7. ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා

79. විපස්සනාවසෙනාති එතරහි රූපවෙදනාදයො අනුස්සරිත්වා ‘‘පුබ්බෙපාහං එවංවෙදනො අහොසි’’න්ති අතීතානං රූපවෙදනාදීනං පච්චුප්පන්නෙහි විසෙසාභාවදස්සනා විපස්සනා, තස්සා විපස්සනාය වසෙන. ය්වායං ‘‘න ඉදං අභිඤ්ඤාවසෙනා’’ති පටික්ඛෙපො කතො, තස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘අභිඤ්ඤාවසෙන හී’’තිආදිමාහ. ඛන්ධපටිබද්ධා නාම ගොත්තවණ්ණහාරාදයො. එවං අනුස්සරන්තොති යථාවුත්තවිපස්සනාවසෙන අනුස්සරන්තො. සභාවධම්මානං එව අනුස්සරණස්ස වුත්තත්තා ‘‘සුඤ්ඤතාපබ්බ’’න්ති වුත්තං.

යස්මා තෙ එව රූපාදයො නෙව අත්තා, න අත්තනියා අසාරා අනිස්සරා, තස්මා තතො සුඤ්ඤා, තෙසං භාවො සුඤ්ඤතා, තස්සා ලක්ඛණං රුප්පනාදිකං දස්සෙතුං.

කිඤ්චාති හෙතුඅත්ථජොතකෙ කාරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කිඤ්චාති කාරණපුච්ඡා, කෙන කාරණෙන රූපං වදෙථා’’ති. එතන්ති එතං භූතුපාදායභෙදං ධම්මජාතං. කෙන කාරණෙන රූපං නාමාති කිං කාරණං නිස්සාය රූපන්ති වුච්චතීති අත්ථො. කාරණුද්දෙසොති කාරණස්ස උද්දිසනං. රුප්පතීති එත්ථ රූපං නාම සීතාදිවිරොධිපච්චයසන්නිපාතෙන විසදිසුප්පත්ති. තෙනාහ ‘‘සීතෙනපී’’තිආදි. පබ්බතපාදෙති චක්කවාළපබ්බතපාදෙ, සො පන තත්ථ අච්චුග්ගතො පාකාරො විය ඨිතො. තථා හි තත්ථ සත්තා ඔලම්බන්තා තිට්ඨන්ති. හත්ථපාසාගතාති හත්ථපාසං ආගතා උපාගතා. තත්ථාති තස්මිං හත්ථපාසාගතෙ සත්තෙ. ඡිජ්ජිත්වාති මුච්ඡාපත්තියා මුච්චිත්වා, අඞ්ගපච්චඞ්ගඋච්ඡෙදවසෙන වා පරිච්ඡිජ්ජිත්වා. අච්චන්තඛාරෙ උදකෙති ආතපසන්තාපාභාවෙන අතිසීතභාවමෙව සන්ධාය අච්චන්තඛාරතා වුත්තා සියා. න හි තං කප්පසණ්ඨානඋදකං සම්පත්තිකරමහාමෙඝවුට්ඨං පථවීසන්ධාරකං කප්පවිනාසඋදකං විය ඛාරං භවිතුං අරහති, තථා සති පථවීපි විලීයෙය්‍යාති. මහිංසකරට්ඨං නාම හිමවන්තපදෙසෙ එකං රට්ඨං.

අවීචිමහානිරයෙති සඋස්සදං අවීචිනිරයං වුත්තං. ගඞ්ගාපිට්ඨෙති ගඞ්ගාතීරෙ.

සරන්තා ගච්ඡන්තීති සරීසපපදස්ස අත්ථං වදති. එතන්ති රුප්පනං. යථා කඨිනතා පථවියා පච්චත්තලක්ඛණං, එවං රුප්පනං රූපක්ඛන්ධස්ස පච්චත්තලක්ඛණං, සභාවභූතලක්ඛණන්ති අත්ථො.

පුරිමසදිසන්ති පුරිමෙ රූපක්ඛන්ධෙ වුත්තෙන සදිසං. තං ‘‘කින්ති කාරණපුච්ඡා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුඛං ඉට්ඨාරම්මණං. සුඛාදීනං වෙදනානං. පච්චයතොති ආරම්මණපච්චයතො. අයමත්ථොති ‘‘සුඛාරම්මණං සුඛන්ති වුච්චතී’’ති අයමත්ථො. උත්තරපදලොපෙන හෙස නිද්දෙසො. වෙදයතීති අනුභවති. වෙදයිතලක්ඛණාති අනුභවනලක්ඛණා.

නීලපුප්ඵෙති නීලවණ්ණපුප්ඵෙ. වත්ථෙ වාති නීලවත්ථෙ. වා-සද්දෙන වණ්ණධාතුආදිං සඞ්ගණ්හාති. අප්පනං වා ඣානං වාපෙන්තො. උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපීති යං කිඤ්චි නීලං රූපායතනං ආරබ්භ උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපි, යා පකිණ්ණකසඤ්ඤාති වුච්චති.

රූපත්තායාති රූපභාවාය. යාගුමෙවාති යාගුභාවිනමෙව වත්ථුං. යාගුත්තාය යාගුභාවාය. පචති නාම පුග්ගලො. එවන්ති යථා යාගුආදිවත්ථුං පුරිසො යාගුආදිඅත්ථාය පචති නිප්ඵාදෙති, අයං එවං රුප්පනාදිසභාවෙ ධම්මසමූහෙ යථාසකං පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛරියමානෙ චෙතනාපධානො ධම්මසමූහො පවත්තනත්ථං විසෙසපච්චයො හුත්වා තෙ අභිසඞ්ඛරොති නිරොපෙති නිබ්බත්තෙති. තෙනාහ ‘‘පච්චයෙහී’’තිආදි. රූපමෙවාති රූපසභාවමෙව, න අඤ්ඤං සභාවං. අභිසඞ්ඛරොතීති ඉතරෙහි පච්චයධම්මෙහි අධිකං සුට්ඨු පච්චයතං කරොති. ‘‘උපගච්ඡති යාපෙති ආයූහතී’’ති තස්සෙව වෙවචනානි. අභිසඞ්ඛරණමෙව හි ආයූහනාදීනි. නිබ්බත්තෙතීති තෙසං ධම්මානං රුප්පනාදිභාවෙන නිබ්බත්තියා පච්චයො හොතීති අත්ථො. චෙතයිතලක්ඛණස්ස සඞ්ඛාරස්සාති ඉදං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මානං චෙතනාපධානත්තා වුත්තං. තථා හි භගවා සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන චෙතනාව විභත්තා.

වාතිඞ්ගණං බ්‍රහතිඵලං. චතුරස්සවල්ලීති තිවුතාලතා. අඛාරිකන්ති ඛාරරසරහිතං, තං පන පණ්ණඵලාදි. යත්ථ ලොණරසො අධිකො, තං ලොණිකන්ති ආහ ‘‘ලොණයාගූ’’තිආදි. අම්බිලාදිභෙදං රසං.

ආකාරසණ්ඨානගහණවසෙනාති නීලපීතාදිආකාරගහණවසෙන චෙව වට්ටචතුරස්සාදිසණ්ඨානගහණවසෙන ච. විනාපි ආකාරසණ්ඨානාති ආකාරසණ්ඨානෙහි විනා, තෙ ඨපෙත්වාපි. පච්චත්තභෙදගහණවසෙනාති තස්ස තස්ස ආරම්මණස්ස පභෙදගහණවසෙන. අසම්මොහතොති යාථාවතො. විසෙසො විසෙසත්ථදීපනතො, අවිසෙසො අයං ධම්මො අවිසෙසදීපනතො. තෙනාහ ‘‘විසෙසො වෙදිතබ්බො’’ති. ජානනඤ්හි අවිසිට්ඨං, තං සමාසපදතො උපසග්ගා විසෙසෙන්ති. තථා හි සඤ්ජානනපදං පච්චභිඤ්ඤාණනිමිත්තං ආකාරගහණමත්තං බොධෙති, විජානනපදං තතො විසිට්ඨවිසයගහණං. පජානනපදං පන තතොපි විසිට්ඨතරං පකාරතො අවබොධං බොධෙති. තෙනාහ ‘‘තස්සාපී’’තිආදි. ආරම්මණසඤ්ජානනමත්තමෙවාති නීලාදිභෙදස්ස ආරම්මණස්ස සල්ලක්ඛණමත්තමෙව. අවධාරණෙන ලක්ඛණපටිවෙධත්තං නිවත්තෙති. තෙනාහ ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදි. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙහි විපස්සන්තස්ස විපස්සනාය පගුණභාවෙ සති ඤාණවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙනපි විපස්සනා හොතියෙවාති ආහ ‘‘අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙතී’’ති. පටිවෙධන්ති ච උපලද්ධිමෙව වදති, න පටිවිජ්ඣනං. තෙනාහ ‘‘උස්සක්කිත්වා පනා’’තිආදි. උස්සක්කිත්වාති උස්සක්කාපෙත්වා මග්ගපාතුභාවම්පි පාපෙති අසම්මොහසභාවත්තා. යථා ලක්ඛණපටිවෙධකාලෙ සඤ්ජානනලක්ඛණවසෙන සඤ්ඤාණඅනුරූපවසෙනෙව පවත්තං, එවං විඤ්ඤාණවිජානනවසෙන වායං අනුරූපවසෙනෙව පවත්තතීති දට්ඨබ්බං.

ඉදානි තමත්ථං හෙරඤ්ඤිකාදිඋපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. හිරඤ්ඤං වුච්චති කහාපණං, හිරඤ්ඤජානනෙ නියුත්තො හෙරඤ්ඤිකො. ලොකවොහාරෙ අජාතා අසඤ්ජාතා බුද්ධි එතස්සාති අජාතබුද්ධි, බාලදාරකො. වොහාරකුසලො ගාමවාසී පුරිසො ගාමිකපුරිසො. උපභොගපරිභොගාරහත්තා උපභොගපරිභොගං. තම්බකංසමයත්තා කූටො. මහාසාරත්තා ඡෙකො. අඩ්ඪසාරත්තා කරටො. නිහීනසාරත්තා සණ්හො. එත්ථ ච යථා හෙරඤ්ඤිකො කහාපණං චිත්තාදිභාවතො උද්ධං කූටාදිභාවං රූපදස්සනාදිවසෙන උප්පත්තිට්ඨානතොපි ජානන්තො අනෙකාකාරතො ජානාති, එවං පඤ්ඤා ආරම්මණං නානප්පකාරතො ජානාති පටිවිජ්ඣති, තාය සද්ධිං පවත්තමානවිඤ්ඤාණම්පි යථාවිසයං ආරම්මණං ජානාති.

එවං ස්වායං නෙසං ජානනෙ විසෙසො අඤ්ඤෙසං අවිසයො, බුද්ධානං එව විසයොති ඉදං විසෙසං මිලින්දපඤ්හෙන විභාවෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අත්තසුඤ්ඤානං සභාවධම්මානං ධම්මමත්තතාය කථිතත්තා ‘‘අනත්තලක්ඛණං කථෙත්වා’’ති වුත්තං. හෙට්ඨිමමග්ගා ච යදි අධිගතා, අරහත්තස්ස අනධිගතත්තා ‘‘එකදෙසමත්තෙනා’’ති වුත්තං, තං අනිච්චලක්ඛණං දස්සෙතුං ඉදං පබ්බමාරද්ධං, ඉතරානි ද්වෙ ලක්ඛණානි තස්ස පරිහාරභාවෙනාති අධිප්පායො.

යස්මා පනෙත්ථ ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ’’තිආදිදෙසනාය තීසු ලක්ඛණෙසු ඉදමෙව පධානභාවෙන දස්සිතං, ඉදං අප්පධානභාවෙනාති න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘‘තීණි ලක්ඛණානි සමොධානෙත්වා දස්සෙතුම්පී’’ති වුත්තං. අපචිනාතීති අපචයගාමිධම්මෙ නිවත්තෙති එකංසතො අපචයගාමිපටිපදාය පරිපූරණතො. තෙනාහ ‘‘නො ආචිනාතී’’තිආදි. වට්ටං විනාසෙතීති විධමති අදස්සනං ගමෙති. නෙව චිනාතීති න වඩ්ඪෙති. තදෙවාති තං වට්ටං එව. විස්සජ්ජෙතීති ඡඩ්ඩෙති. විකිරතීති විද්ධංසෙති. විධූපෙතීති වට්ටත්තයසඞ්ඛාතං අග්ගික්ඛන්ධං විගතධූමං විගතසන්තාපං කරොතීති අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බාපෙතී’’ති.

එවං පස්සන්තිආදි අනාගාමිඵලෙ ඨිතස්ස අරියසාවකස්ස අග්ගමග්ගඵලාධිගමාය දෙසනාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වට්ටං විනාසෙත්වා ඨිතං මහාඛීණාසවං දස්සෙස්සාමී’’ති. ඛීණාසවස්ස අනාගතභාවදස්සනංයෙව, සබ්බා චායං හෙට්ඨිමා දෙසනා සුද්ධවිපස්සනාකථා, සහපඨමමග්ගා වා සහවිජ්ජූපමධම්මා වා විපස්සනාකථාති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකෙන ඨානෙනා’’තිආදිමාහ.

නමස්සන්තියෙව මහතා ගාරවබහුමානෙන. තෙනාහ ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤා’’තිආදි. තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘ආයස්මන්තං නීතත්ථෙරං වියා’’ති වත්වා තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘ථෙරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛුරග්ගෙයෙවාති කෙසොරොපනත්ථං ඛුරධාරාය අග්ගෙ සීසෙ ඨපිතෙ තචපඤ්චකකම්මට්ඨානමුඛෙන භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො අරහත්තං පත්වා. බ්‍රහ්මවිමානාති බ්‍රහ්මානං නිවාසභූතා විමානා.

ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.