1. පඨමවග්ගො

1. තපොකම්මසුත්තවණ්ණනා

137. උරුවෙලාය සමීපෙ ගාමො උරුවෙලගාමො, තං උරුවෙලගාමං අභිමුඛභාවෙන සම්මදෙව සබ්බධම්මෙ බුජ්ඣතීති අභිසම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තෙන සමන්නාගතත්තා ච භගවා අභිසම්බුද්ධොති වුච්චති. තස්ස පඤ්චචත්තාලීසාය වස්සෙසු ආදිතො පන්නරස වස්සානි පඨමබොධි, ඉධ පන සත්තාහබ්භන්තරමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අභිසම්බුද්ධො හුත්වා අන්තොසත්තාහස්මිං යෙවා’’ති. අසුඛභාවෙන අඤ්ඤෙහි කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුක්කරං කරොතීති දුක්කරකාරො, සො එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන දුක්කරකාරිකා. තාය මුත්තො වතම්හීති චින්තෙසි. යදි එවං කස්මා තං ලොකනාථො ඡබ්බස්සානි සමනුයුඤ්ජති? කම්මපීළිතවසෙන. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.92-94) –

‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, සුගතං කස්සපං තදා;

කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං;

ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං.

‘‘නාහං එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං;

කුම්මග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො’’ති.

මාරෙතීති විබාධෙති. විපත්තිආදිසංයොජනඤ්හි සාධූනං පරමත්ථතො මරණං සච්චපටිවෙධමාරණත්තා, පාපතරත්තා පාපතමොති පාපිමා. සා චස්ස පාපතමතා පාපවුත්තිතායාති ආහ ‘‘පාපෙ නියුත්තො’’ති. අධිපතීති කාමාධිපති. අප්පහීනකාමරාගෙ අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති වසවත්තී. තෙසංයෙව කුසලකම්මානං අන්තං කරොතීති අන්තකො. වට්ටදුක්ඛතො අපරිමුත්තපච්චයත්තා නමුචි. මත්තානං පමත්තානං බන්ධූති පමත්තබන්ධු.

තපොකම්මාති අත්තකිලමථානුයොගතො. අපරද්ධොති විරජ්ඣසි. ‘‘අපරාධො’’තිපි අත්ථි, සොයෙව අත්ථො. කායකිලමථං අනුයුඤ්ජන්තො යෙභුය්‍යෙන අමරත්ථාය අනුයුඤ්ජති, සො ච කම්මවාදීහි අනුයුඤ්ජියමානො දෙවත්ථාය සියාති ආහ ‘‘අමරභාවත්ථායා’’ති. සබ්බං තපන්ති සබ්බං අත්තපරිතාපනං. අත්ථාවහං න භවති බොධියා අනුපායත්තා. කිඤ්චස්සාති කිඤ්චි සියාති අත්ථො. ඵියාරිත්තංව ධම්මනීති ධම්මං වුච්චති වණ්ණු, සො ඉධ ‘‘ධම්ම’’න්ති වුත්තො, ධම්මනි වණ්ණුපදෙසෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අරඤ්ඤෙ’’ති. උභොසු පස්සෙසු ඵියාහි ආකඩ්ඪෙය්‍ය චෙව අරිත්තෙහි උප්පීළෙය්‍ය ච.

සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා ගහිතා මග්ගසීලස්ස අධිප්පෙතත්තා. සමාධිනො හි ගහණෙන සම්මාවායාමසතිසමාධයො ගහිතා උපකාරභාවතො. පඤ්ඤායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. බුජ්ඣති එතෙනාති බොධො. මග්ගොති ආහ ‘‘බොධායාති මග්ගත්ථායා’’ති. කථං පන මග්ගං මග්ගත්ථාය භාවෙතීති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. තෙන යථා යාගුපචනාරම්භො යාවදෙව යාගුඅත්ථො, එවං මග්ගභාවනාරම්භො මග්ගාධිගමත්ථායාති දස්සෙති. ආරම්භොති ච අරියමග්ගභාවනාය බන්ධාපනං දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘මග්ගන්ති අරියමග්ගං, බොධායාති අරහත්තසම්බොධාය, එවඤ්ච කත්වා ‘පත්තොස්මි පරමසුද්ධි’න්ති ඉදම්පි වචනං සමත්ථිත’’න්ති වදන්ති, අපරෙ පන ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසම්බොධායාති. සො හි සබ්බස්මාපි බොධිතො උත්තරිතරො’’ති. නිහතො නිබ්බිසෙවනභාවං පාපිතො. තෙනාහ ‘‘පරාජිතො’’ති.

තපොකම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. හත්ථිරාජවණ්ණසුත්තවණ්ණනා

138. අන්ධභාවකාරකෙති පචුරජනස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකාරකෙ. මහාතමෙති මහති තමසි. පාසාණඵලකෙ මහාචීවරං සීසෙ ඨපෙත්වාති එතෙන තං ඵලකං අපස්සාය නිසින්නොති දස්සෙති. පධානන්ති භාවනං. පරිග්ගණ්හමානොති සබ්බසො ගණ්හන්තො අවිස්සජ්ජෙන්තො, භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො අනුපුබ්බසමාපත්තියො ඵලසමාපත්තිඤ්ච මනසිකරොන්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. අරිට්ඨකොති අරිට්ඨකවණ්ණො. තෙනාහ ‘‘කාළකො’’ති.

දීඝමද්ධානන්ති චිරතරං කාලං. සංසරන්ති ආසාදනාධිප්පායෙන සඤ්චරන්තො, අලං තුය්හං එතෙන නිප්පයොජනන්ති අධිප්පායො. න හි තෙන මාරස්ස කාචි අත්ථසිද්ධීති.

හත්ථිරාජවණ්ණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සුභසුත්තවණ්ණනා

139. සුසංවුතාති මග්ගසංවරෙන සුට්ඨු සංවුතා. සුපිහිතාති සුට්ඨු පිහිතා. වසානුගාති කායාදිද්වාරවසානුගා වසවත්තිනො න හොන්ති. බද්ධචරාති පටිබද්ධචරියාති.

සුභසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමමාරපාසසුත්තවණ්ණනා

140. උපායමනසිකාරෙනාති අනිච්චාදීසු අනිච්චාදිතො මනසිකරණෙන. උපායවීරියෙනාති අනුප්පන්නාකුසලානං අනුප්පාදනාය විධිනා පවත්තවීරියෙන. කාරණවීරියෙනාති අනුප්පන්නානුප්පාදනාදිඅත්ථස්ස කාරණභූතෙන වීරියෙන. අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදනාදිඅත්ථානි හි වීරියානි යදත්ථං හොන්ති, තං අත්ථං සාධෙන්තියෙවාති එතස්ස අත්ථස්ස දීපකො සම්මා-සද්දො. යොනිසොසම්මාසද්දෙන හි උපායකාරණත්ථදීපකතං සන්ධාය ‘‘උපායවීරියෙන කාරණවීරියෙනා’’ති වුත්තං. අරහත්තඵලවිමුත්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. මාරෙන ‘‘මය්හං ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිකං භගවතො වචනං සුත්වා වුත්තං ‘‘අරහත්තං පත්වාපි න තුස්සතී’’තිආදි.

කිලෙසපාසෙනාති කිලෙසමාරස්ස උපායභූතෙන. කිලෙසමාරො හි සත්තෙ කාමගුණපාසෙහි නිබන්ධති, න පන සයමෙව. තෙනාහ ‘‘යෙ දිබ්බා කාමගුණසඞ්ඛාතා’’තිආදි. මාරබන්ධනෙති කිලෙසමාරස්ස බන්ධනට්ඨානෙ, භවචාරකෙති අත්ථො. න මෙ සමණ මොක්ඛසීති ඉදං මාරො ‘‘අනුත්තරා විමුත්ති අනුප්පත්තා, විමුත්තා සබ්බපාසෙහී’’ති ච භගවතො වචනං අසද්දහන්තො වදති සද්දහන්තොපි වා ‘‘එවමයං පරෙසං සත්තානං මොක්ඛාය උස්සාහං න කරෙය්‍යා’’ති අත්තනො කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා වදති.

පඨමමාරපාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියමාරපාසසුත්තවණ්ණනා

141. අනුපුබ්බගමනචාරිකන්ති ගාමනිගමරාජධානීසු අනුක්කමෙන ගමනසඞ්ඛාතං චාරිකං. එවං හි ගතෙසූති එවං තුම්හෙසු බහූසු එකජ්ඣං ගතෙසු.

ආදිම්හි කල්‍යාණං එතස්සාති ආදිකල්‍යාණං, තථා සෙසෙසු. සාසනස්ස ආදි සීලං මූලකත්තා. තස්ස සමථාදයො මජ්ඣං සාසනසම්පත්තියා වෙමජ්ඣභාවතො. ඵලනිබ්බානානි පරියොසානං තදධිගමතො උත්තරි කරණීයාභාවතො. සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති නාම පඤ්ඤාය හොති, තස්සා ච සීලං සමාධි ච මූලන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධයො වා ආදී’’ති. යස්මා පඤ්ඤා අනුබොධපටිවෙධවසෙන දුවිධා, තස්මා තදුභයං ගණ්හන්තො ‘‘විපස්සනාමග්ගා මජ්ඣ’’න්ති ආහ. පඤ්ඤානිප්ඵත්ති ඵලකිච්චං, නිබ්බානසච්ඡිකිරියා පන සම්මාපටිපත්තියා පරියොසානං තතො පරං කත්තබ්බාභාවතොති ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානානි පරියොසාන’’න්ති. ඵලග්ගහණෙන හි සඋපාදිසෙසනිබ්බානං ගය්හති, ඉතරෙන ඉතරං, තදුභයවසෙන පටිපත්තියා ඔසානන්ති ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානානි පරියොසාන’’න්ති. ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, භික්ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං, දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369) වචනතො සීලදිට්ඨුජුකතාය මත්ථකභූතා විපස්සනා, තදධිට්ඨානා සීලසමාධීති ඉමෙ තස්ස සාසනස්ස මූලන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධිවිපස්සනා වා ආදී’’ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

කිඤ්චාපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නත්ථි, යෙසු පන අවයවෙසු සමුදායරූපෙන අපෙක්ඛිතෙසු ගාථාති සමඤ්ඤා, තං තතො භින්නං විය කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘චතුප්පදිකගාථාය තාව පඨමපාදො’’තිආදිමාහ. පඤ්චපදඡප්පදානං ගාථානං ආදිපරියොසානග්ගහණෙන ඉතරෙ දුතියාදයො තයො චත්තාරො වා මජ්ඣන්ති අවුත්තසිද්ධමෙවාති න වුත්තං. එකානුසන්ධිකසුත්තස්සාති ඉදං බහුවිභාගං යථානුසන්ධිනා එකානුසන්ධිකං සුත්තං සන්ධාය වුත්තං, ඉතරස්ස පන තෙයෙව දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන ආදිමජ්ඣපරියොසානභාගා ලබ්භන්ති. නිදානන්ති කාලදෙසකපරිසාදි-අපදිසනලක්ඛණාදිකො අත්ථො. ඉදමවොචාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන තදවසෙසනිගමනපාළිං සඞ්ගණ්හාති. අනෙකානුසන්ධීකස්ස සහ නිදානෙන පඨමො අනුසන්ධි ආදි. සහ නිගමනෙන පච්ඡිමො පරියොසානං, ඉතරෙන මජ්ඣිමන්තිආදිමජ්ඣපරියොසානානි වෙදිතබ්බානි.

සාත්ථකන්ති අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථකං කත්වා. සබ්‍යඤ්ජනන්ති බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සම්පත්ති ච නාම පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනතාති ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙහි…පෙ… දෙසෙතා’’ති. සකලපරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පරිපුණ්ණං සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා. නිරුපක්කිලෙසං දිට්ඨිමානාදිඋපක්කිලෙසාභාවතො. අවිසෙසතො තිස්සො සික්ඛා සකලෙ සාසනෙ භවන්ති. ධම්මොති පන බ්‍රහ්මචරියං වා සන්ධාය වුත්තං ‘‘කතමෙසානං ඛො, භන්තෙ, බුද්ධානං භගවන්තානං බ්‍රහ්මචරියං චිරට්ඨිතිකං අහොසී’’තිආදීසු (පාරා. 18) විය. දුකූලසාණියා පටිච්ඡන්නා විය, න තු පාකාරසෙලාදිපටිච්ඡන්නා විය. තෙන ධම්මනිරුත්තියා සකලකිලෙසානං පහානානුභාවං වදති. අලාභපරිහානියා, න ලද්ධපරිහානියා. අඩ්ඪුඩ්ඪානීති පඤ්චසතාධිකානි තීණි පාටිහාරියසහස්සානි. සාතන්ති සුඛං.

දුතියමාරපාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සප්පසුත්තවණ්ණනා

142. සුරාකාරකානන්ති පිට්ඨසුරායොජනකානං. කොසලානං ඉස්සරොති කොසලො, කොසලරාජස්ස අයන්ති කොසලිකා. පරිභොගපාතීති භත්තපරිභොජනත්ථාය පාති පරිභොගපාති. කම්මාරුද්ධනපණාළියාති කම්මාරුද්ධනපණාළිමුඛෙ. ධමමානායාති ධමියමානාය. තං පන යස්මා භස්තවාතෙහි පූරිතං නාම හොති, තස්මා ‘‘භස්තවාතෙන පූරියමානායා’’ති වුත්තං. නියාමභූමියන්ති භගවතො පටිසල්ලානට්ඨානෙ සඤ්චරන්තං මාරං මංසචක්ඛුනාව දිස්වා. තෙනාහ ‘‘විජ්ජුලතාලොකෙනා’’ති.

සෙය්‍යත්ථායාති සෙය්‍යානිසංසාය. තෙනාහ ‘‘ඨස්සාමී’’තිආදි. අත්තසඤ්ඤතොති අත්තභාවෙන සංයතො. තෙනාහ ‘‘සංයතත්තභාවො’’ති. තංසණ්ඨිතස්සාති තස්මිං හත්ථපාදකුක්කුච්චරහිතෙ බුද්ධමුනිස්මිං අවට්ඨිතස්ස. වොස්සජ්ජ චරෙය්‍ය තත්ථ සොති ඉමිනා භගවා තං බ්‍යාකරමානො විභිංසිතා බුද්ධානං කිං කරිස්සති භයාභාවතො? කෙවලං පන අනට්ඨවලිකං උප්පීළෙන්තො විය ත්වමෙව ආයාසං ආපජ්ජිස්සසීති මාරං සන්තජ්ජෙති.

භෙරවාති අවීතරාගානං භයජනකා. තත්ථාති තංනිමිත්තං. ඵලෙය්‍යාති භිජ්ජෙය්‍ය. සත්තිසල්ලන්ති සත්තිසඞ්ඛාතං පුථුසල්ලං. උරස්මිං චාරයෙය්‍යුන්ති ඵාසුං විජ්ඣිතුං ඨපෙය්‍යුං උග්ගිරෙය්‍යුං. ඛන්ධුපධීසූති ඛන්ධසඞ්ඛාතෙසු උපධීසු. තාණං කරොන්ති නාමාති තතො භයනිමිත්තතො අත්තනො තාණං කරොන්ති නාම.

සප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සුපතිසුත්තවණ්ණනා

143. උතුගාහාපනත්ථං ධොවිත්වා, න රජොජල්ලවික්ඛාලනත්ථං. තෙනාහ ‘‘බුද්ධානං පනා’’තිආදි. ධොතපාදකෙ ගෙහෙති ධොතපාදෙහි අක්කමිතබ්බකෙ. වත්තභෙදො නාම නත්ථි ධම්මස්සාමිභාවතො. වත්තසීසෙ ඨත්වා ධොවන්ති අඤ්ඤෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං. සොප්පපරිග්ගාහකෙනාති එත්ථ සොප්පං නාම නිද්දාය අන්තරන්තරා පවත්තකිරියමයචිත්තප්පවත්තිරහිතා නිරන්තරභවඞ්ගසන්තතීති තං සභාවතො පයොජනතො කාලපරිච්ඡෙදතො පරිග්ගාහකං උපරිනිද්දෙසසතිසම්පජඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සොප්පපරිග්ගාහකෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙනා’’ති. කෙචි පන ‘‘නිද්දාසොප්පනා’’ති වදන්ති, තං භගවතො සොප්පං හීළෙන්තො වදති.

කිං නූති එත්ථං කින්ති හෙතුනිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කස්මා නු සුපසී’’ති? දුබ්භගො වුච්චති නිස්සිරිකො භින්නභගො, සො පන මතසදිසො විසඤ්ඤිසදිසො ච හොතීති ආහ ‘‘මතො විය විසඤ්ඤී විය චා’’ති.

ආදිනාති ආදි-සද්දෙන ‘‘බාහිරස්ස උපාදාය අට්ඨාරසා’’තිආදිනා (විභ. 842) ආගතං තණ්හාකොට්ඨාසං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ තත්ථ විසත්තතායාති තම්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ විසෙසතො ආසත්තභාවෙන. විසස්ස දුක්ඛනිබ්බත්තකකම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලතා විසං වා දුක්ඛදුක්ඛාදිභූතවෙදනා මූලං එතස්සාති විසමූලා, තණ්හා. තස්ස රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්ස පරිභොගො, න අමතස්සාති විසපරිභොගතා. කත්ථචි නෙතුන්ති කත්ථචි භවෙ සබ්බථා නෙතුං? පරික්ඛයාති සබ්බසො ඛීණත්තා. තුය්හං කිං එත්ථාති සබ්බුපධිපරික්ඛයා සුද්ධස්ස මම පටිපත්තියං තුය්හං කිං උජ්ඣායනං? කෙවලං විඝාතොයෙව තෙති දස්සෙති.

සුපතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. නන්දතිසුත්තවණ්ණනා

144. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

නන්දතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පඨමආයුසුත්තවණ්ණනා

145. පණ්ණාසං වා වස්සානි ජීවති වස්සසතතො උපරි සෙය්‍යථාපි ථෙරො අනුරුද්ධො. සට්ඨි වා වස්සානි සෙය්‍යථාපි ථෙරො බාකුලො. පටිහරිත්වා පච්චනීකභාවෙ සාතං සුඛං එතස්සාති පච්චනීකසාතො, තබ්භාවො පච්චනීකසාතතා, තාය. අභිභවිත්වා අභාසි පටිවචනං ජානමානොව.

න හීළෙය්‍ය න ජිගුච්ඡෙය්‍ය. එවන්ති සො දාරකො විය කිඤ්චි අචින්තෙන්තො සප්පුරිසො චරෙය්‍ය, එවං හිස්ස චිත්තදුක්ඛං න හොතීති අධිප්පායො. පජ්ජලිතසීසො විය චරෙය්‍යාති යථා පජ්ජලිතසීසො පුරිසො අඤ්ඤං කිඤ්චි අකත්වා තස්සෙව වූපසමාය වායමෙය්‍ය, එවං සප්පුරිසො ආයුං පරිත්තන්ති ඤත්වා තෙනෙව නයෙන සබ්බසඞ්ඛාරගතං අනිච්චං, අනිච්චත්තා එව දුක්ඛං, අනත්තාති විපස්සනම්පි ඔතරිත්වා තං උස්සුක්කාපෙන්තොපි සඞ්ඛාරවිගමාය චරෙය්‍ය පටිපජ්ජෙය්‍ය.

පඨමආයුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දුතියආයුසුත්තවණ්ණනා

146. නෙමීවාති නෙමිසීසෙන චක්කං වදති. කුබ්බරං අනුපරියායතීති කුබ්බරං අනුපරිවත්තති. තථාභූතො පන සො තං අජහන්තොවාති ආහ ‘‘න විජහතී’’ති. ආයු අනුපරියායතීති මච්චානං ආයු ගතම්පි පච්චාගච්ඡතීති භගවතො පටාණි හුත්වා වදති, භගවා පන තං අභිභවිත්වා ‘‘අච්චයන්ති අහොරත්තා’’තිආදිනා ආයුනො අච්චයගමනමරණතංයෙව පවෙදෙසි.

දුතියආයුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.