1. අරහන්තවග්ගො

1. ධනඤ්ජානීසුත්තවණ්ණනා

187. ධනඤ්ජානිගොත්තාති එත්ථ පුබ්බපුරිසතො ආගතස්ස කුලවංසස්ස නාමාභිධානසඞ්ඛාතං ගං තායතීති ගොත්තං. (කිං පන තන්ති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බං.) ධනඤ්ජානිගොත්තං එතිස්සන්ති ධනඤ්ජානිගොත්තා. තස්සා උදානස්ස කාරණං පුච්ඡිත්වා ආදිතො පට්ඨාය විභාවෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදි වුත්තං. නානාරසභොජනං දෙතීති යොජනා. පඤ්චගොරසසම්පාදිතං සාලිභත්තං සූපසාකබ්‍යඤ්ජනං නානාරසං බ්‍රාහ්මණභොජනං. මණ්ඩලග්ගඛග්ගන්ති මණ්ඩලග්ගසඞ්ඛාතං ඛග්ගං. දුවිධො හි ඛග්ගො මණ්ඩලග්ගො දීඝග්ගොති. තත්ථ යස්ස අග්ගො මණ්ඩලාකාරෙන ඨිතො, සො මණ්ඩලග්ගො. යස්ස පන අසිපුත්තිකා විය දීඝො, සො දීඝග්ගො.

සාසනාති අනුසාසනා. ‘‘නමො…පෙ… සම්බුද්ධස්සා’’ති එවං වුත්තා පඤ්චපදිකගාථා. සත්ථුසාසනෙ හි ලොකියච්ඡන්දං අනපෙක්ඛිත්වා එසා පඤ්චපදිකගාථාති දට්ඨබ්බා. ඔක්කාවරධරාති පුබ්බපුරිසසඞ්ඛාතඋක්කාකවංසවරධාරිකා. සක්කාති සක්කුණෙය්‍යං.

එවන්ති ‘‘සචෙ මෙ අඞ්ගමඞ්ගානී’’තිආදිනා ඉමිනා පකාරෙන. ‘‘පඤ්ච ගාථාසතානි පන අට්ඨකථං ආරුළ්හානි, ඉධ පන ද්වෙ එව උද්ධටා’’ති වදන්ති. පහරිතුං වාති එකවාරම්පි හත්ථෙන වා පාදෙන වා පහරිතුම්පි පරාමසිතුම්පි අසක්කොන්තොති අත්ථො. සො හි තස්සා අරියසාවිකාය ආනුභාවෙන අත්තනො සාමත්ථියෙන වසෙ වත්තාපනත්ථං සන්තජ්ජිත්වාපි තදනුවත්තන්තො නිබ්බිසො අහොසි. තෙනාහ ‘‘භොතී’’තිආදි.

තස්ස බ්‍රාහ්මණස්සාති අත්තනො සාමිකබ්‍රාහ්මණස්ස. උපසංහරන්තීති උපනෙන්තී. තස්මිං සමයෙති තස්මිං දුක්ඛුප්පත්තිකාලෙ ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති භගවතො වචනං අනුස්සරිත්වා ‘‘දසබලස්ස භගවතො’’තිආදීසු යථාපරිචිතං ගුණපදං අනුස්සරි. තෙනාහ ‘‘දසබලං සරී’’ති.

ඛන්තිසොරච්චරහිතතාය කුජ්ඣිත්වා. භිජ්ජිත්වාති සංයතාභාවතො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අන්තරෙ මෙත්තිභෙදෙන භිජ්ජිත්වා. එවමෙවාති යථා එතරහි අකාරණෙන, එවමෙව අඤ්ඤදාපි අකාරණෙනාති අත්ථො. නික්කාරණතාදීපනෙ එවං-සද්දො, එව-සද්දො පන අවධාරණත්ථො. නික්කාරණතා ච නාම නිරත්ථකතා, නිරත්ථකවිප්පලාපභාවෙනෙත්ථ එවං-සද්දස්ස ගහණෙ පවත්ති ගවෙසිතබ්බා. ගරහත්ථො වායං එවං-සද්දො අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං. ගරහත්ථතා චස්ස වසලිසද්දසන්නිධානතො පාකටා එව.

ගාමනිගමරට්ඨපූජිතොති ඉමිනා ගාමනිගමරට්ඨසාමිකෙහි පූජිතභාවො දීපිතො ගාමාදීනං තෙසං වසෙ වත්තනතො. අසුකස්ස නාම පුග්ගලස්ස. සෙසන්ති අභික්කන්තන්තිආදි, යම්පි චඤ්ඤං ඉධාගතං හෙට්ඨා වණ්ණිතඤ්ච.

ධනඤ්ජානීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අක්කොසසුත්තවණ්ණනා

188. භාරද්වාජොව සොති භාරද්වාජො නාම එව සො බ්‍රාහ්මණො. ගොත්තවසෙන හි තයිදං නාමං, විසෙසෙන පනෙතං ජාතන්ති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චමත්තෙහී’’තිආදි වුත්තං. ජානිකතාති ඤාතිවග්ගහානිකතා. පක්ඛො භින්නොති තතො එව ඤාතිපක්ඛො නට්ඨො. යථා දොමනස්සිතො අනත්තමනොති වත්තබ්බං ලභති, එවං කුපිතොති ආහ ‘‘දොමනස්සෙන චා’’ති. දසහීති අනවසෙසපරියාදානවසෙන වුත්තං පඤ්චහි ගාථාසතෙහි අක්කොසන්තො තථා අක්කොසෙය්‍යාති කත්වා. තත්ථ පන යෙන කෙනචි අක්කොසන්තොපි අක්කොසතියෙව නාම. කරොසි මම භාතිකස්ස පබ්බජ්ජං.

සම්භුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති. අක්කොසාදීහි එකතො භුඤ්ජති. වීතිහරතීති බ්‍යතිහාරං කරොති, අක්කොසතො පච්චක්කොසනාදිනා විනිමයං කරොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කතස්ස පටිකාරං කරොතී’’ති. අස්ස අනුස්සවවසෙන සුත්වා ‘‘සපති ම’’න්ති සඤ්ඤිනො භයං උප්පජ්ජීති යොජනා. අස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. සුත්වාති පදං උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බං ‘‘තවෙවෙතං බ්‍රාහ්මණාති සුත්වා, අනුස්සවවසෙන සුත්වා’’ති ච. කාමං කිසවච්ඡාදයො සපනං නාදංසු, දෙවතානංයෙව හි සො අත්ථො, සත්තානං පන තථා සඤ්ඤා උප්පන්නා, සොපි තථාසඤ්ඤී අහොසි. තෙනාහ ‘‘අනුස්සවවසෙනා’’ති.

දන්තස්ස සබ්බසො දමථං උපගතත්තා. නිබ්බිසෙවනස්සාති රාගදොසාදිහෙතුකවිප්ඵන්දනරහිතස්ස. තස්සෙවාති පටිකුජ්ඣන්තස්සෙව පුග්ගලස්ස තෙන කොධෙන පාපං හොති පාපස්ස සන්තානන්තරසඞ්කන්තියා අභාවතො. කෙචි පන ‘‘තස්සෙවාති තස්සෙව පටිකුජ්ඣන්තපුරිසස්ස තෙන පටිකුජ්ඣනෙන. පාපියොති පටිකුජ්ඣන්තපුග්ගලස්ස ලාමකතරො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථං වදන්ති. සතියා සමන්නාගතො හුත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතො අධිවාසෙති, න සහො මූළ්හො හුත්වාති අධිප්පායො. උභින්නං තිකිච්ඡන්තන්ති උභින්නං උප්පන්නකොධසඞ්ඛාතං කිලෙසබ්‍යාධිං තිකිච්ඡන්තං වූපසමෙන්තං තං පුග්ගලං. යො පුග්ගලොතිආදිනා පුරිමාසු ගාථාසු පවත්තිතානි පදානි සම්බන්ධිත්වා දස්සෙති. පඤ්චසු ඛන්ධෙසු යාථාවතො විනීතා අරියධම්මස්ස කොවිදා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘ධම්මස්සාති පඤ්චක්ඛන්ධධම්මස්සා’’ති. ඉදානි තමත්ථං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුසච්චධම්මස්ස වා’’ති.

අක්කොසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අසුරින්දකසුත්තවණ්ණනා

189. තෙනෙවාති භාතුපබ්බජිතෙනෙව. අස්සෙවාති තිතික්ඛස්ස. ‘‘තං ජයං හොතී’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සො ජයො හොතී’’ති, දුජ්ජයං කොධං තිතික්ඛාය ජිනන්තස්සාති අධිප්පායො. යස්මා තිතික්ඛාදයො න කොධවසිකං ධුරං, තං පන බාලානං මඤ්ඤනාමත්තන්ති ඉධ ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘කතමස්සා’’තිආදි වුත්තං. විජානතොව ජයො න අවිජානතො තිතික්ඛාය අභාවතො. න හි අවිජානන්තො අන්ධබාලො කොධං විජෙතුං සක්කොති. කෙවලං ජයං මඤ්ඤති කිලෙසෙහි පරාජිතො සමානොපීති අධිප්පායො.

අසුරින්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. බිලඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

190. සුද්ධන්ති කෙවලං සම්භාරවිරහිතං. සම්භාරයුත්තන්ති කටුකභණ්ඩාදිසම්භාරසහිතං. කඤ්ජිතො නිබ්බත්තත්තා කඤ්ජිකං, ආරනාලං, බිලඞ්ගන්ති අත්ථො. නාමං ගහිතං සඞ්ගීතිකාලෙ ‘‘බිලඞ්ගිකභාරද්වාජො’’ති විසෙසනවසෙන. තයොති ධනඤ්ජානියා සාමිකො භාරද්වාජො, අක්කොසකභාරද්වාජො, අසුන්දරිකභාරද්වාජොති ආදිතො තීසු සුත්තෙසු ආගතා තයො. මෙති මය්හං.

බිලඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. අහිංසකසුත්තවණ්ණනා

191. එසාති බ්‍රාහ්මණො. ‘‘අහිංසකො අහ’’න්ති තදත්ථං සාධෙතුං ඉච්ඡාය කථෙසීති වුත්තං ‘‘අහිංසකපඤ්හං පුච්ඡී’’ති. තථා චෙ අස්සාති යථා තෙ නාමස්ස අත්ථො, තථා චෙතං භවෙය්‍යාසි අන්වත්ථනාමකො භවෙය්‍යාසි අහිංසකො එව සියාති. න දුක්ඛාපෙති දුක්ඛමත්තම්පි න උප්පාදෙති, දුක්ඛතො අපනෙතීති අත්ථො.

අහිංසකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ජටාසුත්තවණ්ණනා

192. ජටාපඤ්හස්සාති ‘‘අන්තොජටා බහිජටා’’ති එවං ජටාපරියායස්ස පඤ්හස්ස.

ජටාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

193. සුද්ධිකපඤ්හස්සාති ‘‘නාබ්‍රාහ්මණො සුජ්ඣතී’’ති එවං සුද්ධසන්නිස්සිතස්ස පඤ්හස්ස. සීලසම්පන්නොති පඤ්චවිධනියමලක්ඛණෙන සීලෙන සමන්නාගතො. තපොකම්මන්ති අනසනපඤ්චාතපතප්පනාදිපරිභෙදනතපොකම්මං කරොන්තොපි. විජ්ජාති තයො වෙදාති වදන්ති ‘‘තාය ඉධලොකත්ථං පරලොකත්ථං ඤායන්තී’’ති කත්වා. ගොත්තචරණන්ති ගොත්තසඞ්ඛාතං චරණං. බ්‍රාහ්මණො සුජ්ඣති ජෙට්ඨජාතිකත්තා. තථා හි සො එව තපං ආචරිතුං ලභති, න ඉතරො. අඤ්ඤා ලාමිකා පජාති ඉතරවණ්ණං වදති. වචනසහස්සම්පීති ගාථානෙකසහස්සම්පි. අන්තො කිලෙසෙහි පූතිකො සභාවෙන පූතිකො. කිලිට්ඨෙහි කායකම්මාදීහි කායදුච්චරිතාදීහි.

සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අග්ගිකසුත්තවණ්ණනා

194. අග්ගිපරිචරණවසෙනාති අග්ගිහුත්තජුහනවසෙන. සන්නිහිතොති මිස්සීභාවං සම්පාපිතො. තථාභූතො ච සො සප්පිනා සද්ධිං යොජිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘සංයොජිතො’’ති. අපායමග්ගං ඔක්කමති මිච්ඡාදිට්ඨිමිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනං අත්තනො සන්තානෙ සමුප්පාදනතො. තෙනාහ ‘‘ඉමං ලද්ධි’’න්තිආදි.

ජාතියාති සදොසකිරියාපරාධස්ස අසම්භවෙන පරිසුද්ධාය ජාතියා. නානප්පකාරෙ අට්ඨාරසවිජ්ජාට්ඨානසඤ්ඤිතෙ ගන්ථෙ. සුතවාති සුත්වා නිට්ඨං පත්තො අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තාති අධිප්පායො.

පුබ්බෙනිවාසඤාණෙනාති ඉදං ලොකෙ සාසනෙ ච නිරුළ්හතාවසෙන වුත්තං. අඤ්ඤෙ හි පුබ්බෙනිවාසං ජානන්තා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙනෙව ජානන්ති, භගවා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනපි ජානාති. දිබ්බෙන චක්ඛුනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සබ්බසො ජාති ඛීයති එතෙනාති ජාතික්ඛයො, අග්ගමග්ගො, තෙන පත්තබ්බත්තා ආපන්නත්තා ච ජාතික්ඛයො අරහත්තං. ජානිත්වා වොසිතවොසානොති විජානිතබ්බං චතුසච්චධම්මං මග්ගඤාණෙන ජානිත්වා සොළසන්නම්පි කිච්චානං වොසිතවොසානො.

උප්පත්තිං දීපෙත්වාති පායසදානස්ස ආගමනං පකාසෙත්වා. ගාථාහි අභිගීතන්ති ද්වීහි ගාථාහි මයා අභිගීතං. අභුඤ්ජිතබ්බන්ති භුඤ්ජිතුං න යුත්තං. ‘‘අභොජනෙය්‍ය’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු භගවතො අජ්ඣාසයො අච්චන්තමෙව සුද්ධොති? සච්චමෙතං, බ්‍රාහ්මණො පන පුබ්බෙ අදාතුකාමො පච්ඡා ගාථා සුත්වා ධම්මදෙසනාය මුදුහදයො හුත්වා දාතුකාමො අහොසි, තස්මා තං භික්ඛූනං අනාගතෙ දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං පටික්ඛිපි. තථා හි අනන්තරසුත්තෙ කසිභාරද්වාජසුත්තෙ ච එවමෙව පටිපජ්ජි. තෙනාහ ‘‘ත්වං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදි. කිලඤ්ජම්හි…පෙ… පකාසිතාති එතෙන ගාථං උද්දෙසට්ඨානෙව ඨපෙත්වා භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසීති දස්සෙති. ගායනෙනාති ගායනකෙන, ගානෙන වා. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්චාති සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතඤ්චෙව තස්ස කාරණඤ්ච. සම්පස්සන්තානන්ති සම්මදෙව පස්සන්තානං. ධම්මොති පවෙණිආගතො චාරිත්තධම්මො න හොති. භොජනෙසු උක්කංසගතං දස්සෙතුං ‘‘සුධාභොජන’’න්ති ආහ. ධම්මෙ සතීති අරියානං ආචාරධම්මෙ සති තං ආලම්බිත්වා ජීවන්තානං එතදෙව සෙට්ඨන්ති ‘‘සොමං භුඤ්ජෙය්‍ය පායස’’න්ති තං ආරබ්භ කථාය උප්පන්නත්තා.

සල්ලක්ඛෙති අයං බ්‍රාහ්මණො. සෙසා පච්චයා නිද්දොසා තෙ ආරබ්භ කථාය අප්පවත්තිතත්තා. කුක්කුච්චවූපසන්තන්ති අග්ගිආහිතපදස්ස විය සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අන්නෙන පානෙනාති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘කාකෙහි සප්පි රක්ඛිතබ්බ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘දෙසනාමත්තමෙත’’න්ති. බහුසස්සඵලදායකං සුඛෙත්තං විය පටියත්තන්ති සම්මා කසනබීජනඋදකානයනාපනයනාදිනා සුසජ්ජිතං ඛෙත්තං විය සීලාදිගුණවිසෙසසම්පාදනෙන පටියත්තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං එතං.

අග්ගිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සුන්දරිකසුත්තවණ්ණනා

195. ආනෙත්වා හුනිතබ්බතො ආහුති. සප්පිමධුපායසාදීහි අග්ගිං ජුහොති එත්ථාති අග්ගිහුත්තං, සාධිට්ඨානං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අග්‍යායතන’’න්තිආදි. සුවිසොධිතො චස්සාති නිහීනජාතිකානං අනෙන සුට්ඨු විසොධිතො ච භවෙය්‍ය. ‘‘මෙ’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

අඵලං කරොතීති ඉතො පට්ඨාය යාව දෙමීති පදං. තාව අනන්තරසුත්තවණ්ණනාය ආගතසදිසමෙවාති පෙය්‍යාලවසෙන ඨපෙසි, න සප්පිසඞ්ඛාරට්ඨපනං. හිමපාතස්ස ච සීතවාතස්ස ච පටිබාහනත්ථන්ති අකාරණමෙතන්ති තං අනාදියිත්වා අඤ්ඤමෙව සුකාරණං දස්සෙතුං ‘‘පටිබලොවා’’තිආදි වුත්තං. සඤ්ජානිත්වාති ‘‘නායං බ්‍රාහ්මණො’’ති සඤ්ජානිත්වා.

නීචකෙසන්තන්ති රස්සකෙසන්තං. බ්‍රාහ්මණානං සුද්ධිඅත්ථා සිඛාති ආහ ‘‘පවත්තමත්තම්පි, සිඛං අදිස්වා’’ති, ‘‘පරමහංසපරික්ඛාදිනා’’ති කෙචි.

අකාරණං දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස ජාති අදක්ඛිණෙය්‍යභාවහෙතූනං පාපධම්මානං අපටික්ඛෙපභාවතො. එතන්ති සීලාදිභෙදං චරණං. දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණං අදක්ඛිණෙය්‍යභාවකාරකපාපධම්මානං තදඞ්ගාදිවසෙන පජහනතො. අස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. තමත්ථන්ති තං දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණතාසඞ්ඛාතමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො. සාලාදිකට්ඨා ජාතොවාති සාලාදිවිසුද්ධකට්ඨාව ජාතො. සාපානදොණිආදිඅවිසුද්ධකට්ඨා ජාතො අග්ගිකිච්චං න ච න කරොති. එවන්ති යථා අග්ගි යතො කුතොචි ජාතොපි අග්ගිකිච්චං කරොතියෙව, එවං චණ්ඩාලකුලාදීසු ජාතොපි දක්ඛිණෙය්‍යො න න හොති ගුණසම්පදාවසෙන අරියානං වංසෙ පජාතත්තාති ආහ ‘‘ගුණසම්පත්තියා ජාතිමා’’ති. ධිතියා ගුණසම්පත්තියා පමුඛභාවං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ධිතියාති වීරියෙන. තඤ්හි අනුප්පන්නානං කුසලධම්මානං උප්පාදනපරිබ්‍රූහනෙහි තෙ ධාරෙති. හිරියා දොසෙ නිසෙධෙති, සම්මදෙව පාපානං ජිගුච්ඡනෙ සති තෙසං පවත්තියා අවසරො එව නත්ථි. මොනධම්මෙන ඤාණසඞ්ඛාතෙන ඔත්තප්පධම්මෙන. කාරණාකාරණජානනකොති තෙසං තෙසං ධම්මානං යථාභූතං ඨානං, පාපධම්මානං වා විප්පකාරසභාවට්ඨානං ජානනකො.

පරමත්ථසච්චෙන නිබ්බානෙන ආරම්මණපච්චයභූතෙන අරියමග්ගෙන දන්තො. ඉන්ද්‍රියදමෙනාති තතො එව අරියෙන ඉන්ද්‍රියසංවරෙන උපගතො. විදන්ති තෙහි සච්චානීති වෙදා. මග්ගවෙදානං අන්තන්ති අරියඵලං. කිලෙසානං අන්තන්ති තෙසං අනුප්පාදනිරොධට්ඨානං. යඤ්ඤොති අග්ගඵලං. නිරත්ථකන්ති අඵලං තෙසං අනාගමනතො, ආගතානම්පි අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යාභාවතො. ජුහති දෙති.

සුයිට්ඨන්ති සුදානං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යලාභෙන. සුහුතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අථ වා සුයිට්ඨන්ති සුට්ඨු සම්මදෙව යිට්ඨං සාරෙ උපනීතං මම ඉදං දෙය්‍යවත්ථු. සුහුතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

උපහටමත්තෙති බ්‍රාහ්මණෙන ‘‘භුඤ්ජතු භව’’න්ති උපනීතමත්තෙ. නිබ්බත්තිතොජමෙවාති සවත්ථුකං අග්ගහෙත්වා වත්ථුතො විවෙචිතඔජමෙව. තෙන තං සුඛුමත්තං ගතන්ති තං හබ්‍යසෙසං සබ්බසො සුඛුමභාවං ගතන්ති ඔජාය අනොළාරිකතාය පුරිමාකාරෙනෙව පඤ්ඤායමානතං සන්ධාය වුත්තං, න පන ඔජාය එව කෙවලාය ගහණං සන්ධාය. සා හි අවිනිබ්භොගවුත්තිතාය විසුං ගණ්හිතුං න සක්කා, තස්මා දෙවතාහිපි සවත්ථුකා ගය්හති. මනුස්සානං වත්ථූති කරජකායමාහ. ඔළාරිකවත්ථුතාය දෙවානං විය ගහණී න තික්ඛාති දිබ්බොජසම්මිස්සතාය සම්මා පරිණාමං න ගච්ඡති. සුඛුමාපි සමානා දිබ්බොජා තෙන පායසෙන මිස්සිතා ඔළාරිකසම්මිස්සතාය සුඛුමවත්ථුකානං දෙවානං සුඛදා න හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘ගොයූසෙ පනා’’තිආදිනා. පරිභොගවත්ථුනො ඔළාරිකතාය වා දෙවානං දුක්කරං සම්මා පරිණාමෙතුං, දිබ්බොජාය ගරුතරභාවෙන මනුස්සානං. තෙනාහ භගවා ‘‘න ඛ්වාහ’’න්තිආදි. සමාපත්තිචිත්තසමුට්ඨිතා තෙජොධාතු ඣානානුභාවසන්තෙජිතා තික්ඛතරා හොතීති වුත්තං ‘‘අට්ඨ…පෙ… පරිණාමෙය්‍යා’’ති. භගවතො පන සුද්ධෙනෙව පරිණමතීති වුත්තං ‘‘පාකතිකෙනෙවා’’ති, ඣානානුභාවප්පත්තෙන ඣානෙන විනා සභාවසිද්ධෙනෙව.

‘‘අප්පහරිතෙ’’ති එත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අප්පහරිතෙති අහරිතෙ’’ති. පාතිසතෙපි පායසෙ. න ආලුළතීති න ආවිලං හොති. අනාගන්තාව ගච්ඡෙය්‍ය ‘‘අත්තනාපි න පරිභුඤ්ජි, අඤ්ඤෙසං න දාපෙසි, කෙවලං පායසං නාසෙසී’’ති දොමනස්සප්පත්තො.

දාරු සමාදහානොති දාරුහරිද්දි දාරුස්මිං තස්ස දහන්තො. යදීතිආදි දාරුඣාපනස්ස බහිද්ධභාවසාධනං අසුද්ධහෙතූනං පටිපක්ඛාභාවතො තස්ස. ඛන්ධාදීසු කුසලාති තෙසු සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ජානනතො ඡෙකා පණ්ඩිතා. ඤාණජොතින්ති ඤාණමයං ජොතිං. ජාලෙමීති පජ්ජලිතං කරොමි. නිච්චං පජ්ජලිතග්ගි සබ්බත්ථකමෙව විගතසම්මොහන්ධකාරතාය එකොභාසභාවතො. සබ්බසො වික්ඛෙපාභාවතො නිච්චසමාහිතත්තො. එවං වදතීති චරිතං බ්‍රහ්මචරියං ගහෙත්වා චරාමීති එවං වත්තමානං විය වදති ආසන්නතං හදයෙ ඨපෙත්වා.

ඛාරිභාරොති ඛාරිභාරසදිසො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ඛන්ධෙන වය්හමානොති කාජෙ පක්ඛිපිත්වා ඛන්ධෙන වය්හමානො. පථවියා සද්ධිං ඵුසෙති භාරස්ස ගරුකභාවෙන කාජස්ස පරිණමනෙන. මානෙන අත්තනො ජාතිආදීනි පග්ගණ්හතො අඤ්ඤස්ස තානි න සහතීති ආහ – ‘‘තත්ථ තත්ථ ඉස්සං උප්පාදෙන්තො’’ති, තත්ථ තත්ථ ජාතිආදිමානවත්ථුස්මිං ගරුතරග්ගහණෙන සංසීදෙය්‍යාති අධිප්පායො. කොධො ධූමොති යථාපි භාසුරො අග්ගි ධූමෙන උපක්කිලිට්ඨො, එවං කොධෙන උපක්කිලිට්ඨො. ඤාණග්ගීති තස්ස කොධො ධූමො. මුසාවාදොව මොසවජ්ජං. යථා ඤාණෙ සති මුසාවාදො නත්ථි, එවං මුසාවාදෙ සති ඤාණම්පීති තෙන තං නිරොධිතං විය හොතීති ආහ – ‘‘මුසාවාදෙන පටිච්ඡන්නං ඤාණ’’න්ති. යථා සුජාය විනා බ්‍රාහ්මණානං යාගො න ඉජ්ඣති, එවං පහූතජිව්හාය විනා සත්ථු ධම්මයාගො න ඉජ්ඣතීති ජිව්හා සුජාපරියායා වුත්තා. ජොති ඨියති එත්ථාති ජොතිට්ඨානං වෙදි, යං අග්ගිකුණ්ඩං. සත්තානං හදයං ජොතිට්ඨානං ඤාණග්ගිනො තත්ථ සමුජ්ජලනතො. අත්තාති චිත්තං ‘‘ආහිතො අහං මානො එත්ථා’’ති කත්වා.

ධම්මො රහදොති අස්සද්ධියාදිආලසියාභාවතො කිලෙසමලපක්ඛාලනතො පරමග්ගිනිබ්බුතාවහනතො අරියමග්ගධම්මො අනාවිලො රහදො. හෙට්ඨුපරියවාලුකාති විපරිවත්තිතවාලුකා හුත්වා. ආලුළාති ආකුලජාතා. පණ්ඩිතානං පසත්ථොති පණ්ඩිතානං පුරතො සෙට්ඨො. සෙට්ඨභාවෙන සන්තො පාසංසො හුත්වා කිලෙසෙ භින්දති සමුච්ඡින්දතීති සබ්භීති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘උත්තමට්ඨෙනා’’ති. තථා චාහ භගවා ‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ති (ධ. ප. 273).

වචීසච්චන්ති ඉමිනා ‘‘චතුරඞ්ගසමන්නාගතා වාචා සුපරිසුද්ධා හොතී’’ති සම්මාවාචං දස්සෙති. සච්චසංයමපදෙහි දස්සිතා මග්ගධම්මා ඉධ ‘‘ධම්මො’’ති අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘ධම්මොති ඉමිනා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. මග්ගසච්චං ගහිතං අනන්තරගාථාය අනෙකෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. අත්ථතොති පුබ්බඞ්ගමත්තාදිඅත්ථතො. තාය හි සකිච්චං කරොන්තියා ඉතරෙ සබ්බෙපි තදනුවත්තිකා හොන්ති. තග්ගතිකත්තාති සම්මාදිට්ඨියා උපකාරකභාවෙන තාය සමානගතිකත්තා. ආරම්මණඤ්හි විතක්කෙනාහටං පඤ්ඤා විචිනිතුං සක්කොති. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහං ගතො. ධම්මොති සභාවතො සමාධි ගහිතො, ඉතරෙ ද්වෙ තදුපකාරත්තා. තථා හි ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.197; සං. නි. 5.378) සමාධි ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තො. පරමත්ථසච්චං ගහිතං සබ්බෙසං සෙට්ඨභාවතො. යථාහ – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34). අත්ථතොති තතො එව පරමත්ථතො, අනන්තරං වුච්චමානානං වා මග්ගධම්මානං ආරම්මණභාවතො. පඤ්චඞ්ගානි ගහිතානි තාසං මග්ගභාවතො. තීණි අඞ්ගානි. බ්‍රහ්මචරියං නාමාති එතං නිබ්බානගාමි උත්තමට්ඨෙන මග්ගබ්‍රහ්මචරියං නාම. මජ්ඣෙ සිතාති ලීනුද්ධච්චාදිඅන්තද්වයවිවජ්ජනෙන මජ්ඣෙ මජ්ඣිමපටිපදාභාවනං නිස්සිතා. සස්සතුච්ඡෙදග්ගහණං හෙත්ථ පධානතාය නිදස්සනමත්තං. සෙට්ඨප්පත්තීති සෙට්ඨභාවප්පත්ති. ත-කාරො පදසන්ධිකරොති ‘‘ස උජුභූතෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ මජ්ඣෙ ත-කාරො පදසන්ධිකරො, ‘‘ස දුජ්ජුභූතෙසූති කෙචි පඨන්ති, තෙසං ද-කාරො පදසන්ධිකරො. ස-ඉති සුන්දරිකො බ්‍රාහ්මණො වුත්තොති කත්වා ආහ ‘‘ස ත්ව’’න්ති, සො ත්වන්ති අත්ථො. ධම්මො සාරියො පරිධානභූතා අලඞ්කාරා එතස්සාති ධම්මසාරී. අථ වා ධම්මෙහි සාරිතවාති ධම්මසාරී, තෙහි සාරෙත්වා ඨිතවාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කුසලධම්මෙහී’’තිආදි.

සුන්දරිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. බහුධීතරසුත්තවණ්ණනා

196. සමන්තතොති දක්ඛිණවාමානං වසෙන සමන්තතො. ඌරුබද්ධාසනන්ති ඌරූනං බන්ධනවසෙන නිසජ්ජනං. ද්වින්නං ඌරූනං අඤ්ඤමඤ්ඤබන්ධනවසෙන ආභුජිතාකාරං සන්ධායාහ ‘‘ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා’’ති. හෙට්ඨිමකායස්ස අනුජුකං ඨපනං නිසජ්ජාවචනෙනෙව බොධිතන්ති ‘‘උජුං කාය’’න්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයොති ආහ ‘‘උපරිමං සරීරං උජුකං ඨපෙත්වා’’ති. තං පන උජුකට්ඨපනං සරූපතො පයොජනතො ච දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨාරසා’’තිආදි වුත්තං. පරිමුඛන්ති එත්ථ පරි-සද්දො අභිසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරෙක්ඛතොති අත්ථො. පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු විය. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො ‘‘සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛ’’න්තිආදීසු විය. පටිපක්ඛතො නිග්ගමනට්ඨො හි නිය්‍යානට්ඨො, තස්මා පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතසම්මොසං පරිච්චත්තසම්මොසං සතිං කත්වා පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. ඡබ්බණ්ණා…පෙ… නිසීදි බ්‍රාහ්මණස්ස පසාදසඤ්ජානනත්ථං. අටවිමුඛා චරමානාති ගොචරං ගණ්හන්තා.

අජ්ජසට්ඨින්ති අජ්ජ ඡන්නං පූරණී සට්ඨී දිවසවුත්ති, අජ්ජ ආදිං කත්වා ඡ දිවසෙති අත්ථො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. අජ්ජ ඡදිවසමත්තකාති අජ්ජතො ඡට්ඨදිවසමත්තකා. ලාමකාති නිහීනා නිප්ඵලා. තෙනාහ ‘‘තිලඛාණුකා’’තිආදි.

උස්සාහෙනාති උද්ධං උද්ධං පසාරෙන අභිභවනෙන. තං පන නෙසං අභිභවනං දස්සෙතුං ‘‘කණ්ණනඞ්ගුට්ඨාදීනී’’තිආදිමාහ.

‘‘උප්පාටකපාණකා’’ති තචං උප්පාටෙත්වා විය ඛාදකපාණකා ඌකාමඞ්ගුලාදයො.

කළාරපිඞ්ගලාති නික්ඛන්තපිඞ්ගලක්ඛිකා, කළාරපිඞ්ගලාති වා රත්තගත්තා ච පිඞ්ගලචක්ඛුකා ච. තිලකාහතාති ආහතතිලකා, තිලප්පමාණෙහි බින්දූහි සමන්තතො සන්ථතසරීරා.

පටිගාථාහි බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසීති පකතියා තස්ස අත්තනා කථෙතබ්බං ධම්මදෙසනං පබ්බජ්ජාගුණකිත්තනවසෙන සත්තහි වඩ්ඪෙසි. පබ්බජිත්වාති ඉණායිකානං අත්තනො පලිබොධං තථා තථා ජානාපෙත්වා පබ්බජිත්වා.

යථා ච තත්ථ භගවා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘පුන දිවසෙ’’තිආදි වුත්තං.

තං තං කුලඝරං පෙසෙත්වාති තං තං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධීතරං තස්ස තස්සානුච්ඡවිකස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දෙන්තො තං තං කුලඝරං පෙසෙත්වා බ්‍රාහ්මණධම්මෙ ගරුකරණාභාවතො.

‘‘නට්ඨෙ මතෙ පබ්බජිතෙ, නපුංසකෙපි භත්තරි;

ඉත්ථියා පතිසෙට්ඨාය, න අඤ්ඤො පති ඉච්ඡියො’’ති. –

අයඤ්හි බ්‍රාහ්මණධම්මො. අය්‍යිකට්ඨානෙති මාතාමහිට්ඨානෙ ඨපෙසි සත්ථු චිත්තාරාධනවසෙනාති.

බහුධීතරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.