2. නන්දනවග්ගො

1. නන්දනසුත්තවණ්ණනා

11. ‘‘තත්‍ර භගවා’’ති වුත්තෙ න තථා බ්‍යඤ්ජනානං සිලිට්ඨතා, යථා ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා’’ති වුත්තෙති ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාවසෙනා’’ති. පරිසජෙට්ඨකෙති පරිසාය ජෙට්ඨකෙ, යෙ තස්සා දෙසනාය විසෙසතො භාජනභූතා. පරිසජෙට්ඨකෙ භික්ඛූති චතුපරිසජෙට්ඨකෙ භික්ඛූ. චතුන්නං හි පරිසානං ජෙට්ඨා භික්ඛුපරිසා පඨමුප්පන්නත්තා. ආමන්තෙසීති සම්බොධෙසි, සම්බොධනඤ්ච ජානාපනන්ති ආහ ‘‘ජානාපෙසී’’ති. භදන්තෙති ගරුගාරවසප්පතිස්සවවචනමෙතං, අත්ථතො පන භදන්තෙති භද්දං තව හොතු අත්තනො නිට්ඨානපරියොසානත්තා පරෙසඤ්ච සන්තතාවහත්තා. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති එත්ථ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනමෙව සම්බන්ධිඅත්ථපදං අපෙක්ඛතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘භගවතො වචනං පතිඅස්සොසු’’න්ති. භගවතොති පන ඉදං පතිස්සවනසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං යථා ‘‘දෙවදත්තස්ස පටිස්සුණාතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං නිදානවග්ගස්ස ආදිසුත්තවණ්ණනායං ආගමිස්සති.

තාවතිංසකායොති තාවතිංසසඤ්ඤිතො දෙවනිකායො. දුතියදෙවලොකොති ඡසු කාමලොකෙසු දුතියො දෙවලොකො. තෙත්තිංස ජනා සහපුඤ්ඤකාරිනො තත්ථ උප්පන්නා, තංසහචරිතට්ඨානං තාවතිංසං, තන්නිවාසිනොපි තාවතිංසනාමකා සහචරණඤායෙනාති ආහ ‘‘මඝෙන මාණවෙනා’’තිආදි. අයං පන කෙචිවාදො බ්‍යාපන්නො හොතීති තං අරොචෙන්තෙන ‘‘වදන්තී’’ති වුත්තං. බ්‍යාපන්නතං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. තථා හි වක්ඛති ‘‘එවං හි නිද්දොසං පදං හොතී’’ති. නාමපණ්ණත්තියෙවාති අත්ථනිරපෙක්ඛත්තා නිරුළ්හසමඤ්ඤා එව.

තං වනන්ති තං උපවනං. පවිට්ඨෙ පවිට්ඨෙ දුක්ඛප්පත්තෙපි අත්තනො සම්පත්තියා නන්දයති, පගෙව අදුක්ඛප්පත්තෙති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චසු හී’’තිආදි වුත්තං. පවෙසිතානන්ති පකොට්ඨවාරෙන පවෙසිතානම්පීති අධිප්පායො. චවනකාලෙයෙව ථොකං දිස්සමානවිකාරා හුත්වා චවන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘හිමපිණ්ඩො විය විලීයන්තී’’ති වුත්තං. යෙ පන අදිස්සමානවිකාරා සහසා අන්තරධායන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘දීපසිඛා විය විජ්ඣායන්තී’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. නන්දයති පකතියා සොමනස්සිතං දොමනස්සිතඤ්ච. නන්දනෙති එවංඅන්වත්ථනාමකෙ උය්‍යානෙ. පරිවුතාති ‘‘දෙවතා’’ති වචනං උපාදාය ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. දෙවපුත්තො හි සො.

දිවි භවත්තා දිබ්බාති ආහ ‘‘දෙවලොකෙ නිබ්බත්තෙහී’’ති. කාමෙතබ්බතාය කාමබන්ධනෙහි, තථා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණසභාවතාය කාමකොට්ඨාසෙහි. උපෙතාති උපගතා සමන්නාගතා. පරිචාරයමානාති පරිරමමානා. ඉදඤ්හි පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘කාමගුණෙහී’’ති කත්තරි කරණවචනං, පුරිමානි අපෙක්ඛිත්වා සහයොගෙ. රමමානා චරන්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘රමමානා’’ති. පරිචාරයමානාති වා පරිතො සමන්තතො චාරයමානාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියානි සඤ්චාරයමානා’’ති. පඨමනයෙ හි අනුභවනත්ථො පරිචරණසද්දො, දුතියනයෙ පරිවත්තනත්ථො. සො පනාති ‘‘තායං වෙලාය’’න්ති වුත්තකාලො. අධුනාති සම්පති. සො විචරීති සම්බන්ධො. කාමගුණෙහීති හෙතුම්හි කරණවචනං. ඔවුතොති යථා තං න ඤායති, එවං පිහිතචිත්තො. නිවුතො පරියොනද්ධොති තස්සෙව වෙවචනං. තෙනාහ ‘‘ලොකාභිභූතො’’ති. ආසභින්ති සෙට්ඨං ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207) භාසන්තො බොධිසත්තො විය.

කෙවලං දස්සනං කිමත්ථියන්ති ආහ – ‘‘යෙ…පෙ… වසෙනා’’ති, තස්මිං නන්දනවනෙ අවට්ඨිතකාමභාගානුභවනවසෙනාති අත්ථො. නරදෙවානන්ති පුරිසභූතදෙවතානං. තෙනාහ ‘‘දෙවපුරිසාන’’න්ති. අප්පකං අධිකං ඌනං වා ගණනූපගං නාම න හොතීති ‘‘තික්ඛත්තුං දසන්න’’න්ති වුත්තං. ‘‘තෙත්තිංසාන’’න්ති හි වත්තබ්බෙ අයං රුළ්හී. පරිවාරසඞ්ඛාතෙන, න කිත්තිසඞ්ඛාතෙනාති අධිප්පායො. සීලාචාරාදිගුණනෙමිත්තිකා හි කිත්ති. ‘‘තාවතිංසා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’’ති එවමාදිවචනෙන යසෙ ඉච්ඡිතෙ අවිසෙසෙත්වාව ‘‘යසෙන සම්පන්නාන’’න්ති සක්කා වත්තුං.

අරියසාවිකාති සොතාපන්නා. ‘‘සකදාගාමිනී’’ති කෙචි. අධිප්පායං විවට්ටෙත්වාති යථා ත්වං අන්ධබාලෙ මඤ්ඤසි, ධම්මසභාවො එවං න හොතීති තස්සා දෙවතාය අධිප්පායං විපරිවත්තෙත්වා. එකන්තතො සුඛං නාම නිබ්බානමෙව. කාමා හි දුක්ඛා විපරිණාමධම්මාති ඉමිනා අධිප්පායෙන තස්සා අධිප්පායං පටික්ඛිපිත්වා. කාමං චතුත්ථභූමකාපි සඞ්ඛාරා අනිච්චා එව, තෙ පන සම්මසනූපගා න හොන්තීති තෙභූමකග්ගහණං සම්මසනයොග්ගෙන. හුත්වාති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා පච්චයසමවායෙන භවිත්වා උප්පජ්ජිත්වා. එතෙන නෙසං භාවභාගො දස්සිතො. අභාවත්ථෙනාති සරසනිරොධභූතෙන විද්ධංසනභාවෙන.

අනිච්චා අද්ධුවා, තතො එව ‘‘මය්හං ඉමෙ සුඛා’’ති වා න ඉච්චාති අනිච්චා. උප්පාදවයසභාවාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනසභාවා. තෙනාහ ‘‘උප්ප…පෙ… වෙවචන’’න්ති. පුරිමස්ස වා පච්ඡිමං කාරණවෙවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මා වා’’තිආදි. තදනන්තරාති තෙසං උප්පාදවයානං අන්තරෙ. වෙමජ්ඣට්ඨානන්ති ඨිතික්ඛණං වදති. යෙ පන ‘‘සඞ්ඛාරානං ඨිති නත්ථී’’ති වදන්ති, තෙසං තං මිච්ඡා. යථා හි තස්සෙව ධම්මස්ස උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා, අඤ්ඤථා අඤ්ඤං උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති ආපජ්ජති, එවං උප්පන්නස්ස භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථා ඉච්ඡිතබ්බා, සාව ඨිතික්ඛණො. න හි උප්පජ්ජමානො භිජ්ජතීති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. වූපසමසඞ්ඛාතන්ති අච්චන්තං වූපසමසඞ්ඛාතං නිබ්බානමෙව සුඛං, න තයා අධිප්පෙතා කාමාති අධිප්පායො.

නන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. නන්දතිසුත්තවණ්ණනා

12. නන්දතීති එත්ථ නන්දනං සප්පීතිකකාමතණ්හාකිච්චන්ති ආහ – ‘‘තුස්සතී’’ති, තස්මා කාමපරිතොසෙන හට්ඨතුට්ඨො හොතීති අත්ථො. පුත්තිමාති පුත්තවා. පහූතෙ චායං මා-සද්දොති ආහ ‘‘බහුපුත්තො’’ති. බහුපුත්තතාගහණෙන ඉදං පයොජනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තස්ස හී’’තිආදිමාහ. පූරෙන්තීති පදං අපෙක්ඛිත්වා ධඤ්ඤස්සාති සාමිවචනං. ඉති ආහාති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ, එවංඅධිප්පායො හුත්වාති අත්ථො. ගොසාමිකොති ගොමා. ඉධාපි පහූතෙ මා-සද්දො. ගොරසසම්පත්තින්ති ගොරසෙහි නිප්ඵජ්ජනසම්පත්තිං. උපධීති පච්චත්තබහුවචනං. හීති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. නන්දයන්ති පීතිසොමනස්සං ජනයන්තීති නන්දනා. කාමං දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො නිප්පරියායතො කාමා ‘‘උපධී’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති, තස්සා පන දෙවතාය අධිප්පායවසෙනාහ ‘‘සුඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො’’ති. කිලෙසවත්ථුහෙතුකත්තා සෙසපදද්වයස්ස කිඤ්චාපි සබ්බං සංසාරදුක්ඛං කිලෙසහෙතුකං, විසෙසතො පන පාපධම්මා අපායූපපත්තිං නිබ්බත්තෙන්තීති ආහ – ‘‘කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො’’ති. උපසංහරමානාති උපනෙන්තා උප්පාදෙන්තා. මනුස්සජාතිකොපි දුල්ලභඝාසච්ඡාදනතාය දුක්ඛබහුලො පෙතො වියාති මනුස්සපෙතො. මනුස්සජාතිකොපි වුත්තරූපො අනත්ථපාතිතො පරෙහි හිංසිතො සමානො නෙරයිකො වියාති මනුස්සනෙරයිකො.

ඵලෙන රුක්ඛතො ඵලං පාතෙන්තො විය. තථෙව නවහාකාරෙහීති යථා තීසු කාලෙසු නාසමරණභෙදනවසෙන පුත්තිමා පුත්තනිමිත්තං, තථෙව ගොමා ගොනිමිත්තං සොචති නවප්පකාරෙහි. පඤ්ච කාමගුණොපධීපි නරං සොචෙන්තීති යොජනා. තස්සාති යො උත්තරි අනුගිජ්ඣති තස්ස. කාමයානස්සාති ජාතකාමච්ඡන්දස්ස. ජන්තුනොති සත්තස්ස. පරිහායන්ති චෙ විනස්සන්ති චෙ. සල්ලවිද්ධොවාති සල්ලෙන විද්ධො විය. රුප්පතීති විකාරං ආපජ්ජති, සොචතීති අත්ථො. නරස්ස සොචනා සොකඝට්ටනපච්චයො. උපධයො නත්ථීති කාමං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරූපධයො තාව ඛීණාසවස්ස නත්ථෙව මග්ගාධිගමෙන නිරොධිතත්තා, ඛන්ධූපධයො පන කථන්ති? තෙපි තස්ස සඋපාදිසෙසකාලෙපි අට්ඨුප්පත්තිහෙතුභූතා න සන්තෙව, අයඤ්ච අනුපාදිසෙසකාලෙ. තෙනාහ ‘‘සො නිරුපධි මහාඛීණාසවො’’ති.

නන්දතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. නත්ථිපුත්තසමසුත්තවණ්ණනා

13. පුත්තපෙමං පුත්තග්ගහණෙන ගහිතං උත්තරපදලොපෙනාති ආහ ‘‘පුත්තපෙමසම’’න්ති. ගොසමිතන්ති ගොහි සමං කතං. තෙනාහ ‘‘ගොහි සම’’න්ති. සූරියස්ස සමාති සූරියසමා. අවයවසම්බන්ධෙ චෙතං සාමිවචනං. අවයවො චෙත්ථ ආභා එවාති විඤ්ඤායති ‘‘අනන්තරං ආභා’’ති වුච්චමානත්තාති ආහ ‘‘සූරියාභාය සමා’’තිආදි. මහොඝභාවෙන සරන්ති සවන්තීති සරා, මහන්තා ජලාසයා. සබ්බෙ තෙ සමුද්දපරමා ඔරිමජනෙහි අදිට්ඨපරතීරත්තා තස්ස.

නත්ථි අත්තසමං පෙමන්ති ගාථාය පඨමගාථායං වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තපෙමෙන සමං පෙමං නාම නත්ථීති අයමත්ථො. අනුදකකන්තාරෙ ඝම්මසන්තාපං අසහන්තියා අඞ්කෙ ඨපිතපුත්තකං කන්දන්තං භූමියං නිපජ්ජාපෙත්වා තස්ස උපරි ඨත්වා මතඉත්ථිවත්ථුනා දීපෙතබ්බං. තෙනාහ – ‘‘මාතාපිතාදයො හි ඡඩ්ඩෙත්වාපි පුත්තධීතාදයො’’ති. තථා චාහ –

‘‘සබ්බා දිසා අනුපරිගම්ම චෙතසා,

නෙවජ්ඣගා පියතරමත්තනා ක්වචි;

එවං පියො පුථු අත්තා පරෙසං,

තස්මා න හිංසෙ පරමත්තකාමො’’ති. (සං. නි. 1.119; උදා. 41; නෙත්ති. 113);

ධඤ්ඤෙන සමං ධනං නාම නත්ථි, යස්මා තප්පටිබද්ධා ආහාරූපජීවීනං සත්තානං ජීවිතවුත්ති. තථාරූපෙ කාලෙති දුබ්භික්ඛකාලෙ. එකදෙසංයෙව ඔභාසන්තීති එකස්මිං ඛණෙ චතූසු මහාදීපෙසු ඔභාසං ඵරිතුං අසමත්ථත්තා සූරියස්සපි, පගෙව ඉතරෙසං. බොධිසත්තස්ස උදයබ්බයස්ස ඤාණානුභාවෙන සකලජාතිඛෙත්තං එකාලොකං අහොසීති ආහ ‘‘පඤ්ඤා…පෙ… සක්කොතී’’ති. තමං විධමතීති පුබ්බෙනිවාසඤාණාදයො පඤ්ඤා යත්ථ පවත්තන්ති, තමනවසෙසං බ්‍යාපෙත්වා එකප්පහාරෙන පවත්තනතො. ‘‘වුට්ඨියා පන පවත්තමානාය යාව ආභස්සරභවනා’’ති පචුරවසෙන වුත්තං.

නත්ථිපුත්තසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා

14. ඛෙත්තතො විවාදා සත්තෙ තායතීති ඛත්තියො. වදති දෙවතා අත්තනො අජ්ඣාසයවසෙන. ද්විපදාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන චතුප්පදභරියපුත්තා ගහිතා. බුද්ධාදයොති ආදි-සද්දෙන ආජානීයසුස්සූසභරියස්සවපුත්තා. ද්විපදානං සෙට්ඨොති එත්ථ ද්විපදානං එව සෙට්ඨොති නායං නියමො ඉච්ඡිතො, සෙට්ඨො එවාති පන ඉච්ඡිතො, තස්මා සම්බුද්ධො ද්විපදෙසු අඤ්ඤෙසු තත්ථ ච උප්පජ්ජනතො සෙට්ඨො එව සබ්බෙසම්පි උත්තරිතරස්ස අභාවතොති අයමෙත්ථ අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උප්පජ්ජමානො පනෙසා’’තිආදි. කාරණාකාරණං ආජානාතීති ආජානීයො. ගණ්හාපෙථාති යථා උදකො න තෙමිස්සති, එවං වාළං ගණ්හාපෙථ. ‘‘අසුස්සූසා’’ති කෙචි පඨන්ති. ආසුණමානොති සප්පටිස්සවො හුත්වා වචනසම්පටිච්ඡකො.

ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සණමානසුත්තවණ්ණනා

15. ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙති පුබ්බද්ධං නික්ඛමිත්වා අපරද්ධං අප්පත්වා ඨිතමජ්ඣන්හෙ. සන්නිසීවෙසූති පරිස්සමවිනොදනත්ථං සබ්බසො සන්නිසීදන්තෙසු. ද-කාරස්ස හි ව-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘සන්නිසින්නෙසු විස්සමමානෙසූ’’ති. සබ්බසත්තානන්ති සබ්බෙසඤ්ච ආහාරූපජීවිතසත්තානං ඝම්මතාපනෙ සන්තත්තකායානං ඉරියාපථදුබ්බල්‍යකාලොති ඨානාදිඉරියාපථස්ස අසමත්ථකාලො. සණති වියාති සද්දං කරොති විය, යථා තං අඤ්ඤම්පි මහාවනං වක්ඛමානනයෙන. තෙනාහ ‘‘තප්පටිභාගං නාමෙත’’න්ති ඡිද්දවෙණුපබ්බානන්ති රන්ධජාතකීචකමහාවෙළුපබ්බානං. දුතියකං සහායං අලභන්තී අනභිරතිපරිතස්සනාය එවමාහ. අනප්පකං සුඛන්ති විපුලං උළාරං විවෙකසුඛං.

එකවිහාරතාය සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස. තෙන කායවිවෙකං දස්සෙති. අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදිප්පහානෙන සන්තචිත්තස්ස. තෙන චිත්තවිවෙකං දස්සෙති. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛනතො භික්ඛුනො උභයවිවෙකසම්පන්නස්ස, තතො එව උත්තරිං මනුස්සධම්මතො රතිං ලාභිනො. අමානුසී රතීති භාවනාරති. පුරතොති පුරිමභාගෙ. පච්ඡතොති පච්ඡිමභාගෙ. අපරොති අඤ්ඤො. පුරතොති වා අනාගතෙ, අනාගතං ආරබ්භාති අත්ථො. පච්ඡතොති අතීතෙ අතීතං ආරබ්භ පටිපත්තියා විබාධනතො. පරොති කොධො චිත්තපටිදුස්සනතාය. න පරොති අපරො, ලොභො, සො චෙ න විජ්ජති. එතෙන අනාගතප්පජප්පනාය අතීතානුසොචනාය ච අභාවං දස්සෙති. අතීව ඵාසු භවතීති නීවරණජෙට්ඨකස්ස කාමච්ඡන්දස්ස විගමෙන වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස ඣානස්ස වසෙන අතිවිය ඵාසුවිහාරො හොති. එකස්ස වසතො වනෙති තණ්හාදුතියිකාභාවෙන එකස්ස අරඤ්ඤෙ විවෙකවාසං වසතො. සෙසං තාදිසමෙවාති සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඨමගාථායං වුත්තසදිසමෙව.

සණමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. නිද්දාතන්දීසුත්තවණ්ණනා

16. පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානොති එත්තකං පාඨං සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති වුත්තං. කිරියාමයචිත්තෙහි අවොමිස්සො භවඞ්ගසොතො අබ්‍යාකතනිද්දා. සා හි ඛීණාසවානං උප්පජ්ජනාරහා, තස්සා පුබ්බභාගාපරභාගෙසු…පෙ… උප්පන්නං ථිනමිද්ධං ඉධාධිප්පෙතා නිද්දා, සා අඛීණාසවානං යෙභුය්‍යෙන අනියතකාලා, තබ්බිධුරනියතසබ්භාවං දස්සෙන්තො ‘‘අතිච්ඡාත…පෙ… ආගන්තුකං ආලසිය’’න්ති ආහ. කායාලසියපච්චයා වීරියස්ස පටිපක්ඛභූතා චත්තාරො අකුසලක්ඛන්ධා තන්දී නාම. තන්දීති සභාවනිද්දෙසො. තන්දියනාති ආකාරනිංද්දෙසො. තන්දීමනතාති තන්දීභූතචිත්තතා. ආලස්‍යන්ති අලසභාවාහරණං. ආලස්‍යායිතත්තන්ති අලසභාවප්පත්ති. කායවිජම්භනාති කායස්ස විනාමනා. අකුසලපක්ඛා උක්කණ්ඨිතතාති අකුසලපක්ඛියා අනභිරති. භත්තකිලමථොති යථාවුත්තස්ස භත්තවත්ථුකස්ස ආහාරස්ස වසෙන සරීරෙ උප්පජ්ජනකඛෙදො. උපක්කිලිට්ඨොති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙන උපක්කිලිට්ඨචිත්තො. චිත්තස්ස අසමාහිතත්තා නිවාරිතපාතුභාවො. අරියමග්ගස්ස ජොතනං නාම උප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘න ජොතති, න පාතුභවතීති අත්ථො’’ති. න හි අරියමග්ගො ජොතිඅජොතිනාමො පවත්තති.

මග්ගසහජාතවීරියෙනාති ලොකියලොකුත්තරමග්ගසහජාතවීරියෙන. මිස්සකමග්ගො හි ඉධ අධිප්පෙතො. නීහරිත්වාති නීහරණහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං ත්වා-සද්දො ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.271) විය. තෙන ‘‘මග්ගො විසුජ්ඣතී’’ති වචනං සමත්ථිතං හොති. ‘‘අරියමග්ගං විසුජ්ඣතී’’ති කෙචි පඨන්ති.

නිද්දාතන්දීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. දුක්කරසුත්තවණ්ණනා

17. දුක්ඛං තිතික්ඛන්ති දුත්තිතික්ඛං. තඤ්ච දුක්ඛමං දුස්සහනං ආරම්භවසෙන දුක්කරං, අනුයුඤ්ජනවසෙන දුත්තිතික්ඛන්ති. අබ්‍යත්තෙනාති සාමඤ්ඤස්ස උපකාරානුපකාරෙ ධම්මෙ ජානනසමත්ථාය වෙය්‍යත්තියසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය අභාවතො න බ්‍යත්තෙන. තෙනාහ ‘‘බාලෙනා’’ති. යස්මිං ධම්මෙ සති සමණොති වුච්චති, තං සාමඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘සමණධම්මො’’ති. ඉමිනාති ‘‘දුක්කරං දුත්තිතික්ඛඤ්ච, අබ්‍යත්තෙන ච සාමඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා ගාථද්ධෙන ඉදං දස්සෙතීති ඉදං ඉදානි වුච්චමානං අත්ථජාතං දස්සෙති. අභිදන්තන්ති අභිභවනදන්තං, උපරිදන්තන්ති අත්ථො. සො හි ඉතරං මුසලං විය උදුක්ඛලං විසෙසතො කස්සචි ඛාදනකාලෙ අභිභුය්‍ය වත්තති. ආධායාති නිප්පීළනවසෙනෙව ඨපෙත්වා. තාලුං ආහච්චාති තාලුපදෙසමාහනිත්වා විය. චෙතසාති කුසලචිත්තෙන. චිත්තන්ති අකුසලචිත්තං. අභිනිග්ගණ්හිත්වාති යථා අතිසමුදාචාරො න හොති, එවං විබාධනවසෙන නිග්ගහෙත්වා. ආපාණකොටිකන්ති පාණකොටිපරියොසානං, පරිජීවන්ති අත්ථො. සම්බාධෙතීති සම්බාධො, අන්තරායිකො. බහූ පරිස්සයාති අයොනිසො කාමවිතක්කාදිවසෙන.

පජ්ජති චිත්තමෙත්ථාති පදං, ආරම්මණං. ඉරියාපථං එව පදං ඉරියාපථපදං.

ගීවා චත්තාරො පාදාති ගීවපඤ්චමානි. සමොදහන්ති වා සමොධානහෙතූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ – ‘‘සමොදහිත්වා වා’’ති, සම්මා ඔධාය අන්තො පවෙසෙත්වාති අත්ථො. සකෙ ආරම්මණකපාලෙති ගොචරජ්ඣත්තං වදති. සමොදහන්ති සමොදහන්තො. අනිස්සිතොති තෙභූමකධම්මෙසු කඤ්චිපි ධම්මං තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසවසෙන අනිස්සිතො. අවිහිංසමානො විහිංසානිමිත්තානං පජහනෙන. උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙනාති සීලබ්‍යසනතො උද්ධරණරූපෙ සණ්ඨිතෙන, කරුණායුත්තෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කාරුඤ්ඤතං පටිච්චා’’ති.

දුක්කරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. හිරීසුත්තවණ්ණනා

18. නිසෙධෙතීති නිවාරෙති පවත්තිතුං න දෙති. පුච්ඡති දෙවතා. අපහරන්තොති අපනෙන්තො, යථා සබ්බෙන සබ්බං අක්කොසවත්ථු න හොති, එවං පරිහරන්තොති අත්ථො. බුජ්ඣති සාරථිවිධං. අත්තනි නිපාතං න දෙති, ආජානීයො හි යුත්තං පජානාති. අභූතෙන අභූතක්කොසෙන පරිමුත්තො නාම නත්ථි බාලානඤ්ච ජනානං පරාපවාදෙ යුත්තපයුත්තභාවතො. තෙනාහ භගවා –

‘‘නින්දන්ති තුණ්හිමාසීනං, නින්දන්ති බහුභාණිනං;

මිතභාණිම්පි නින්දන්ති, නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො’’ති. (ධ. ප. 227);

තනුයාති වා කතිපයා. තෙනාහ ‘‘අප්පකා’’ති. සදා සතාති හිරිනිසෙධභාවෙ කාරණවචනං. පප්පුය්‍යාති පත්වා අධිගන්ත්වා. වානතො නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානං, අසඞ්ඛතධාතු.

හිරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. කුටිකාසුත්තවණ්ණනා

19. අන්තොති කුච්ඡිඅබ්භන්තරෙ. වසනට්ඨානට්ඨෙනාති වසනභාවෙන. කුලපවෙණින්ති කුලාචාරං කුලතන්තිං. සන්තානකට්ඨෙනාති කුලසන්තතියා බන්ධනභාවෙන. එවං සබ්බපදෙහි පුච්ඡිතත්ථස්ස අනුජානනවසෙන ‘‘එකංසවචනෙ නිපාතො’’ති වුත්තං. ආපාදිකා පොසිකා මාතුච්ඡා මහාපජාපති මාතා එවාති කත්වා ‘‘පහාය පබ්බජිතත්තා’’ති අවිසෙසතො වුත්තං. පහාය පබ්බජිතත්තා නත්ථීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පුන මාතුකුච්ඡිවාසාදීනං අභාවවචනෙනෙව වට්ටම්හි බන්ධනස්ස අභාවො දීපිතො හොතීති න ගහිතො. අයං කිර දෙවතා යථා පුථුජ්ජනා බුද්ධානං ගුණෙ න ජානන්ති, එවං න ජානාති, තස්මා ‘‘මයා සන්නාහං බන්ධිත්වා’’තිආදිමාහ.

කුටිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

20. තපනභාවෙන තපනොදකත්තා තපොදාති තස්ස රහදස්ස නාමං. තෙනාහ ‘‘තත්තොදකස්ස රහදස්සා’’ති. තතොති නාගභවනෙ උදකරහදතො තපොදා නාම නදී සන්දති. සා හි නදී භූමිතලං ආරොහති. ‘‘එදිසා ජාතා’’ති වචනසෙසො. පෙතලොකොති ලොහකුම්භිනිරයා ඉධාධිප්පෙතාති වදන්ති. රහදස්ස පන ආදිතො පබ්බතපාදවනන්තරෙසු බහූ පෙතා විහරන්ති, ස්වායමත්ථො පෙතවත්ථුපාළියාලක්ඛණසංයුත්තෙන ච දීපෙතබ්බො. යතායන්ති යතො රහදතො අයං. සාතොදකොති මධුරොදකො. සෙතොදකොති පරිසුද්ධොදකො, අනාවිලොදකොති අත්ථො. තතොති තපොදානදිතො.

සමිද්ධොති අවයවානං සම්පුණ්ණතාය සංසිද්ධියාව සම්මා ඉද්ධො. තෙනාහ ‘‘අභිරූපො’’තිආදි. පධානෙ සම්මසනධම්මෙ නියුත්තො, තං වා එත්ථ අත්ථීති පධානිකො. සෙනාසනං සුට්ඨපිතද්වාරවාතපානං, තෙසං පිදහනෙන උතුං ගාහාපෙත්වා.

පුබ්බාපයමානොති න්හානතො පුබ්බභාගෙ විය වොදකභාවං ආපජ්ජමානො ගමෙන්තො. අවත්තං පටික්ඛිපිත්වා වත්තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ…පෙ… න ඔතරිතබ්බ’’න්ති පඨමං වුත්තං. සබ්බදිසාපලොකනං යථා න්හායනට්ඨානස්ස මනුස්සෙහි විවිත්තභාවජානනත්ථං. ඛාණුආදිවවත්ථාපනං චීවරාදීනං ඨපනත්ථං උදකසමීපෙති අධිප්පායො. උක්කාසනං අමනුස්සානං අපගමනත්ථං. අවකුජ්ජට්ඨානං තඞ්ඛණෙපි උපරිමකායස්ස උජුකං අවිවටකරණත්ථං. චීවරපිට්ඨෙයෙව ඨපෙතබ්බං යත්ථ වා තත්ථ වා අට්ඨපෙත්වා. උදකන්තෙති උදකසමීපෙ. සින්නට්ඨානන්ති සෙදගතපදෙසො. පසාරෙතබ්බං තස්ස සුක්ඛාපනත්ථං. සංහරිත්වා ඨපනං පුන සුඛෙන ගහෙත්වා නිවාසනත්ථං. නාභිප්පමාණමත්තංඔතරණං තාවතා උදකපටිච්ඡාදිලක්ඛණප්පත්තතො. වීචිං අනුට්ඨාපෙන්තෙනාතිආදි සංයතකාරිතාදස්සනං. නිවාසනං පරික්ඛිපිත්වාති අන්තරවාසකං කටිප්පදෙසස්ස යථා පරිතො හොති, එවං ඛිපිත්වා පරිවසිත්වා.

සරීරවණ්ණොපි විප්පසීදි සම්මදෙව භාවනානුස්සතිම්පි වින්දන්තස්සාති අධිප්පායො. සමනං නිග්ගහෙතුන්ති කිලෙසවසං ගතං අත්තනො චිත්තං නිග්ගණ්හිතුං. කාමූපනීතාති කාමං උපගතචිත්තා. අථ වා කිලෙසකාමෙන ථෙරෙ උපනීතචිත්තා.

අපරිභුඤ්ජිත්වාති අනනුභොත්වා. අනුභවිතබ්බන්ති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ’’ති. භික්ඛසීති යාචසි. තඤ්ච භික්ඛාචරියවසෙනාති ආහ ‘‘පිණ්ඩාය චරසී’’ති. කාමපරිභොගගරුගමනකාලො නාම විසෙසතො පඨමයොබ්බනාවත්ථාති ආහ ‘‘දහරයොබ්බනකාලො’’ති. ඔභග්ගෙනාති මජ්ඣෙ සංභග්ගකායෙන. ජිණ්ණකාලෙ හි සත්තානං කටියං කායො ඔභග්ගො හොති.

වොති නිපාතමත්තං ‘‘යෙ හි වො අරියා’’තිආදීසු විය. සත්තානන්ති සාමඤ්ඤවචනං, න මනුස්සානං එව. දෙහනික්ඛෙපනන්ති කළෙවරට්ඨපිතට්ඨානං. නත්ථි එතෙසං නිමිත්තන්ති අනිමිත්තා, ‘‘එත්තකං අයං ජීවතී’’තිආදිනා සඤ්ජානනනිමිත්තරහිතාති අත්ථො. න නායරෙති න ඤායන්ති. ඉතො පරන්ති එත්ථ පරන්ති අඤ්ඤං කාලං. තෙන ඔරකාලස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. පරමායුනො ඔරකාලෙ එව චෙත්ථ පරන්ති අධිප්පෙතං තතො පරං සත්තානං ජීවිතස්ස අභාවතො. වවත්ථානාභාවතොති කාලවසෙන වවත්ථානාභාවතො. වවත්ථානන්ති චෙත්ථ පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, න අසඞ්කරතො වවත්ථානං, නිච්ඡයො වා. අබ්බුදපෙසීතිආදීසු අබ්බුදකාලො පෙසිකාලොතිආදිනා කාල-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. කාලොති ඉධ පුබ්බණ්හාදිවෙලා අධිප්පෙතා. තෙනාහ පුබ්බණ්හෙපි හීතිආදි. ඉධෙව දෙහෙන පතිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අනෙකප්පකාරතොති නගරෙ ජාතානං ගාමෙ, ගාමෙ ජාතානං නගරෙ, වනෙ ජාතානං ජනපදෙ, ජනපදෙ ජාතානං වනෙතිආදිනා අනෙකප්පකාරතො. ඉතො චුතෙනාති ඉතො ගතිතො චුතෙන. ඉධ ඉමිස්සං ගතියං. යන්තෙ යුත්තගොණො වියාති යථා යන්තෙ යුත්තගොණො යන්තං නාතිවත්තති, එවං කාලො ගතිපඤ්චකන්ති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

අයං කාලොති අයං මරණකාලො. පච්ඡිමෙ කාලෙති පච්ඡිමෙ වයෙ. තිස්සො වයොසීමාති. පඨමාදිකා තිස්සො වයස්ස සීමා අතික්කන්තෙන. පුරිමානං හි ද්වින්නං වයානං සබ්බසො සීමා අතික්කමිත්වා පච්ඡිමස්ස ආදිසීමං අතික්කන්තො තථා වුත්තො. ‘‘අයඤ්හි සමණධම්මො…පෙ… න සක්කා කාතු’’න්ති වත්වා තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තදා හී’’තිආදි වුත්තං. ගණ්හිතුන්ති පාළිතො අත්ථතො ච හදයෙ ඨපනවසෙන ගණ්හිතුං. පරිභුඤ්ජිතුන්ති වුත්තධම්මපරිහරණසුඛං අනුභවිතුං. එකස්ස කථනතො පඨමං ගාථං සුත්තං වා උස්සාරෙති, තස්මිං නිට්ඨිතෙ ඉතරො ධම්මකථිකො තංයෙව විත්ථාරෙන්තො ධම්මං කථෙති, අයං සරභාණධම්මකථා. සුත්තගෙය්‍යානුසාරෙන යාව පරියොසානා උස්සාරණං සරභඤ්ඤධම්මකථා. ‘‘මා මං කාලො උපච්චගා’’ති වදන්තො ‘‘සමණධම්මස්ස කරණස්ස අයං මෙ කාලො’’ති කථෙති, තතො පරො ‘‘පච්ඡිමවයො අඤ්ඤො කාලො’’ති කථෙති. ‘‘කාලං වොහං…පෙ… තස්මා අභුත්වා භික්ඛාමී’’ති වදන්තො අත්තනා කතං පටිපත්තිඤ්ච සහෙතුකං සානිසංසං කථෙති.

තං ගාරවකාරණං සන්ධාය. එතන්ති ‘‘අථ ඛො සා දෙවතා පථවියං පතිට්ඨහිත්වා’’ති එතං වුත්තං. දහරො ත්වන්තිආදිමාහ ලොභාභිභූතතාය අධිගතත්තා. සබ්බසම්පත්තියුත්තොති භොගසම්පදා පරිවාරසම්පදාති සබ්බසම්පත්තීහි යුත්තො. අලඞ්කාරපරිහාරන්ති අලඞ්කාරකරණං. අනික්කීළිතාවීති අකීළිතපුබ්බො. කීළනඤ්චෙත්ථ කාමානං පරිභොගොති ආහ ‘‘අභුත්තාවී’’ති. අකතකාමකීළොති අකතකාමානුභවනප්පයොගො. සයං අත්තනා එව දිස්සන්තීති සන්දිට්ඨා, සන්දිට්ඨා එව සන්දිට්ඨිකා, අත්තපච්චක්ඛතො සන්දිට්ඨිකා. පකට්ඨො කාලො පත්තො එතෙසන්ති කාලිකා, තෙ කාලිකෙ.

චිත්තානන්තරන්ති ඉච්ඡිතචිත්තානන්තරං, ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරම්මණාකාරෙති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘චිත්තානන්තරං ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරම්මණානුභවනං න සම්පජ්ජතී’’තිආදි. චිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බතායාති අනන්තරිතසමාධිචිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බඵලතාය. සමොහිතෙසුපීති සම්භතෙසුපි. සම්පන්නකාමස්සාති සමිද්ධකාමස්ස. චිත්තකාරා රූපලාභෙන, පොත්ථකාරා පටිමාකාරකා, රූපකාරා දන්තරූපකට්ඨරූප-ලොහරූපාදිකාරකා. ආදිසද්දෙන නානාරූපවෙසධාරීනං නටාදීනං සඞ්ගහො. සෙසද්වාරෙසූති එත්ථ ගන්ධබ්බමාලාකාරසූපකාරාදයො වත්තබ්බා.

සොති සමිද්ධිත්ථෙරො. සමොහිතසම්පත්තිනාති සඞ්ගාහභොගූපකරණසම්පත්තිනා. පත්තබ්බදුක්ඛස්සාති කාමානං ආපජ්ජනරක්ඛණවසෙන ලද්ධබ්බස්ස කායිකචෙතසිකදුක්ඛස්ස. උපායාසස්සාති දළ්හපරිස්සමස්ස විරතස්ස. ‘‘විස්සාතස්සා’’ති කෙචි. ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනා’’ති කෙචි පඨන්ති. අසුකස්මිං නාම කාලෙ ඵලං හොතීති එවං උදික්ඛිතබ්බො නස්ස කාලොති අකාලො. එත්ථාති එතෙසු නවසු ලොකුත්තරධම්මෙසු. එහිපස්සවිධින්ති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං පවත්තවිධිවචනං. උපනෙතබ්බොති වා උපනෙය්‍යො, සො එව ඔපනෙය්‍යිකො. විඤ්ඤූහීති විදූහි පටිවිද්ධසච්චෙහි. තෙ එකංසතො උග්ඝටිතඤ්ඤූආදයො හොන්තීති ආහ ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහී’’ති. ‘‘පච්චත්ත’’න්ති එතස්ස පතිඅත්තනීති භුම්මවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘අත්තනි අත්තනී’’ති.

සබ්බපදෙහි සම්බන්ධොති ‘‘කථං ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො, කථං අකාලිකො’’තිආදිනා සබ්බෙහි පච්චෙකං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

නවොති තරුණො න චිරවස්සො. යෙ භික්ඛුනොවාදකලක්ඛණප්පත්තා, තෙ සන්ධාය ‘‘වීසතිවස්සතො පට්ඨාය ථෙරො’’ති වුත්තං. ඉධ සාසනං නාම සික්ඛත්තයසඞ්ගහං පිටකත්තයන්ති ආහ ‘‘ධම්මෙන හී’’තිආදි. තත්ථ ධම්මෙන විනයො එත්ථ විනා දණ්ඩසත්ථෙහීති ධම්මවිනයො. ධම්මාය විනයො එත්ථ න ආමිසත්ථන්ති ධම්මවිනයො. ධම්මතො විනයො න අධම්මතොති ධම්මවිනයො. ධම්මො වා භගවා ධම්මස්සාමී ධම්මකායත්තා, තස්ස ධම්මසඤ්ඤිතස්ස සත්ථු විනයො, න තක්කිකානන්ති ධම්මවිනයො. ධම්මෙ විනයො න අධම්මෙ විනයො. ධම්මො ච සො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ සත්තෙ අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති, සබ්බෙ සංකිලෙසතො විනෙතීති විනයො චාති ධම්මවිනයො. තෙනාහ ‘‘උභයම්පෙතං සාසනස්සෙව නාම’’න්ති.

ධම්මවිනයොති ධම්මෙන යුත්තො විනයොති ධම්මවිනයො ආජඤ්ඤරථො විය. ධම්මො ච විනයො චාති වා ධම්මවිනයො, තං ධම්මවිනයං. ධම්මවිනයානඤ්හි සත්ථුභාවවචනතො ධම්මවිනයත්තසංසිද්ධි ධම්මවිනයානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසනතො. අභිධම්මෙපි විනයවචනන්ති ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි, දෙසිතපඤ්ඤත්තවචනතො ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මො චතුධා දෙසිතො සන්දස්සන-සමාදාපන-සමුත්තෙජන-සම්පහංසනවසෙන, විනයො චතුධා පඤ්ඤත්තො සීලාචාරතො පරාජිතවසෙන. ධම්මචරියා සකවිසයො, විනයපඤ්ඤත්ති බුද්ධවිසයො. පරියායෙන දෙසිතො ධම්මො, නිප්පරියායෙන පඤ්ඤත්තො විනයො. ධම්මදෙසනා අධිප්පායත්ථප්පධානා, විනයපඤ්ඤත්ති වචනත්ථප්පධානා. පරමත්ථසච්චප්පධානො ධම්මො, සම්මුතිසච්චප්පධානො විනයො. ආසයසුද්ධිපධානො ධම්මො, පයොගසුද්ධිපධානො විනයො.

කිරියද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මෙන හි අනුසාසනසිද්ධි, විනයෙන ඔවාදසිද්ධි. ධම්මෙන ධම්මකථාසිද්ධි, විනයෙන අරියතුණ්හීභාවසිද්ධි. සාවජ්ජද්වයපරිවජ්ජනතො ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මෙන හි විසෙසතො පකතිසාවජ්ජපරිච්චාගසිද්ධි, විනයෙන පඤ්ඤත්තිසාවජ්ජපරිච්චාගසිද්ධි. ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණාසාධාරණගුණද්වයසිද්ධි. බහුස්සුතසුතපසන්නද්වයතො පරියත්ති-පරියාපුණන-ධම්මවිහාර-විභාගතො ධම්මධරවිනයධරවිභාගතො ච ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි, සරණද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි. ඉධ සත්තානං දුවිධං සරණං ධම්මො අත්තා ච. තත්ථ ධම්මො සුචිණ්ණො සරණං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති (ථෙරගා. 303; ජා. 1.10.102; 1.15.385) හි වුත්තං. සුදන්තො අත්තාපි සරණං ‘‘අත්තා හි අත්තනො නාථො’’ති (ධ. ප. 160, 380) වචනතො. තෙන වුත්තං ‘‘සරණද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයසිද්ධී’’ති. තත්ථ යතස්ස ධම්මසිද්ධි, යතො ච විනයසිද්ධි, තදුභයං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ධම්මෙන හෙත්ථ ද්වෙ පිටකානි වුත්තානි, විනයෙන විනයපිටක’’න්ති. අධුනා ආගතො ඉදානෙව න චිරස්සෙව උපගතො.

මහන්තෙ ඨානෙ ඨපෙත්වාති මහෙසක්ඛතාදස්සනත්ථං අත්තනො පරිවාරෙන මහන්තට්ඨානෙ ඨපිතභාවං පවෙදෙත්වා. මහතියාති උපසඞ්කමනවන්දනාදිවචනාපජ්ජනවසෙන සමාචිණ්ණාය. සබ්බෙපි කිර නිසීදන්තා තං ඨානං ඨපෙත්වාව නිසීදන්ති. ථිරකරණවසෙනාති දළ්හීකරණවසෙන. අයං කිර දෙවතා ඤාණසම්පන්නා මානජාතිකා, තස්මා නායං මානං අප්පහාය මම දෙසනං පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොතීති මානනිග්ගණ්හනත්ථං ආදිතො දුවිඤ්ඤෙය්‍යං කථෙන්තො භගවා ‘‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො’’තිආදිනා තාය ඤාතුමිච්ඡිතකාමානං කාලිකාදිභාවං, ධම්මස්ස ච සන්දිට්ඨිකාදිභාවං විභාවෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි.

අක්ඛෙය්‍යතොති ගිහිලිඞ්ගපරියායනාමවිසෙසාදිවසෙන තථා තථා අක්ඛාතබ්බතො. තෙනාහ ‘‘කථානං වත්ථුභූතතො’’ති. එතෙසන්ති සත්තානං. පතිට්ඨිතාති පවත්තිතා ආසත්තා. පඤ්චන්නං කාමසඞ්ගාදීනං වසෙන ආසත්තා හොන්තු, ඉතරෙසං පන කථන්ති? අනිට්ඨඞ්ගතොපි හි ‘‘ඉදං නු ඛො’’තිආදිනා කඞ්ඛතො තත්ථ ආසත්තො එව නාම අවිජහනතො, තථා වික්ඛෙපගතො වික්ඛෙපවත්ථුස්මිං, අනුසයානං පන ආසත්තභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මච්චුනො යොගන්ති, මච්චුබන්ධනං, මරණධම්මතන්ති අත්ථො. යස්මා අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා අනතීතමරණත්තා මච්චුනා යථාරුචි පයොජෙතබ්බා, තත්ථ තත්ථ උපරූපරි ච ඛිපිතාය ආණාය අබ්භන්තරෙ එව හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පයොගං…පෙ… ආගච්ඡන්තී’’ති. යස්මා තෙභූමකා ධම්මා කමනීයට්ඨෙන කාමා, නෙසම්පි කාලස්ස ලද්ධබ්බතාය කාලිකතා ඉධ අක්ඛෙය්‍යවචනෙන පවෙදිතා. තෙනාහ – ‘‘එවමිමාය ගාථාය කාලිකා කාමා කථිතා’’ති. සබ්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා කමනීයා, යස්මා ච කාලිකානං කාමානං තථාසභාවතා කථිතා. අයම්පි ගාථා තදත්ථමෙව දීපෙතීති ඉමාය තෙ කථිතා එව හොන්ති. යෙ ච සත්තා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු දිට්ඨිතණ්හාදිවසෙන පතිට්ඨිතා ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො, අහං, මමා’’ති ච අභිනිවිසිය කාමෙ පරිභුඤ්ජන්ති, තෙ මරණං නාතිවත්තන්ති. එවම්පෙත්ථ කාමානං කාලිකත්ථො කථිතොති ආහ ‘‘කාලිකා කාමා කථිතා’’ති.

අයං ඤාතපරිඤ්ඤාති රූපාරූපධම්මෙ ලක්ඛණාදිතො ඤාතෙ කත්වා පරිච්ඡින්දනපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘එවං ඤාතං කත්වා’’තිආදි. පදට්ඨානග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ තෙසං රූපාරූපධම්මානං පච්චයො ගහිතොති පච්චයපරිග්ගහස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තීරෙති තුලෙති වීමංසති. ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහීති ඉමිනා මත්ථකප්පත්තං මහාවිපස්සනං දස්සෙති. තෙ පන ආකාරා විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිනා විපස්සනාක්ඛණෙපි එකදෙසෙන පහානං ලබ්භතෙව, අනවසෙසතො පන පහානවසෙන පහානපරිඤ්ඤං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අග්ගමග්ගෙන …පෙ… අයං පහානපරිඤ්ඤා’’ති. තථා ච ආහ ‘‘එවං තීහි පරිඤ්ඤාහී’’තිආදි.

අක්ඛාතාරන්ති අක්ඛාතබ්බං, න අක්ඛෙය්‍යකං. තෙනාහ ‘‘කම්මවසෙන කාරක’’න්තිආදි. කාරකන්ති ච සාධනමාහ. න මඤ්ඤතීති වා මඤ්ඤනං නප්පවත්තෙති අක්ඛාතාරන්ති ඛීණාසවං. අථ වා තඤ්හි තස්ස න හොතීති තං කාරණං තස්ස ඛීණාසවස්ස න හොති න විජ්ජති, යෙන දිට්ඨිතණ්හාදිකාරණෙන අක්ඛෙය්‍යං ඛන්ධපඤ්චකං ‘‘තිස්සො’’ති වා ‘‘ඵුස්සො’’ති වා ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා අභිනිවිස්ස වදෙය්‍යාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මනුස්සනාගාදීහි පූජනීයත්තා ‘‘යක්ඛො’’ති සබ්බදෙවානං සාධාරණවචනන්ති දෙවධීතාපි ‘‘යක්ඛී’’ති වුත්තා. අක්ඛෙය්‍යන්ති පහානපරිඤ්ඤාය පහානමග්ගො, තස්ස ආරම්මණභූතං නිබ්බානම්පි ගහිතං. න මඤ්ඤතීති ඛීණාසවස්ස අස්ස ඵලප්පත්තීති ආහ ‘‘නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො කථිතො’’ති.

විසෙසීති විසෙසජාතිආදිවසෙන සෙය්‍යොති අත්ථො. තෙසු ගහිතෙසූති තෙසු සෙය්‍යමානාදීසු තීසු මානෙසු ගහිතෙසු. තයො සෙය්‍යමානා, තයො සදිසමානා, තයො හීනමානා ගහිතාව හොන්ති. සො පුග්ගලොති සො අප්පහීනමඤ්ඤනපුග්ගලො. තෙනෙව මානෙන හෙතුභූතෙන. උපඩ්ඪගාථායාති පුරිමද්ධෙන පන වත්ථුකාමා වුත්තාති ආහ ‘‘කාලිකා කාමා කථිතා’’ති.

විධීයති විසදිසාකාරෙන ඨපීයතීති විධා, කොට්ඨාසො. කථංවිධන්ති කථං පතිට්ඨිතං, කෙන පකාරෙන පවත්තිතන්ති අත්ථො. විදහනතො හීනාදිවසෙන විවිධෙනාකාරෙන දහනතො උපධාරණතො විධා, මානො. මානෙසූති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, මානහෙතූති අත්ථො. න චලතීති න වෙධති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිං අවිජහනතො.

පඤ්ඤා ‘‘සඞ්ඛා’’ති ආගතා, පඤ්ඤාති යොනිසො පටිසඞ්ඛානං. සඞ්ඛායකොති සඞ්කලනපදුප්පාදනාදි-පිණ්ඩගණනාවසෙන ගණකො පපඤ්චසඞ්ඛාති මානාදිපපඤ්චභාගා. තෙ තෙ ධම්මා සම්මා යාථාවතො සඞ්ඛායන්ති උපතිට්ඨන්ති එතායාති සඞ්ඛා, පඤ්ඤා. එකං ද්වෙතිආදිනා සඞ්ඛානං ගණනං පරිච්ඡින්දනන්ති සඞ්ඛා, ගණනා. සඞ්ඛායති භාගසො කථීයතීති සඞ්ඛා, කොට්ඨාසො. සඞ්ඛානං සත්තො පුග්ගලොතිආදිනා සඤ්ඤාපනන්ති සඞ්ඛා, රත්තොතිආදි පණ්ණත්ති. ඛීණාසවො ජහි පජහි රාගාදීනං සුප්පහීනත්තා. නවභෙදං පභෙදතො, සඞ්ඛෙපතො තිවිධමානන්ති අත්ථො. නවවිධන්ති වා පාඨෙ නවභෙදත්තා අන්තරභෙදවසෙන නවවිධන්ති අත්ථො. පච්චයවිසෙසෙහි ඉත්ථිභාවාදිවිසෙසෙහි විසෙසෙන මානීයති ගබ්භො එත්ථාති විමානං, ගබ්භාසයො. න උපගච්ඡීති න උපගමිස්සති. තෙනාහ ‘‘අනාගතත්ථෙ අතීතවචන’’න්ති. ‘‘නාජ්ඣගා’’ති හි අතීතං ‘‘න ගමිස්සතී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ. ඡින්දි අරියමග්ගසත්ථෙන. ඔලොකයමානා උපපත්තීසු. සත්තනිවෙසනෙසූති සත්තානං උපපජ්ජට්ඨානෙසු. ලොකුත්තරධම්මමෙව කථෙසි අරහත්තස්ස පවෙදිතත්තා.

‘‘ගාථාය අත්ථං කථෙතුං වට්ටතී’’ති අත්ථ-සද්දො ආහරිත්වා වත්තබ්බො. අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙනපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සතිසම්පජඤ්ඤං නාම කුසලධම්මානුයොගෙ කාරණන්ති ආහ ‘‘දසකුසලකම්මපථකාරණ’’න්ති.

අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන ච ගාථාඅත්ථවචනෙ අයං ඉදානි වුච්චමානො විත්ථාර-නයො. තස්මිං කිර ඨානෙති තස්මිං කිර දෙවතාය පුච්ඡිතං පඤ්හං විස්සජ්ජනට්ඨානෙ. දෙවතාය ඤාණපරිපාකං ඔලොකෙත්වා අනුපුබ්බියා කථාය සද්ධිං සාමුක්කංසිකදෙසනා මහතී ධම්මදෙසනා අහොසි. ඤාණං පෙසෙත්වාති සත්ථුදෙසනාය අනුස්සරණවසෙන පත්තවිසුද්ධිපටිපාටිපවත්තං භාවනාඤාණං බන්ධිත්වා. සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨායාති සත්ථුදෙසනාවිලාසෙන අත්තනො ච පරිපක්කඤාණත්තා පඨමං ඵලං පත්වා. එවමාහාති එවං ‘‘පාපං න කයිරා’’තිආදිප්පකාරෙන ගාථමාහ. අඞ්ගං න හොති, ආජීවො යථා කුප්පමානො වාචාකම්මන්තවසෙන කුප්පති, තථා සම්පජ්ජමානොපීති. සො වාචාකම්මන්තපක්ඛිකො, තස්මා තග්ගහණෙන ගහිතොව හොති. වායාමසතිසමාධයො ගහිතා සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහතො. සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පා ගහිතා පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහතො. අන්තද්වයවිවජ්ජනං ගහිතං සරූපෙනෙවාති අධිප්පායො. ඉතීතිආදි නිගමනං.

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්දනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.