8. සකලිකසුත්තවණ්ණනා
38. තන්ති උය්‍යානං සඞ්ඛං ගතන්ති සම්බන්ධො. ධනුනා සරෙන ගහන්ති පොථයන්ති බාධෙන්තීති ධනුග්ගහා. තං සම්පටිච්ඡීති තස්සා සිලාය හෙට්ඨාභාගෙන උග්ගන්ත්වා සම්පටිච්ඡි. සත්ථු පුඤ්ඤානුභාවෙන උපහතත්තා සයම්පි පරිපතන්තී වාතං උපත්ථම්භෙති. අභිහනි සත්ථාරා අනාවජ්ජිතත්තා. තඤ්ච ඛො කම්මඵලවසෙනාති දට්ඨබ්බං. තතො එව තතො පට්ඨාය භගවතො අඵාසු ජාතන්ති එතෙනපි උපාදිණ්ණකසරීරෙ නාම අනිට්ඨාපි සම්ඵස්සකා පතන්ති එව තථාරූපෙන කම්මුනා කතොකාසෙති දස්සෙති. අයං විහාරොති ගිජ්ඣකූටවිහාරො. උජ්ජඞ්ගලො න කත්තබ්බපරො. විසමොති භූමිභාගවසෙන විසමො. සිවිකාකාරෙන සජ්ජිතො මඤ්චො එව මඤ්චසිවිකා.
භුසාති දළ්හා. දුක්ඛාති දුක්ඛමා දුත්තිතික්ඛා. ඛරාති කක්කසා. කටුකාති අනිට්ඨා. අසාතාති න සාතා අප්පියා. න අප්පෙතීති න උපෙති. න අප්පායන්තීති න ඛමන්ති. වෙදනාධිවාසනඛන්තියා සතිසම්පජඤ්ඤයුත්තත්තා සබ්බසත්තට්ඨිතාහාරසමුදයවත්ථුජාතස්ස ආදීනවනිස්සරණානං පගෙව සුප්පටිවිදිතත්තා යථා සමුදාචාරො චිත්තං නාභිභවති, එවං සම්මදෙව උපට්ඨාපිතසතිසම්පජඤ්ඤත්තා වුත්තං ‘‘වෙදනාධිවාසන…පෙ… හුත්වා’’ති. අපීළියමානොති අබාධියමානො. කාමං අනිට්ඨාය වෙදනාය ඵුට්ඨො තාය අපීළියමානො නාම නත්ථි, පරිඤ්ඤාතවත්ථුකත්තා පන තස්සා වසෙ අවත්තමානො ‘‘අවිහඤ්ඤමානො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘සම්පරිවත්තසායිතාය වෙදනානං වසං අගච්ඡන්තො’’ති.
සීහසෙය්‍යන්ති එත්ථ සයනං සෙය්‍යා, සීහස්ස විය සෙය්‍යා සීහසෙය්‍යා, තං සීහසෙය්‍යං. අථ වා සීහසෙය්‍යන්ති සෙට්ඨසෙය්‍යං උත්තමසෙය්‍යං. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායමෙව ආගමිස්සති. ‘‘වාමෙන පස්සෙන සෙන්තී’’ති එවං වුත්තා කාමභොගිසෙය්‍යා. දක්ඛිණපස්සෙන සයානො නාම නත්ථි දක්ඛිණහත්ථස්ස සරීරග්ගහණාදියොගක්ඛමතො. පුරිසවසෙන චෙතං වුත්තං. එකෙන පස්සෙන සයිතුං න සක්කොන්ති දුක්ඛුප්පත්තිතො. අයං සීහසෙය්‍යාති අයං යථාවුත්තා සීහසෙය්‍යා. තෙජුස්සදත්තාති ඉමිනා සීහස්ස අභීතභාවං දස්සෙති. භීරුකජාතිකා හි සෙසමිගා අත්තනො ආසයං පවිසිත්වා උත්‍රාසබහුලා සන්තාසපුබ්බකං යථා තථා සයන්ති, සීහො පන අභිරුකභාවතො සතොකාරී භික්ඛු විය සතිං උපට්ඨපෙත්වාව සයති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පුරිමපාදෙ’’තිආදි. පුරිමපාදෙති දක්ඛිණපුරිමපාදෙ වාමස්ස පුරිමපාදස්ස ඨපනවසෙන ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා. පච්ඡිමපාදෙති ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ. වුත්තනයෙනෙව ඉධාපි එකස්මිං ඨානෙ ඨපනං වෙදිතබ්බං. ඨිතොකාසසල්ලක්ඛණං අභීරුකභාවෙනෙව. සීසං පන උක්ඛිපිත්වාතිආදිනා වුත්තසීහකිරියා අනුත්‍රාසපබුජ්ඣනං විය අභීරුකභාවසිද්ධා ධම්මතාවසෙනෙවාති වෙදිතබ්බා. සීහවිජම්භිතවිජම්භනං අතිවෙලං එකාකාරෙන ඨපිතානං සරීරාවයවානං ගමනාදිකිරියාසු යොග්ගභාවාපාදනත්ථං. තික්ඛත්තුං සීහනාදනදනං අප්පෙසක්ඛමිගජාතපරිහරණත්ථං.
සෙති අබ්‍යාවටභාවෙන පවත්තති එත්ථාති සෙය්‍යා, චතුත්ථජ්ඣානමෙව සෙය්‍යා චතුත්ථජ්ඣානසෙය්‍යා. කිං පනෙත්ථ තං චතුත්ථජ්ඣානන්ති? ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං. තතො හි වුට්ඨහිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනුක්කමෙන අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා තථාගතො ජාතොති. ‘‘තයිදං පදට්ඨානං නාම, න සෙය්‍යා, තථාපි යස්මා ‘චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා සමනන්තරං භගවා පරිනිබ්බායී’ති මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.219) ආගතං. තස්මා ලොකියචතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති එව තථාගතසෙය්‍යා’’ති කෙචි. එවං සති පරිනිබ්බානකාලිකාව තථාගතසෙය්‍යාති ආපජ්ජති; න ච තථාගතො ලොකියචතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනබහුලො විහාසි. අග්ගඵලවසෙන පවත්තං පනෙත්ථ චතුත්ථජ්ඣානං වෙදිතබ්බං. තත්ථ යථා සත්තානං නිද්දුපගමලක්ඛණා සෙය්‍යා භවඞ්ගචිත්තවසෙන හොති, සා ච නෙසං පඨමං ජාතිසමන්වයා යෙභුය්‍යවුත්තිකා, එවං භගවතො අරියජාතිසමන්වයං යෙභුය්‍යවුත්තිකං අග්ගඵලභූතං චතුත්ථජ්ඣානං තථාගතසෙය්‍යාති වෙදිතබ්බා. සීහසෙය්‍යා නාම සෙට්ඨසෙය්‍යාති ආහ ‘‘උත්තමසෙය්‍යා’’ති.
‘‘කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා යථාපරිච්ඡෙදං උට්ඨහිස්සාමී’’ති එවං තදා මනසිකාරස්ස අකතත්තා පාළියං ‘‘උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා’’ති න වුත්තන්ති ආහ ‘‘උට්ඨානසඤ්ඤන්ති පනෙත්ථ න වුත්ත’’න්ති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ගිලානසෙය්‍යා හෙසා’’ති. සා හි චිරකාලප්පවත්තිකා හොති.
විසුං විසුං රාසිවසෙන අනාගන්ත්වා එකජ්ඣං පුඤ්ජවසෙන ආගතත්තා වුත්තං ‘‘සබ්බාපි තා’’ති. තෙනාහ ‘‘සත්තසතා’’ති. විකාරමත්තම්පීති වෙදනාය අසහනවසෙන පවත්තනාකාරමත්තම්පි. සුසම්මට්ඨකඤ්චනං වියාති සම්මට්ඨසුසජ්ජිතසුවණ්ණං විය.
ධම්මාලපනන්ති අසඞ්ඛාරිකසමුප්පන්නසභාවාලපනං. සමුල්ලපිතඤ්හි ආකාරසමානවචනමෙතං. නාගො විය වාති පවත්තතීති නාගවො. තස්ස භාවො නාගවතා. විභත්තිලොපෙන හෙස නිද්දෙසො, මහානාගහත්ථිසදිසතායාති අත්ථො. බ්‍යත්තුපරිචරණට්ඨෙනාති බ්‍යත්තං උපරූපරි අත්තනො කිරියාචරණෙන. ආජානීයොති සම්මාපතිතං දුක්ඛං සහන්තො අත්තනා කාතබ්බකිරියං ධීරො හුත්වා නිත්ථාරකො. කාරණාකාරණජානනෙනාති නිය්‍යානිකානිය්‍යානිකකරණඤාතතාය. තෙනෙවට්ඨෙනාති අප්පටිසමට්ඨෙනෙව. ‘‘මුත්තො මොචෙය්‍ය’’න්තිආදි ධුරවාහට්ඨෙන. නිබ්බිසෙවනට්ඨෙනාති රාගාදිවිසවිගතභාවෙන.
අනියමිතාණත්තීති අනුද්දෙසිකං ආණාපනං. සාමඤ්ඤකතොපි සමාධිසද්දො පකරණතො ඉධ විසෙසත්ථොති ආහ ‘‘සමාධින්ති අරහත්තඵලසමාධි’’න්ති. පටිප්පස්සද්ධිවසෙන සබ්බකිලෙසෙහි සුට්ඨු විමුත්තන්ති සුවිමුත්තං. අභිනතං නාම ආරම්මණෙ අභිමුඛභාවෙන පවත්තියා. අපනතං අපගමනවසෙන පවත්තියා, විමුඛතායාති අත්ථො. ලොකියජ්ඣානචිත්තං විය විපස්සනා විය ච සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනපහානවසෙන ච වික්ඛම්භෙත්වා න අධිගතං න ඨපිතං, කිඤ්චරහි කිලෙසානං සබ්බසො ඡින්නතායාති ආහ ‘‘ඡින්නත්තා වතං ඵලසමාධිනා සමාහිත’’න්ති. අතික්කමිතබ්බන්ති ආචාරාතික්කමවසෙන ලඞ්ඝිතබ්බං. සා පන ලඞ්ඝනා ආසාදනා ඝට්ටනාති ආහ ‘‘ඝට්ටෙතබ්බ’’න්ති.
පඤ්චවෙදා නාම – ඉරුවෙදො, යජුවෙදො, සාමවෙදො, ආථබ්බණවෙදො, ඉතිහාසො චාති එවං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං. ‘‘චර’’න්ති වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘චරන්තා’’ති, තපන්තාති අත්ථො. හීනත්තරූපාති හීනාධිමුත්තිකතාය නිහීනචිත්තසභාවා. විමුත්තිකතාය අභාවතො නිබ්බානඞ්ගමා න හොන්ති. අරහත්තාධිගමකම්මස්ස අභබ්බතාය පරිහීනත්ථා. අජ්ඣොත්ථටාති අභිභූතා. තාදිසෙහෙව සීලෙහීති ගොසීලාදීහි. බද්ධාති සමාදපෙත්වා පවත්තනවසෙන අනුබද්ධා. ලූඛං තපන්ති අත්තකිලමථානුයොගං. තං පන එකදෙසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චාතපතාපන’’න්තිආදිමාහ. ‘‘එවං පටිපන්නස්ස මොක්ඛො නත්ථි, එවං පටිපන්නස්ස වට්ටතො මුත්ති අත්ථී’’ති වදන්තී සා අත්තතො සාසනස්ස නිය්‍යානභාවො කථිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං කථෙන්තී’’ති. ආදින්ති ගාථාද්වයං.
සකලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.