8. ඡෙත්වාවග්ගො

1. ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා

71. වධිත්වාති හන්ත්වා විනාසෙත්වා. අපරිදය්හමානත්තාති අපීළියමානත්තා. විනට්ඨදොමනස්සත්තා න සොචති චෙතොදුක්ඛදුක්ඛාභාවතො. විසං නාම දුක්ඛං අනිට්ඨභාවතො, තස්ස මූලකාරණං කොධො අනිට්ඨඵලත්තාති ආහ ‘‘විසමූලස්සාති දුක්ඛවිපාකස්සා’’ති. අක්කුට්ඨස්සාති අක්කොසාපරාධස්ස. අක්කොසපහාරත්ථසම්බන්ධෙන හි ‘‘කුද්ධස්සා’’ති උපයොගත්ථෙ සම්පදානවචනං. සුඛං උප්පජ්ජති කොධං නස්සති. සුඛුප්පත්තිං සන්ධාය එස කොධො ‘‘මධුරග්ගො’’ති වුත්තො, සුඛාවසානොති අත්ථො.

ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. රථසුත්තවණ්ණනා

72. පඤ්ඤාණන්ති ලක්ඛණං සල්ලක්ඛණූපායො. දිස්වාති දස්සනහෙතු. ‘‘චොළරඤ්ඤො රට්ඨං චොළරට්ඨ’’න්ති එවං රට්ඨං රඤ්ඤා පඤ්ඤායති.

රථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. විත්තසුත්තවණ්ණනා

73. සද්ධායාති සද්ධාහෙතු. කුලසම්පදාති ඛත්තියාදිසම්පත්තියො. සබ්බලොකියලොකුත්තරවිත්තපටිලාභහෙතුතො සද්ධාවිත්තමෙව. හෙට්ඨා තිණ්ණං ද්වාරානං වසෙන උප්පන්නකස්ස සබ්බස්සපි අනවජ්ජධම්මස්ස සඞ්ගණ්හනතො ‘‘ධම්මොති දසකුසලකම්මපථො’’ති වුත්තං. අසංකිලිට්ඨසුඛන්ති. නිරාමිසං සුඛං. තමෙව සාමිසං උපනිධාය සම්භාවෙන්තො ආහ ‘‘අසංකිලිට්ඨ’’න්ති. අසෙචනකභාවෙන අභිරුචිජනනතො පියාකිච්ඡකරණතො බහුං සුචිරම්පි කාලං ආසෙවන්තස්ස අදොසාවහතො සච්චමෙව මධුරතරං. න හි තං පිවිතබ්බතො සාදිතබ්බතො අනුභවිතබ්බතො රසොති වත්තබ්බතං අරහති. ඉදානි තස්ස කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙහිපි මහාරහතං දස්සෙතුං ‘‘සච්චස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නදීනිවත්තනං මහාකප්පිනවත්ථුආදීහි (ධ. ප. අට්ඨ. 1.මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.231; ථෙරගා. අට්ඨ. 2.මහාකප්පිනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) දීපෙතබ්බං, ඉතරානි කණ්හදීපායනජාතක- (ජා. 1.10.62 ආදයො) සුතසොම- (ජා. 2.21.371 ආදයො) මච්ඡජාතකෙහි (ජා. 1.1.34, 75; 1.2.131 ආදයො) දීපෙතබ්බානි. නිම්මද්දෙන්ති අභිභවන්ති. මධුරතරන්ති සුන්දරතරං සෙට්ඨෙසූති අත්ථො. පඤ්ඤාජීවීති පඤ්ඤාය ජීවනසීලොති පඤ්ඤාජීවී, පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමචරියොති අත්ථො. පඤ්ඤාජීවීති ච පඤ්ඤාවසෙන ඉරියති වත්තති ජීවිතං පවත්තෙතීති අත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘යො පඤ්ඤාජීවී’’තිආදිමාහ. ‘‘ජීවත’’න්ති කෙචි පඨන්ති, ජීවන්තානං පඤ්ඤාජීවිං සෙට්ඨමාහූති අත්ථො.

විත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

74. උප්පතන්තානන්ති පථවිං භින්දිත්වා උට්ඨහන්තානං. ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති වුච්චමානත්තා ‘‘සත්තවිධ’’න්ති වුත්තං, ඉතරෙසං වා තදනුලොමතො. ඛෙමො හොති දුබ්භික්ඛුපද්දවාභාවතො. තෙනාහ ‘‘සුභික්ඛො’’ති. නිපතන්තානන්ති අධොමුඛං පවත්තන්තානං. පවජමානානන්ති වජනසීලානං. තෙ පන යස්මා ජඞ්ගමා නාම හොන්ති, න රුක්ඛාදයො විය ථාවරා, තස්මා ආහ ‘‘ජඞ්ගමාන’’න්ති. ගාවොති ධෙනුයො. තෙන මහිංසාදිකානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වදන්තානන්ති උප්පන්නං අත්ථං වදන්තානං.

අත්තනො ඛන්තියාති අත්තනො ඛන්තියා රුචියා ගහිතභාවෙන. ඉතරා දෙවතා තස්සා විස්සජ්ජනෙ අපරිතුස්සමානා ආහ. යාව පධංසීති ගුණධංසී සත්ථුදෙසනාය ලද්ධබ්බගුණනාසනතො. පගබ්බාති පාගබ්බියෙන සමන්නාගතා, යථා වචීපාගබ්බියෙන අඛරා, තථා වාචාය භවිතබ්බං. මුඛරාති මුඛඛරා. දසබලං පුච්ඡි සණ්හං සුඛුමං රතනත්තයසංහිතං අත්ථං සොතුකාමා. අස්සා දෙවතාය විස්සජ්ජෙන්තො අජ්ඣාසයානුරූපං. උප්පතමානාති උප්පතන්තී සමුග්ඝාටෙති ඔධිසො. වට්ටමූලකමහාඅවිජ්ජාති තස්සා ආදීනවදස්සනත්ථං භූතකථනවිසෙසනං. ඔසීදන්තානන්ති පටිපක්ඛවසෙන අධො සීදන්තානං, උස්සාදයමානානන්ති අත්ථො. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභූතොති ඉදං ‘‘පදසා චරමානාන’’න්ති පදස්ස අත්ථවිවරණවසෙන භූතකථනවිසෙසනං. යාදිසො පුත්තො වා හොතූති ඉදං පුරිමපදෙ දෙවතාය පුත්තගහණස්ස කතත්තා වුත්තං.

වුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. භීතාසුත්තවණ්ණනා

75. කිං සූධ භීතාති එත්ථ සු-ඉධාති නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘කිං භීතා’’ති? මග්ගො ච නෙකායතනප්පවුත්තොති අනෙකකාරණං නානාවිධාධිගමොකාසං කත්වා පවුත්තො කථිතො. තෙනාහ ‘‘අට්ඨතිංසාරම්මණවසෙනා’’තිආදි. එවං සන්තෙති එවං සබ්බසාධාරණානෙකායතනෙහි නිබ්බානගාමිමග්ගස්ස තුම්හෙහි පවෙදිතත්තා ලබ්භමානෙ ඛෙමෙ මග්ගෙ කිං භීතායං ජනතා උප්පථභූතා විපරීතදිට්ඨිතො ගණ්හීති අත්ථො? එවං දෙවතා යථිච්ඡාය පුරිමද්ධෙන අත්තනා යථාචින්තිතමත්ථං සත්ථු පවෙදිතා, පච්ඡිමද්ධෙන අත්තනො සංසයං පුච්ඡති. බහුපඤ්ඤාති පුථුපඤ්ඤ. උස්සන්නපඤ්ඤාති අධිකපඤ්ඤා. ඨපෙත්වාති සංයමෙත්වා. සංවිභාගීති ආහාරපරිභොගෙ සම්මදෙව විභජනසීලො. තෙනාහ ‘‘අච්ඡරායා’’තිආදි. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා.

මනෙනාති මනොගහණෙන. පුබ්බසුද්ධිඅඞ්ගන්ති පුබ්බභාගසුද්ධිභූතං අඞ්ගං. චතූසූති වුත්තඅඞ්ගපරියාපන්නං. යඤ්ඤඋපක්ඛරොති දානස්ස සාධනං. එතෙසු ධම්මෙසූති එතෙසු සද්ධාදිගුණෙසු. යථා හි සද්ධො පච්චයං පච්චුපට්ඨපෙත්වා වත්ථුපරිච්චාගස්ස විසෙසපච්චයො කම්මඵලස්ස පරලොකස්ස ච පච්චක්ඛතො විය පත්තියායනතො, එවං මුදුහදයො. මුදුහදයො හි අනුදයං පත්වා යං කිඤ්චි අත්තනො සන්තකං පරෙසං දෙති. යො ච සංවිභාගසීලො, සො අප්පකස්මිම්පි අත්තනො සන්තකෙ පරෙහි සාධාරණභොගී හොති. වදඤ්ඤූ වදානියතාය යාගිනොව යුත්තං යුත්තකාලං ඤත්වා අත්ථිකානං මනොරථං පූරෙතීති වුත්තං ‘‘ඉති…පෙ… චතූසූති ආහා’’ති.

වාචන්තිආදීනි තීණි අඞ්ගානි තිවිධසීලසම්පත්තිදීපනතො. සම්පන්නසීලො හි පරලොකං න භාසෙය්‍ය. සද්ධො එකං අඞ්ගං පයොගාසයසුද්ධිදීපනතො. සුද්ධාසයස්ස සම්මාපයොගෙ ඨිතස්ස කථං පරලොකතො භයන්ති. දුකවසෙන චතුරඞ්ගයොජනා දුකනයො. එතෙසු චතූසු ධම්මෙසු ඨිතොති එතෙසු යථාවුත්තදුකසඞ්ගහෙසු චතූසු ගුණෙසු පතිට්ඨිතො.

භීතාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. නජීරතිසුත්තවණ්ණනා

76. නාමගොත්තන්ති තිස්සො කස්සපො ගොතමොති එවරූපං නාමඤ්ච ගොත්තඤ්ච. නිදස්සනමත්තමෙතං, තස්මා සබ්බස්ස පඤ්ඤත්තියා ලක්ඛණවචනන්ති දට්ඨබ්බං. න ජීරතීති අසභාවධම්මත්තා උප්පාදවයාභාවතො ජරං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘ජීරණසභාවො න හොතී’’ති. යස්මා සමඤ්ඤාභාවතො කාලන්තරෙපි තං සමඤ්ඤායතෙව, තස්මා ‘‘අතීතබුද්ධානං…පෙ… න ජීරතීති වුච්චතී’’ති ආහ.

ආලසියන්ති අලසභාවො දළ්හකොසජ්ජං. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. ඨිතින්ති බ්‍යාපාරං. නිද්දාවසෙන පමජ්ජනං කත්තබ්බස්ස අකරණං. කිලෙසවසෙන පමජ්ජනං අකත්තබ්බස්ස කරණම්පි. කම්මසමයෙති කම්මං කාතුං යුත්තකාලෙ. කම්මකරණවීරියාභාවොති තංකම්මකිරියසමුට්ඨාපකවීරියාභාවො. සො පන අත්ථතො වීරියපටිපක්ඛො අකුසලචිත්තුප්පාදො, න වීරියස්ස අභාවමත්තං. සීලසඤ්ඤමාභාවො දුස්සීල්‍යං. විස්සට්ඨාචාරතා නාම අනාචාරො. සොප්පබහුලතාති නිද්දාලුතා. යතො ගහණහත්ථොපි න කිලාසුපි පුරිසො නිද්දාය අභිභුය්‍යති. තෙනාහ ‘‘තායා’’තිආදි. අතිච්ඡාතාදීනීති ආදි-සද්දෙන අභිභුය්‍යතාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආගන්තුකාලසියං න පුබ්බෙ වුත්තආලස්‍යං විය පකතිසිද්ධං. ‘‘තෙ ඡිද්දෙ’’ති පාළියං ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘තානි ඡ ඡිද්දානී’’ති. කුසලචිත්තප්පවත්තියා අනොකාසභාවතො ඡිද්දානි. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ විත්තං න තිට්ඨතී’’ති. සබ්බාකාරෙන ලෙසමත්තං අසෙසෙත්වාති අධිප්පායො.

නජීරතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ඉස්සරියසුත්තවණ්ණනා

77. සත්ථස්ස මලන්ති සත්ථමලං, යෙන සත්ථං මලීනං හොති, සත්ථමලග්ගහණෙන චෙත්ථ මලීනං සත්ථමෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘මලග්ගහිතසත්ථ’’න්ති. ආණාපවත්තනන්ති අප්පකෙ වා මහන්තෙ වා යත්ථ කත්ථචි අත්තනො ආණාය පවත්තනවසෙන වසනං ඉස්සරියත්තමිච්ඡන්ති. මණිරතනම්පි විස්සජ්ජනීයපක්ඛිකත්තා උත්තමං භණ්ඩං නාම න හොති, ඉත්ථී පන පරිච්චත්තකුලාචාරිත්ථිකායපි අනිස්සජ්ජනීයතාය උත්තමභණ්ඩං නාම. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථී භණ්ඩානමුත්තම’’න්ති. තෙසං තෙසඤ්හි පුරිසාජානීයානං උප්පත්තිට්ඨානතාය උත්තමරතනාකරත්තා ඉත්ථී භණ්ඩානමුත්තමං. මලග්ගහිතසත්ථසදිසො අවබොධකිච්චවිබන්ධනතො. සත්ථමලං විය සත්ථස්ස පඤ්ඤාසත්ථස්ස ගුණාභාවකරණතො පඤ්ඤාසත්ථමලං. අබ්බු වුච්චති උපද්දවං, තං දෙතීති අබ්බුදං, විනාසකාරණං. නනු හරණං සමණස්ස අයුත්තන්ති? යුත්තං. තස්ස අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච යුත්තතං දස්සෙන්තො ‘‘සලාකභත්තාදීනී’’තිආදිමාහ.

ඉස්සරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. කාමසුත්තවණ්ණනා

78. ‘‘අත්තකාමො’’ති පාළියං වුත්තත්තා ආහ ‘‘ඨපෙත්වා සබ්බබොධිසත්තෙ’’ති. තෙ හි සබ්බසො පරත්ථාය එව පටිපජ්ජමානා මහාකාරුණිකා පරත්ථකාමා, අත්ථකාමා නාම න හොන්ති, යා ච තෙසං අත්තත්ථාවහා පටිපත්ති, සාපි යාවදෙව පරත්ථා එවාති. වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. යස්මා බොධිසත්තා පරහිතපටිපත්තියා පාරමියො පූරෙන්තා තථාරූපං කාරණං පත්වා අත්තානං පරෙසං පරිච්චජන්ති පඤ්ඤාපාරමියා පරිපූරණතො, තස්මා ඉධාපි ‘‘සබ්බබොධිසත්තෙ ඨපෙත්වායෙවාති වුත්ත’’න්ති ආහ. කල්‍යාණන්ති භද්දකං. වාචාය අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘සණ්හං මුදුක’’න්ති. පාපිකන්ති ලාමකං නිහීනං. තං පන ඵරුසං වාචන්ති සරූපතො දස්සෙති.

කාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පාථෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

79. සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යන්ති සද්ධා නාම සත්තස්ස මරණවසෙන මහාපථං සංවජතො මහාකන්තාරං පටිපජ්ජතො මහාවිදුග්ගං පක්ඛන්දතො පාථෙය්‍යපුටං බන්ධති සම්බලං සජ්ජෙති. කථන්ති ආහ ‘‘සද්ධං උප්පාදෙත්වා’’තිආදි. එතං වුත්තන්ති ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍ය’’න්ති එතං ගාථාපදං වුත්තං භගවතා. සිරීති කතපුඤ්ඤෙහි සෙවීයති තෙහි පටිලභීයතීති සිරී. ඉස්සරියං විභවො. ආසයිතබ්බතො ආසයො, වසනට්ඨානං නිකෙතන්ති අත්ථො. පරිකඩ්ඪතීති ඉච්ඡාවසිකං පුග්ගලං තත්ථ තත්ථ උපකඩ්ඪති.

පාථෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා

80. තං තං සමවිසමං පජ්ජොතතීති පජ්ජොතො. පදීපො අන්ධකාරං විධමිත්වා පච්චක්ඛතො රූපගතං දස්සෙති, එවං පඤ්ඤාපජ්ජොතො අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා ධම්මානං පරමත්ථභූතං රූපං දස්සෙති. ජාගරබ්‍රාහ්මණො වියාති ජාගරඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො විය. සො හි සතිපඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සබ්බදාපි ජාගරො හොති. ගාවොති ගොජාතියො. ඉදං ගුන්නං ගොණානඤ්ච සාමඤ්ඤතො ගහණං. කම්මෙති කරණත්ථෙ භුම්මවචනං. ජීවනං ජීවො, සහ ජීවෙනාති සජීවිනො. තෙනාහ ‘‘කම්මෙන සහ ජීවන්තාන’’න්ති, කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං කත්වා ජීවන්තානන්ති අත්ථො. ගොමණ්ඩලෙහි සද්ධින්ති ගොගණෙන සහ. න තෙන විනා කසිකම්මාදීනි උප්පජ්ජන්ති, ගොරසසිද්ධියා චෙව කසනභාරවහනසිද්ධියා ච කසිකම්මඑකච්චවාණිජ්ජකම්මාදීනි ඉජ්ඣන්ති. සත්තකායස්සාති ආහාරුපජීවිනො සත්තකායස්ස කසිතො අඤ්ඤථා ජීවිකං කප්පෙන්තස්සපි කසිජීවිතවුත්තියා මූලකාරණං ඵලනිප්ඵත්තිනිමිත්තත්තා තස්ස. ඉරියාපථො ච ඉරියනකිරියානං පවත්තනුපායො. ‘‘සීතන්ති නඞ්ගලසීතකම්ම’’න්ති වදන්ති.

පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. අරණසුත්තවණ්ණනා

81. රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණා, රාගාදයො. තෙහි අභිභූතතාය හි සත්තා නානප්පකාරං කන්දන්ති පරිදෙවන්ති. තෙ පන සබ්බසො නත්ථි එතෙසං රණාති අරණා. නික්කිලෙසා ඛීණාසවා. වුසිතවාසොති වුසිතබ්‍රහ්මචරියවාසො. භොජිස්සියන්ති භුජිස්සභාවො. තෙනාහ ‘‘අදාසභාවො’’ති. සමණාති සමිතපාපසමණාති ආහ ‘‘ඛීණාසවසමණා’’ති. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාලෙ ලොකියපරිඤ්ඤාය, සෙක්ඛා පුබ්බභාගෙ ලොකියපරිඤ්ඤාය, පච්චවෙක්ඛණෙ ලොකියලොකුත්තරාය පරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤෙය්‍යං තෙභූමකං ඛන්ධපඤ්චකං පරිජානන්ති පරිච්ඡිජ්ජන්ති. ඛීණාසවා පන පරිඤ්ඤාතපරිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති. තථා හි තෙ සාමී හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති. වන්දන්ති නං පතිට්ඨිතන්ති වුත්තං, වන්දනීයභාවො ච සීලසම්පන්නතායාති ආහ ‘‘පතිට්ඨිතන්ති සීලෙ පතිට්ඨිත’’න්ති. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. ඛත්තියාති ලක්ඛණවචනන්ති ආහ ‘‘න කෙවලං ඛත්තියාවා’’තිආදි.

අරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡෙත්වාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.