4. චතුත්ථවග්ගො

1. චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා

114. පතිට්ඨාධාතූති සහජාතානං ධම්මානං පතිට්ඨාභූතා ධාතු. ආබන්ධනධාතූති නහානියචුණ්ණස්ස උදකං විය සහජාතධම්මානං ආබන්ධනභූතා ධාතු. පරිපාචනධාතූති සූරියො ඵලාදීනං විය සහජාතධම්මානං පරිපාචනභූතා ධාතු. විත්ථම්භනධාතූති දුතියො විය සහජාතධම්මානං විත්ථම්භනභූතා ධාතු. කෙසාදයො වීසති කොට්ඨාසා. ආදි-සද්දෙන පිත්තාදයො සන්තප්පනාදයො උද්ධඞ්ගමා වාතාදයො ගහිතා. එතාති ධාතුයො.

චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා

115. අයං පථවීධාතුං නිස්සාය තං ආරබ්භ පවත්තො අස්සාදො. එවං පවත්තානන්ති එවං කායෙ පභාවස්ස පවෙදනවසෙනෙව පවත්තානං. හුත්වා අභාවාකාරෙනාති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා පච්චයසාමග්ගියා හුත්වා උප්පජ්ජිත්වා පුන භඞ්ගුපගමනතො උද්ධං අභාවාකාරෙන. න නිච්චාති අනිච්චා අද්ධුවත්තා, ධුවං නිච්චං. පටිපීළනාකාරෙනාති උදයබ්බයවසෙන අභිණ්හං පීළනාකාරෙන දුක්ඛට්ඨෙන. සභාවවිගමාකාරෙනාති අත්තනො සභාවස්ස විගච්ඡනාකාරෙන. සභාවධම්මා හි අප්පමත්තං ඛණං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති. තස්මා තෙ ‘‘ජරාය මරණෙන චා’’ති ද්වෙධා විපරිණමන්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණාමධම්මා’’ති. ආදීනං වාති පවත්තෙතීති ආදීනවො, පරමකාපඤ්ඤතා. විනීයතීති වූපසමීයති. අච්චන්තප්පහානවසෙන නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං.

සායං නිපන්නා සබ්බරත්තිං ඛෙපෙත්වා පාතො උට්ඨහාම, මාසපුණ්ණඝටො විය නො සරීරං නිස්සන්දාභාවතො.

ඵුසිතමත්තෙසුපීති උදකස්ස ඵුසිතමත්තෙසුපි.

අතිනාමෙන්ති කාලං. එවං වුත්තනයෙන පවත්තා පුග්ගලා එතා පථවීධාතුආදයො අස්සාදෙන්ති නාම අභිරතිවසෙන තත්ථ ආකඞ්ඛුප්පාදනතො.

අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙනාති අග්ගමග්ගඤාණෙන. රුක්ඛො බොධි ‘‘බුජ්ඣති එත්ථා’’ති කත්වා. මග්ගො බොධි ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං බොධි සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුජ්ඣනතො. නිබ්බානං බොධි බුජ්ඣිතබ්බතො. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. සාවකපාරමීඤාණන්ති සාවකපාරමීඤාණං යාථාවතො දස්සනවත්ථු.

අකුප්පාති පටිපක්ඛෙහි අකොපෙතබ්බො. කාරණතොති අරියමග්ගතො. තතො හිස්ස අකුප්පතා. තෙනාහ ‘‘සා හී’’තිආදී. ආරම්මණතොති නිබ්බානාරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණානං ලොකියසමාපත්තීනං අභාවතො.

විත්ථාරවසෙනාති එකෙකධාතුවසෙනාති වදන්ති, එකෙකිස්සා පන ධාතුයා ලක්ඛණවිභත්තිදස්සනවසෙන. යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො, යං නිමිත්තන්ති අත්ථො. අස්සාදෙති එතෙනාති අස්සාදො, තණ්හා. අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති එත්ථ අයං-සද්දො ‘‘පහානපටිවෙධො’’ති එත්ථාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘අයං පහානපටිවෙධො පටිවිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙන සමුදයසච්ච’’න්ති. එස නයො සෙසසච්චෙසුපි. යාති යථාවුත්තෙසු අස්සාදො ආදීනවො නිස්සරණන්ති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු පවත්තා යා දිට්ඨි…පෙ… යො සමාධි, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අචරිංසුත්තවණ්ණනා

116. යථා යාවතා නිස්සරණපරියෙසනට්ඨානෙ ආදීනවපරියෙසනා, එවං යාවතා ආදීනවපරියෙසනට්ඨානෙ අස්සාදපරියෙසනා සම්මාපටිපන්නස්සාති වුත්තං ‘‘අචරින්ති ඤාණචාරෙන අචරිං, අනුභවනචාරෙනා’’ති.

අචරිංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා

117. නිස්සටාතිආදීනි පදානි, ආදිතො වුත්තපටිසෙධෙනාති ‘‘නෙවා’’ති එත්ථ වුත්තෙන නකාරෙන. තෙනාහ ‘‘න නිස්සටා’’තිආදි. විමරියාදිකතෙනාතිආදි ච එත්ථ විහරණපෙක්ඛණෙ කරණවචනං. දුතියනයෙති ‘‘යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා වුත්තනයෙ. කිලෙසවට්ටමරියාදාය සබ්බසො අභාවතො නිම්මරියාදිකතෙන චිත්තෙන. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තීසූති දුතියාදීසු තීසු.

නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

118. එකන්තෙනෙව දුක්ඛාති අවීචිමහානිරයො විය එකන්තතො දුක්ඛා එව සුඛෙන අවොමිස්සා. දුක්ඛෙන අනුපතිතාති දුක්ඛෙනෙව සබ්බසො උපගතා. දුක්ඛෙන ඔක්කන්තාති බහිද්ධා විය අන්තොපි දුක්ඛෙන අවක්කන්තා අනුපවිට්ඨා. සුඛවෙදනාපච්චයතාය ඉමාසං ධාතූනං සුඛතා විය දුක්ඛවෙදනාපච්චයතාපි වෙදිතබ්බා, සඞ්ඛාරදුක්ඛතා පන සබ්බත්ථ චරිතා එව. සබ්බත්ථාති සබ්බාසු ධාතූසු, සබ්බට්ඨානෙසු වා. පඨමං සුඛං දස්සෙත්වාපි පච්ඡා දුක්ඛස්ස කථිතත්තා ‘‘දුක්ඛලක්ඛණං කථිත’’න්ති වුත්තං.

එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6-10. අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

119-123. ඡට්ඨසත්තමෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. අට්ඨකථායං පන ‘‘විවට්ටං කථිත’’න්ති වුත්තං. තීසු සුත්තෙසු. චතුසච්චමෙවාති චත්තාරි සච්චානි සමාහටානි චතුසච්චන්ති තෙසං එකජ්ඣං ගහණං, නියමො පන තබ්බිනිමුත්තස්ස පරමත්ථස්ස අභාවතො.

අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ධාතුසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.