරම්භාගස්ස වා හිතානි ඔරම්භාගියානි. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාභාගියාන’’න්තිආදි. තීහි මග්ගෙහීති හෙට්ඨිමෙහි තීහි මග්ගෙහි. තෙහි පහාතබ්බතාය හි තෙසං සඤ්ඤොජනානං ඔරම්භාගියතා, ඔරං භඤ්ජියානි වා ඔරම්භාගියානි වුත්තානි නිරුත්තිනයෙන. ඉදානි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන නෙසං ඔරම්භාගියභාවං විභාවෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. වික්ඛම්භිතානි සමත්ථතාවිඝාතෙන පුථුජ්ජනානං, සමුච්ඡින්නානි සබ්බසො අභාවෙන අරියානං රූපාරූපභවූපපත්තියා විබන්ධනාය න හොන්තීති වුත්තං ‘‘අවික්ඛම්භිතානි මග්ගෙන වා අසමුච්ඡින්නානී’’ති. නිබ්බත්තිවසෙනාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගන්තුං න දෙන්ති. මහග්ගතභවගාමිකම්මායූහනස්ස විබන්ධනතො සක්කායදිට්ඨිආදීනි තීණි සඤ්ඤොජනානි කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා විය මහග්ගතභවූපපත්තියා විසෙසපච්චයත්තා තත්ථ මහග්ගතභවෙ නිබ්බත්තම්පි තන්නිබ්බත්තිහෙතුකම්මපරික්ඛයෙ කාමභවූපපත්තිපච්චයතාය මහග්ගතභවතො ආනෙත්වා ඉධෙව කාමභවෙ එව නිබ්බත්තාපෙන්ති. තස්මා සබ්බානිපි පඤ්චපි සංයොජනානි ඔරම්භාගියානෙව. පටිසන්ධිවසෙන අනාගමනසභාවොති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන තස්මා ලොකා ඉධ න ආගමනසභාවො. බුද්ධදස්සන-ථෙරදස්සන-ධම්මස්සවනානං පන අත්ථාය අස්ස ආගමනං අනිවාරිතං.

කදාචි උප්පත්තියා විරළාකාරතා, පරියුට්ඨානමන්දතාය අබහලතාති ද්වෙධාපි තනුභාවො. අභිණ්හන්ති බහුසො. බහලබහලාති තිබ්බතිබ්බා. යත්ථ උප්පජ්ජන්ති, තං සන්තානං මද්දන්තා ඵරන්තා සාධෙන්තා අන්ධකාරං කරොන්තා උප්පජ්ජන්ති, ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා තනුකතනුකා මන්දමන්දා උප්පජ්ජන්ති. පුත්තධීතරො හොන්තීති ඉදං අකාරණං. තථා හි අඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනමත්තෙනපි තෙ හොන්ති. ඉදන්ති ‘‘රාගදොසමොහානං තනුත්තා’’ති ඉදං වචනං. භවතනුකවසෙනාති අප්පකභවවසෙන. තන්ති මහාසීවත්ථෙරස්ස වචනං පටික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. යෙ භවා අරියානං ලබ්භන්ති, තෙ පරිපුණ්ණලක්ඛණභවා එව. යෙ න ලබ්භන්ති, තත්ථ කීදිසං තං භවතනුකං. තස්මා උභයථාපි භවතනුකස්ස අසම්භවො එවාති දස්සෙතුං ‘‘සොතාපන්නස්සා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨමෙ භවෙ භවතනුකං නත්ථි අට්ඨමස්සෙව භවස්ස සබ්බස්සෙව අභාවතො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

කාමාවචරලොකං සන්ධාය වුත්තං ඉතරස්ස ලොකස්ස වසෙන තථා වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. යො හි සකදාගාමී දෙවමනුස්සලොකෙසු වොමිස්සකවසෙන නිබ්බත්තති, සොපි කාමභවවසෙනෙව පරිච්ඡින්දිතබ්බො. භගවතා ච කාමලොකෙ ඨත්වා – ‘‘සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා’’ති වුත්තං. ඉමං ලොකං ආගන්ත්වාති ච ඉමිනා පඤ්චසු සකදාගාමීසු චත්තාරො වජ්ජෙත්වා එකොව ගහිතො. එකච්චො හි ඉධ සකදාගාමිඵලං පත්වා ඉධෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායති, ඉමෙ චත්තාරො ඉධ න ලබ්භන්ති. යො පන ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ යාවතායුකං වසිත්වා පුන ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායති, අයමිධ අධිප්පෙතො. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉමං ලොකන්ති කාමභවො අධිප්පෙතො’’ති ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදිනා අඤ්ඤංයෙව චතුක්කං දස්සිතං.

චතූසු…පෙ… සභාවොති අත්ථො අපායගමනීයානං පාපධම්මානං සබ්බසො පහීනත්තා. ධම්මනියාමෙනාති මග්ගධම්මනියාමෙන නියතො උපරිමග්ගාධිගමස්ස අවස්සංභාවිභාවතො. තෙනාහ ‘‘සම්බොධිපරායණො’’ති. තෙසං තෙසං ඤාණගතින්ති තෙසං තෙසං සත්තානං ‘‘අසුකො සොතාපන්නො, අසුකො සකදාගාමී’’තිආදිනා තංතංඤාණාධිගමනං ඤාණූපපත්තිං. ඤාණාභිසම්පරායන්ති තතො පරම්පි – ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’තිආදිනා ඤාණසහිතං උපපත්තිපච්චයභවං. ඔලොකෙන්තස්ස ඤාණචක්ඛුනා අපෙක්ඛන්තස්ස. කෙවලං කායකිලමථොව, න තෙන කාචි පරෙසං අත්ථසිද්ධීති අධිප්පායො. චිත්තවිහෙසා චිත්තඛෙදො, සා කිලෙසූපසංහිතත්තා බුද්ධානං නත්ථි.

ආදිස්සති ආලොකීයති අත්තා එතෙනාති ආදාසං, ධම්මභූතං ආදාසං ධම්මාදාසං, අරියමග්ගඤාණස්සෙතං අධිවචනං. තෙන හි අරියසාවකො චතූසු අරියසච්චෙසු විද්ධස්තසම්මොහත්තා අත්තානං යාථාවතො ඤත්වා යාථාවතො බ්‍යාකරෙය්‍ය, තප්පකාසනතො පන ධම්මපරියායස්ස සුත්තස්ස ධම්මාදාසතා වෙදිතබ්බාති. යෙන ධම්මාදාසෙනාති ඉධ පන මග්ගධම්මමෙව වදති. සෙසං උත්තානත්ථත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

වෙළුද්වාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.