10. ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනා

453. එවංනාමකෙති ‘‘ගජඞ්ගලා’’ති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ මජ්ඣිමපදෙසස්ස මරියාදට්ඨානභූතෙ නිගමෙ. සුවෙළු නාම නිචලරුක්ඛොති වදන්ති. තතො අඤ්ඤං එවාති පන අධිප්පායෙන ‘‘එකා රුක්ඛජාතී’’ති වුත්තං. චක්ඛුසොතානං යථාසකවිසයතො නිවාරණං දමනං ඉන්ද්‍රියභාවනා, තඤ්ච ඛො සබ්බසො අදස්සනෙන අසවනෙනාති ආහ – ‘‘චක්ඛුනා රූපං න පස්සති, සොතෙන සද්දං න සුණාතී’’ති. සති හි දස්සනෙ සවනෙ ච තානි අදන්තානි අභාවිතානෙවාති අධිප්පායො. චක්ඛුසොතානි ච අසම්පත්තග්ගාහිතාය දුරක්ඛිතානීති බ්‍රාහ්මණො තෙසංයෙව විසයග්ගහණං පටික්ඛිපි. අසදිසායාති අඤ්ඤතිත්ථියසමයෙහි අසාධාරණාය. ආලයන්ති කථෙතුකාමතාකාරන්ති අත්ථො.

454. විපස්සනුපෙක්ඛාති ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාඤාණෙන ලක්ඛණත්තයෙ දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරානං අනිච්චභාවාදිවිචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතා විපස්සනාසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා. සා පන යස්මා භාවනාවිසෙසප්පත්තියා හෙට්ඨිමෙහි විපස්සනාවාරෙහි සන්තා චෙව පණීතා ච, පගෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසහගතාහි උපෙක්ඛාහි, තස්මා ආහ – ‘‘එසා සන්තා එසා පණීතා’’ති. අතප්පිකාති සන්තපණීතභාවනාරසවසෙන තිත්තිං න ජනෙති. තෙනෙවාහ –

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො’’ති. (ධ. ප. 373);

ඉතීති එවං වක්ඛමානාකාරෙනාති අත්ථො. අයං භික්ඛූති අයං ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛූති යොජනා. චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණම්හීති චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථගතෙ රූපාරම්මණෙ. මනාපන්ති මනාපභාවෙන පවත්තනකං. මජ්ඣත්තෙ මනාපාමනාපන්ති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ මනාපභාවෙන අමනාපභාවෙන ච පවත්තනකං මනාපාමනාපං නාමාති. තෙනාහ (‘‘නෙව මනාපං න අමනාප’’න්ති). ඉමිනා මනාපභාවො ගහිතො, ‘‘නෙව මනාප’’න්ති ඉමිනා මනාපභාවො මජ්ඣත්තො ච උභයං එකදෙසතො ලබ්භතීති, ‘‘මනාපාමනාප’’න්ති වුත්තං. එවං ආරම්මණෙ ලබ්භමානවිසෙසවසෙන තදාරම්මණස්ස චිත්තස්ස පාකතිකං පවත්තිආකාරං දස්සෙත්වා ඉදානි තප්පටිසෙධෙන අරියස්ස විනයෙ අනුත්තරං ඉන්ද්‍රියභාවනං දස්සෙතුං, ‘‘තස්ස රජ්ජිතුං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං යොජනා – තස්ස චිත්තං ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රජ්ජිතුං වා අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ දුස්සිතුං වා මජ්ඣත්තෙ ආරම්මණෙ මුය්හිතුං වා. අදත්වාති නිසෙධෙත්වා. පරිග්ගහෙත්වාති පරිජානනවසෙන ඤාණෙන ගහෙත්වා ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. විපස්සනං මජ්ඣත්තෙ ඨපෙතීති අනුක්කමෙන විපස්සනුපෙක්ඛං නිබ්බත්තෙත්වා තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං පාපෙත්වා ඨපෙති. චක්ඛුමාති න පසාදචක්ඛුනො අත්ථිතාමත්තජොතනං; අථ ඛො තස්ස අතිසයෙන අත්ථිතාජොතනං, ‘‘සීලවා’’තිආදීසු වියාති ආහ – ‘‘චක්ඛුමාති සම්පන්නචක්ඛු විසුද්ධනෙත්තො’’ති.

456. ඊසකං පොණෙති මජ්ඣෙ උච්චං හුත්වා ඊසකං පොණෙ, න අන්තන්තෙන වඞ්කෙ. තෙනාහ – ‘‘රථීසා විය උට්ඨහිත්වා ඨිතෙ’’ති.

461. පටිකූලෙති අමනුඤ්ඤෙ ආරම්මණෙ. අප්පටිකූලසඤ්ඤීති න පටිකූලසඤ්ඤී. තං පන අප්පටිකූලසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං, ‘‘මෙත්තාඵරණෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පටිකූලෙ අනිට්ඨෙ වත්ථුස්මිං සත්තසඤ්ඤිතෙ මෙත්තාඵරණෙන වා ධාතුසො උපසංහාරෙන වා සඞ්ඛාරසඤ්ඤිතෙ පන ධාතුසො උපසංහාරෙන වාති යොජෙතබ්බං. අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීති හිතෙසිතාය ධම්මසභාවචින්තනාය ච නප්පටිකූලසඤ්ඤී හුත්වා ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති. අප්පටිකූලෙ ඉට්ඨෙ වත්ථුස්මිං සත්තසඤ්ඤිතෙ කෙසාදිඅසුචිකොට්ඨාසමත්තමෙවාති අසුභඵරණෙන වාති අසුභතො මනසිකාරවසෙන. ඉදං රූපාරූපමත්තං අනිච්චං සඞ්ඛතන්ති අනිච්චතො උපසංහාරෙන වා. තතො එව, ‘‘දුක්ඛං විපරිණාමධම්ම’’න්ති මනසි කරොන්තො පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. සෙසපදෙසූති, ‘‘පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ චා’’තිආදිනා ආගතෙසු සෙසෙසු ද්වීසු පදෙසු. තත්ථ හි ඉට්ඨානිට්ඨවත්ථූනි එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං යථා සත්තානං පඨමං පටිකූලතො උපට්ඨිතමෙව පච්ඡා ගහණාකාරවසෙන අවත්ථන්තරෙන වා අප්පටිකූලතො උපට්ඨාති. යඤ්ච අප්පටිකූලතො උපට්ඨිතමෙව පච්ඡා පටිකූලතො උපට්ඨාති, තදුභයෙපි ඛීණාසවො සචෙ ආකඞ්ඛති, වුත්තනයෙන අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය පටිකූලසඤ්ඤී වාති.

තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වාති සභාවතො භාවනානුභාවතො ච උපට්ඨිතං ආරම්මණං පටිකූලසභාවං අප්පටිකූලසභාවං වාති තං උභයං පහාය අග්ගහෙත්වා. සබ්බස්මිං වත්ථුස්මිං පන, ‘‘මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරිතුකාමො කිං කරොතී’’ති, වත්වා තත්ථ පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙන්තො, ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙසු…පෙ… දොමනස්සිතො හොතී’’ති ආහ. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පටිසම්භිදාමග්ගපාළියා විභාවෙතුං, ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයො එව. සතොති සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා සතිමා. සම්පජානොති පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සම්පජානකාරී. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන, චක්ඛුනා වා කරණභූතෙන රූපං පස්සිත්වා. නෙව සුමනො හොති ගෙහස්සිතසොමනස්සපටික්ඛෙපෙන නෙක්ඛම්මපක්ඛිකාය කිරියාසොමනස්සවෙදනාය.

ඉමෙසු චාති ‘‘අඤ්ඤථා ච පනානන්ද, අරියස්ස විනයෙ අනුත්තරා ඉන්ද්‍රියභාවනා හොතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.453), – ‘‘කථඤ්චානන්ද, සෙඛො හොති පටිපදො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.460); – ‘‘කථඤ්චානන්ද, අරියො හොති භාවිතින්ද්‍රියො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.461) ච ආගතෙසු තිවිධෙසු නයෙසු. මනාපං අමනාපං මනාපාමනාපන්ති එත්ථ මනාපග්ගහණෙන සොමනස්සයුත්තකුසලාකුසලානං, අමනාපග්ගහණෙන දොමනස්සයුත්තඅකුසලානං, මනාපාමනාපග්ගහණෙන තබ්බිධුරුපෙක්ඛායුත්තානං සඞ්ගහිතත්තා පඨමනයෙ ‘‘සංකිලෙසං වට්ටති, නික්කිලෙසං වට්ටතී’’ති වුත්තං. පඨමනයෙ හි පුථුජ්ජනස්ස අධිප්පෙතත්තා සංකිලෙසකිලෙසවිප්පයුත්තම්පි යුජ්ජති. දුතියනයෙ පන ‘‘සො…පෙ… අඩ්ඩීයතී’’තිආදිවචනතො ‘‘පඨමං සංකිලෙසං වට්ටතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛස්ස අධිප්පෙතත්තා චස්ස අප්පහීනකිලෙසවසෙන, ‘‘සංකිලෙසම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං. තතියනයෙ අරහතො අධිප්පෙතත්තා, ‘‘තතියං නික්කිලෙසමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛවාරෙ පන ‘‘චක්ඛුමා පුරිසො’’තිආදිකා උපමා එකමෙව අත්ථං ඤාපෙතුං ආහ. තස්මා චක්ඛුද්වාරස්ස උප්පන්නෙ රාගාදිකෙ වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සනුපෙක්ඛාය පතිට්ඨානං අරියා ඉන්ද්‍රියභාවනාති. පඨමනයො විපස්සකවසෙන ආගතො, දුතියො සෙක්ඛස්ස වසෙන, පඨමදුතියො ච සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං මූලකම්මට්ඨානවසෙන, තතියො ඛීණාසවස්ස අරියවිහාරවසෙන ආගතො. පඨමනයෙ ච පුථුජ්ජනස්ස වසෙන, දුතියනයෙ සෙක්ඛස්ස වසෙන කුසලං වුත්තං, තතියනයෙ අසෙක්ඛස්ස වසෙන කිරියාබ්‍යාකතං වුත්තන්ති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

නිට්ඨිතා ච සළායතනවග්ගවණ්ණනා.

උපරිපණ්ණාසටීකා සමත්තා.