8. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

8. එකෙන පරියායෙන අට්ඨඞ්ගිකමග්ගං විභජිත්වාති ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’තිආදිනා එකෙන පරියායෙන අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං විභාගෙන දස්සෙත්වා ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨී’’තිආදිනා පුන අපරෙන පරියායෙන විභජිතුකාමො. උග්ගහධාරණපරිචයඤාණානිපි සවනඤාණෙ එව අවරොධං ගච්ඡන්තීති ‘‘සවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවසෙනා’’ති වුත්තං.

කම්මට්ඨානාභිනිවෙසොති කම්මට්ඨානපටිපත්ති. පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි උග්ගණ්හිත්වාති සම්බන්ධො. ඉට්ඨං කන්තං මනාපන්ති නිරොධමග්ගෙසු නින්නභාවං දස්සෙති, න අභිනන්දනං, තන්නින්නභාවො එව ච තත්ථ කම්මකරණං දට්ඨබ්බං. එකෙනෙවාකාරෙන සච්චානං පටිවෙධනිමිත්තතා, සො එව අභිමුඛභාවො තෙසං සමාගමොති එකාභිසමයො.

අස්සාති ඤාණස්ස, යොගිනො වා. එත්ථ ච කෙචි ‘‘ලොකියඤාණම්පි පටිවෙධො සබ්බස්ස යාථාවබොධභාවතො’’ති වදන්ති. නනු උග්ගහාදිපටිවෙධො ච පටිවෙධොව, න ච සො ලොකුත්තරොති? තං න, කෙවලෙන පටිවෙධ-සද්දෙන උග්ගහාදිපටිවෙධානං අවචනීයත්තා, පටිවෙධනිමිත්තත්තා වා උග්ගහාදිවසෙන පවත්තං දුක්ඛාදීසු පුබ්බභාගෙ ඤාණං ‘‘පටිවෙධො’’ති වුච්චති, න පටිවෙධත්තා, පටිවෙධභූතමෙව පන ඤාණං උජුකං පටිවෙධොති වත්තබ්බතං අරහති. කිච්චතොති පරිඤ්ඤාදිකිච්චතො. ආරම්මණපටිවෙධොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධමාහ. කිච්චතොති අසම්මොහපටිවෙධං. උග්ගහාදීහි සච්චස්ස පරිග්ගණ්හනං පරිග්ගහො.

දුද්දසත්තාති අනධිගතඤාණෙන යාථාවසරසලක්ඛණතො දට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා උප්පත්තිතො පාකටානිපි. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛසච්චං හී’’තිආදි. උභයන්ති පුරිමං සච්චද්වයං. පයොගොති කිරියා, වායාමො වා. තස්ස මහන්තතරස්ස ඉච්ඡිතබ්බතං දුක්කරතරතඤ්ච උපමාහි දස්සෙති ‘‘භවග්ගග්ගහණත්ථ’’න්තිආදිනා. යථා පුරිමං සච්චද්වයං විය කෙනචි පරියායෙන අපාකටතාය පරමගම්භීරත්තා උග්ගහාදිවසෙන පුබ්බභාගෙ පවත්තිභෙදං ගහෙත්වා ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා චතුබ්බිධං කත්වා වුත්තං. එකමෙව තං ඤාණං හොති එකාභිසමයවසෙනෙව පවත්තනතො.

කාමපච්චනීකට්ඨෙනාති කාමානං උජුපච්චනීකභාවෙන. කාමතො නිස්සටභාවෙනාති කාමෙහි විසංයුත්තභාවෙන. කාමං සම්මසන්තස්සාති දුවිධම්පි කාමං අනිච්චාදිතො සම්මසන්තස්ස. පජ්ජති පවත්තති එතෙනාති පදං, කාමස්ස පදන්ති කාමපදං, කාමස්ස උප්පත්තිකාරණස්ස ඝාතො සමුග්ඝාතො, තං කාමපදඝාතං. තෙනාහ ‘‘කාමවූපසම’’න්ති. කාමෙහි විවිත්තං කාමවිවිත්තං. සො එව ච නෙසං අන්තො සමුච්ඡෙදවිවෙකෙති කත්වා තස්මිං සාධෙතබ්බෙ උප්පන්නොති වුත්තං ‘‘කාමවිවිත්තන්තෙ උප්පන්නො’’ති. කාමතො නික්ඛමතීති නික්ඛමො, සො එව නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. ඉමස්මිඤ්ච නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පස්ස සද්දත්ථවිභාවෙන යථාවුත්තො කාමපච්චනීකට්ඨාදිකො අත්ථනිද්ධාරණවිසෙසො අන්තොගධො.

එසෙව නයොති ඉමිනා බ්‍යාපාදපච්චනීකට්ඨෙන විහිංසාය පච්චනීකට්ඨෙනාතිආදිකං අබ්‍යාපාදාවිහිංසාසඞ්කප්පානං අත්ථුද්ධාරණවිධිං අතිදිසති. නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයොති ආදි-සද්දෙන අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාසඞ්කප්පෙ එව සඞ්ගණ්හාති. කාම…පෙ… සඤ්ඤානන්ති කාමවිතක්කාදිවිරතිසම්පයුත්තානං නෙක්ඛම්මාදිසඤ්ඤානං. නානත්තාති නානාඛණිකත්තා. තීසු ඨානෙසූති තිප්පකාරෙසු කාරණෙසු. උප්පන්නස්සාති උප්පජ්ජනාරහස්ස. භූමිලද්ධඋප්පන්නං ඉධාධිප්පෙතං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. පදච්ඡෙදතොති කාරණුපච්ඡෙදතො. පදන්ති හි උප්පත්තිකාරණන්ති වුත්තොවායමත්ථො. අනුප්පත්තිසාධනවසෙනාති යථා සඞ්කප්පො ආයතිං නුප්පජ්ජති, එවං අනුප්පත්තිසාධනවසෙන. සම්මාදිට්ඨි විය එකොව කුසලසඞ්කප්පො උප්පජ්ජති.

චතූසු ඨානෙසූති විසංවාදනාදීසු චතූසු වීතික්කමට්ඨානෙසු. පබ්බජිතානං මිච්ඡාජීවො නාම ආහාරනිමිත්තකොති ආහ ‘‘ඛාදනීයභොජනීයාදීනං අත්ථායා’’ති. සබ්බසො අනෙසනාය පහානං සම්මාආජීවොති ආහ ‘‘බුද්ධප්පසත්ථෙන ආජීවෙනා’’ති. කම්මපථපත්තානං වසෙන ‘‘සත්තසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. අකම්මපථපත්තාය හි අනෙසනාය සො පදඝාතං කරොතියෙව.

තථාරූපෙ වා ආරම්මණෙති යස්මිං ආරම්මණෙ ඉමස්ස පුබ්බෙ කිලෙසා න උප්පන්නා, තස්මිං එව. අනුප්පන්නානන්ති අනුප්පාදස්සපි පත්ථනාවසෙන අනුප්පන්නානං. වීරියච්ඡන්දන්ති වීරියස්ස නිබ්බත්තෙතුකාමතාඡන්දං. ‘‘ඡන්දසම්පයුත්තවීරියඤ්චා’’ති වදන්ති. වීරියමෙව පන අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනෙ ලබ්භමානඡන්දතාය ධුරසම්පග්ගහතාය ඡන්දපරියායෙන වුත්තං. තථා හි වීරියං – ‘‘අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා’’ති (ධ. ස. 26) නිද්දිට්ඨං. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තං පග්ගහිතං කරොති. පධානන්ති පධානභූතවීරියං.

උප්පත්තිපබන්ධවසෙනාති නිරන්තරුප්පාදනවසෙන. චතූසු ඨානෙසු කිච්චසාධනවසෙනාති යථාවුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු පධානකිච්චස්ස නිප්ඵාදනවසෙන අනුප්පාදනාදිවසෙන. කිච්චසාධනවසෙනාති කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තගාහවිධමනවසෙන අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තසාධනවසෙන.

අයන්ති යථාවුත්තො සදිසාසදිසතාවිසෙසො. අස්සාති මග්ගස්ස. එත්ථ කථන්ති යදි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව සබ්බභවග්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගානං සදිසතා, එවං සන්තෙ ‘‘ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං උප්පජ්ජති, තඤ්ච ලොකුත්තර’’න්ති එත්ථ කථං අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘එත්ථාපී’’තිආදි. තංඣානිකාවාති පඨමජ්ඣානාදීසු යං ඣානං මග්ගපටිලාභස්ස පාදකභූතං, තංඣානිකාව අස්ස අරියස්ස උපරිපි තයො මග්ගා. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානුප්පත්තියං. විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධාති සම්මසිතඛන්ධෙ වදන්ති. පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙති පාදකසම්මසිතජ්ඣානානං භෙදෙ. යස්මා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසං නියමෙති, තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවතො ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො තීසුපි වාදෙසු විපස්සනාව නියමෙතීති වෙදිතබ්බො, තස්මා විපස්සනානියමෙනෙව හි පඨමවාදෙපි අපාදකජ්ඣානාදිපාදකාපි මග්ගා පඨමජ්ඣානිකා හොන්ති. ඉතරෙහි ච පාදකජ්ඣානෙහි විපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකාව. එවං සෙසවාදෙසු විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. දුතියවාදෙ තංතංඣානිකතා සම්මසිතසඞ්ඛාරවිපස්සනානියමෙහි හොති. තත්‍ර හි විපස්සනා තංතංවිරාගභාවනා භාවෙතබ්බා, න සොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා හුත්වා ඣානඞ්ගාදිනියමං මග්ගස්ස කරොතීති එවං විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිඤ්ච වාදෙ පාදකසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයො එකන්තෙන හොතීති ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති වදන්තී’’ති වුත්තං, අට්ඨකථායං පන විසුද්ධිමග්ගස්ස එතිස්සා අට්ඨකථාය එකසඞ්ගහිතත්තා ‘‘තෙසං වාදවිනිච්ඡයො…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. පුබ්බභාගෙති විපස්සනාක්ඛණෙ.

විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.