6. දුතියකාමභූසුත්තවණ්ණනා

348. නිරොධං වලඤ්ජෙති අනාගාමිභාවතො. ඉමෙ සඞ්ඛාරාති ඉමෙ ‘‘කායසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො, චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති වුච්චමානා තයො සඞ්ඛාරා. සද්දතොපි, අත්ථතොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං මිස්සා, තතො එව ආලුළිතා ආකුලා, අවිභූතා දුබ්බිභාවනා, දුද්දීපනා අසඞ්කරතො දීපෙතුං දුක්කරා. තථා හි කුසලචෙතනා එව ‘‘කායසඞ්ඛාරො’’තිපි වුච්චති, ‘‘වචීසඞ්ඛාරො’’තිපි, ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො’’තිපි. අස්සාසපස්සාසාපි කත්ථචි ‘‘කායසඞ්ඛාරො’’ති, විතක්කවිචාරාපි ‘‘වචීසඞ්ඛාරො’’ති වුච්චන්ති, සඤ්ඤාවෙදනාපි ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘තථා හී’’තිආදි. තත්ථ ආකඩ්ඪිත්වා ගහණං ආදානං, සම්පත්තස්ස හත්ථෙ කරණං ගහණං, ගහිතස්ස විස්සජ්ජනං මුඤ්චනං, ඵන්දනං චොපනං පාපෙත්වා නිප්ඵාදෙත්වා. හනුසඤ්චොපනන්ති කායවිඤ්ඤත්තිවසෙන පුබ්බභාගෙ හනුසඤ්චොපනං කත්වා. එවඤ්හි වචීභෙදකරණං. එවං ඉමෙතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනං.

පදත්ථං පුච්ඡති ඉතරසඞ්ඛාරෙහි පදත්ථතො විසෙසං කථාපෙස්සාමීති. කායනිස්සිතාති එත්ථ කායනිස්සිතතා ච නෙසං තබ්භාවභාවිතාය වෙදිතබ්බා, න කායස්ස නිස්සයපච්චයතාවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘කායෙ සති හොන්ති, අසති න හොන්තී’’ති ආහ. කායොති චෙත්ථ කරජකායො දට්ඨබ්බො. චිත්තනිස්සිතාති චිත්තං නිස්සාය තං නිස්සයපච්චයභූතං ලභිත්වා උප්පන්නා.

‘‘සමාපජ්ජාමී’’ති පදස්ස සමීපෙ වුච්චමානං ‘‘සමාපජ්ජිස්ස’’න්ති පදං ආසන්නානාගතකාලවාචී එව භවිතුං යුත්තං, න ඉතරන්ති ආහ – ‘‘පදද්වයෙන නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිකාලො කථිතො’’ති. තයිදං තස්ස තථා වත්තබ්බතාය වුත්තං, න පන තස්ස තථා චිත්තපවත්තිසම්භවතො. සමාපන්නෙපි එසෙව නයො. පුරිමෙහීති ‘‘සමාපජ්ජිස්සං සමාපජ්ජාමී’’ති ද්වීහි පදෙහි. පච්ඡිමෙනාති ‘‘සමාපන්නො’’ති පදෙන.

භාවිතං හොති උප්පාදිතං හොති නිරොධසමාපන්නත්ථාය. අනුපුබ්බසමාපත්තිසමාපජ්ජනසඞ්ඛාතාය නිරොධභාවනාය තං චිත්තං භාවිතං හොති. තෙනාහ ‘‘යං ත’’න්තිආදි. දුතියජ්ඣානෙයෙවාති දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ නිරුජ්ඣති. තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො අනුප්පාදනතො හෙට්ඨා නිරොධොති අධිප්පෙතො. චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං තජ්ජා පරිකම්මසිද්ධා යා අප්පවත්ති, තත්ථ ‘‘නිරොධසමාපත්තිසඤ්ඤා’’ති, යා නෙසං තථා අප්පවත්ති. සා ‘‘අන්තොනිරොධෙ නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තා.

‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො නිරුද්ධො’’ති වචනතො තදඤ්ඤෙසං අනිරොධං ඉච්ඡන්තානං වාදං දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො නිරුද්ධොති වචනතො’’තිආදිං වත්වා තත්ථ අතිප්පසඞ්ගදස්සනමුඛෙන තං වාදං නිසෙධෙතුං ‘‘තෙ වත්තබ්බා’’තිආදිමාහ. අභිනිවෙසං අකත්වාති යථාගතෙ බ්‍යඤ්ජනමත්තෙ අභිනිවෙසං අකත්වා. ආචරියානං නයෙති ආචරියානං පරම්පරාගතෙ ධම්මනයෙ ධම්මනෙත්තියං ඨත්වා.

කිරියමයපවත්තස්මින්ති පරිත්තභූමකකුසලාකුසලධම්මපබන්ධෙ වත්තමානෙ. තස්මිඤ්හි වත්තමානෙ කායික-වාචසික-කිරියසම්පවත්ති හොති, දස්සන-සවනාදිවසෙන ආරම්මණග්ගහණෙ පවත්තමානෙති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘බහිද්ධාරම්මණෙසු පසාදෙ ඝට්ටෙන්තෙසූ’’ති. මක්ඛිතානි වියාති පුඤ්ඡිතානි විය හොන්ති ඝට්ටනාය විබාධිතත්තා. එතෙනායං ඝට්ටනා පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං වෙගසා උප්පජ්ජනාය න ආරම්මණන්ති දස්සෙති. තෙනෙවාහ – ‘‘අන්තොනිරොධෙ පඤ්ච පසාදා අතිවිය විරොචන්තී’’ති.

තතො පරං සචිත්තකො භවිස්සාමීති ඉදං අත්ථතො ආපන්නං ගහෙත්වා වුත්තං – ‘‘එත්තකං කාලං අචිත්තකො භවිස්සාමී’’ති එතෙනෙව තස්ස අත්ථස්ස සිද්ධත්තා. යං එවං භාවිතන්ති එත්ථ විසුං චිත්තස්ස භාවනා නාම නත්ථි, අද්ධානපරිච්ඡෙදං පන කත්වා නිරොධසමාපත්තත්ථාය කාතබ්බපරිකම්මභාවනාය එව තස්ස සිජ්ඣනතො.

සා පනෙසා නිරොධකථා. ද්වීහි බලෙහීති සමථවිපස්සනාබලෙහි. තයො ච සඞ්ඛාරානන්ති තිණ්ණං කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා. සොළසහි ඤාණචරියාහීති අනිච්චානුපස්සනාදීනං අට්ඨන්නං අනුපස්සනාඤාණානං, අට්ඨන්නඤ්ච මග්ගඵලඤාණානං වසෙන ඉමාහි සොළසහි ඤාණප්පවත්තීහි. නවහි සමාධිචරියාහීති අට්ඨ සමාපත්තියො අට්ඨ සමාධිචරියා, තාසං උපචාරසමාධි සමාධිභාවසාමඤ්ඤෙන එකා සමාධිචරියාති එවං නවහි සමාධිචරියාහි. වසීභාවතාපඤ්ඤාති වසීභාවතාසඞ්ඛාතා පඤ්ඤා. සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතා, තෙ තාව ආකාරා තිට්ඨන්තු, සරූපමත්තස්ස පනස්ස වත්තබ්බන්ති ආහ – ‘‘කො පනායං නිරොධො නාමා’’ති. යදි ඛන්ධානං අප්පවත්ති, අථ කිමත්ථමෙතං ඣානසුඛාදිං විය සමාපජ්ජන්තීති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරාන’’න්තිආදි.

ඵලසමාපත්තිචිත්තන්ති අරහත්තං අනාගාමිඵලචිත්තං. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගසමයෙ’’ති වුත්තත්තා ආහ ‘‘කිං පන…පෙ… න සමුට්ඨාපෙතී’’ති. සමුට්ඨාපෙති රූපසමුප්පාදකත්තා. ඉමස්සාති නිරොධං සමාපන්නභික්ඛුනො. සා න සමුට්ඨාපෙතීති සා චතුත්ථජ්ඣානිකා ඵලසමාපත්ති න සමුට්ඨාපෙති අස්සාසපස්සාසෙ. ඵලසමාපත්තියා චතුත්ථජ්ඣානිකභාවො කථං නිච්ඡිතොති ආහ – ‘‘කිං වා එතෙනා’’තිආදි. වක්ඛමානාකාරෙනපි පරිහාරො හොතීති. සන්තසමාපත්තිතොති නිරොධසමාපත්තිමෙව සන්ධාය වදති. අබ්බොහාරිකා හොන්ති අතිසුඛුමසභාවත්තා, සඤ්ජීවත්ථෙරස්ස පුබ්බෙ සමාපත්තික්ඛණෙ අස්සාසපස්සාසා අබ්බොහාරිකභාවං ගච්ඡන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘භවඞ්ගසමයෙනෙවෙතං කථිත’’න්ති.

කිරියමය …පෙ… උප්පජ්ජතීති කස්මා වුත්තං? නනු භවඞ්ගුප්පත්තිකාලම්පි විතක්කවිචාරා උප්පජ්ජන්තෙවාති? කිඤ්චාපි උප්පජ්ජන්ති, වචීසඞ්ඛාරලක්ඛණප්පත්තා පන න හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කිං භවඞ්ග’’න්තිආදි වුත්තං.

සුඤ්ඤතො ඵස්සොතිආදයො සගුණෙනපි ආරම්මණෙනාති ආරම්මණභූතමෙතං. සුඤ්ඤතා නාම ඵලසමාපත්ති නිච්චසුඛඅත්තසභාවතො සුඤ්ඤත්තා. ‘‘සුඤ්ඤතො ඵස්සො’’ති වුත්තං වුත්තනයෙන සුඤ්ඤසභාවත්තා. අනිමිත්තා නාම ඵලසමාපත්ති රාගනිමිත්තාදීනං අභාවතො. අප්පණිහිතා නාම ඵලසමාපත්ති රාගපණිධිආදීනමභාවතො. සෙසං වුත්තනයමෙව. තෙනාහ ‘‘අනිමිත්තප්පණිහිතෙසුපි එසෙව නයො’’ති. රාගනිමිත්තාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යදග්ගෙන ඵලසමාපත්තිසම්ඵස්සො සුඤ්ඤතො නාම, තදග්ගෙන ඵලසමාපත්තිපි සුඤ්ඤතා නාම, ඵස්සසීසෙන පන දෙසනා ආගතාති තථා වුත්තං. අනිමිත්තප්පණිහිතෙසුපි එසෙව නයො.

ආගමනං එත්ථ, එතායාති වා ආගමනිකා, සා එව ආගමනියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. වුට්ඨාති නිමිත්තතො මග්ගස්ස උප්පාදනෙන. අනිමිත්තා නාම නිච්චනිමිත්තස්ස උග්ඝාටනතො. එත්ථ ච වුට්ඨානමෙව පමාණං, න පරිග්ගහදස්සනානි. අප්පණිහිතා නාම සුඛපණිධියා පටිපක්ඛතො. සුඤ්ඤතා නාම අත්තදිට්ඨියා උජුපටිපක්ඛත්තා සත්තසුඤ්ඤතාය සුදිට්ඨත්තා. මග්ගො අනිමිත්තො නාම විපස්සනාගමනතො. ඵලං අනිමිත්තං නාම මග්ගාගමනතො. විකප්පො ආපජ්ජෙය්‍ය ආගමනස්ස වවත්ථානස්ස අභාවෙන, විපස්සනාය අනිමිත්තාදිනාමලාභො අවවත්ථිතොති අධිප්පායො. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මා’’තිආදි. යස්මා පන සා මග්ගවුට්ඨානකාලෙ එවරූපාපි හොතීති තස්ස වසෙන මග්ගඵලානං විය ඵස්සස්සපි පවත්තිරූපත්තා යථාවුත්තො විකප්පො අනවසරොති දට්ඨබ්බං. තයො ඵස්සා ඵුසන්තීති පුග්ගලභෙදවසෙන වුත්තං. න හි එකංයෙව පුග්ගලං එතස්මිං ඛණෙ තයො ඵස්සා ඵුසන්ති. ‘‘තිවිධො ඵස්සො ඵුසතී’’ති වා භවිතබ්බං. යස්මා පන ‘‘නිරොධඵලසමාපත්තියා වුට්ඨිතස්සා’’තිආදි යස්ස යථාවුත්තා තයො එව ඵස්සා සම්භවන්ති, තස්ස අනවසෙසග්ගහණවසෙනෙව වුත්තං ‘‘තයො ඵස්සා ඵුසන්තී’’ති.

නිබ්බානං විවෙකො නාම සබ්බසඞ්ඛාරවිවිත්තභාවතො. තස්මිං විවෙකෙ එකන්තෙනෙව නින්නපොණත්තා එව හි තෙ පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා උත්තමපුරිසා චතුන්නං ඛන්ධානං අප්පවත්තිං අනවසෙසග්ගහණලක්ඛණං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තීති.

දුතියකාමභූසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.