12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

376. මහාපජාපතිගොතමීති එත්ථ ගොතමීති තස්ස ගොතමගොත්තතො ආගතං නාමං, මහාපජාපති පන ගුණතො. තං විවරිතුං, ‘‘නාමකරණදිවසෙ පනස්සා’’තිආදි වුත්තං. මහතිං උළාරං පජං ජනනපොසනෙහි පරිරක්ඛතීති මහාපජාපති. පරිභොගවසෙන න හඤ්ඤතීති අහතං. සිප්පිකානන්ති තන්තවායානං. වායනට්ඨානන්ති වීනට්ඨානං. තානි මං න තොසෙන්ති කායිකස්ස පුඤ්ඤස්ස අභාවතො. තෙනාහ – ‘‘සහත්ථා කතමෙව මං තොසෙතී’’ති. පිසිත්වා නිබ්බත්තනං කත්වා. පොථෙත්වාති සුඛුමභාවාපාදනත්ථං ධනුකෙන නෙත්වා. කාලානුකාලඤ්ච ධාතිගණපරිවුතා ගන්ත්වා වෙමකොටිං අග්ගහෙසි එකදිවසන්ති අධිප්පායො. එවඤ්හි ‘‘එකදිවසං පන…පෙ… අකාසී’’ති පුරිමවචනෙන තං න විරුජ්ඣෙය්‍ය.

ඡ චෙතනාති ඡබ්බිධා චෙතනා. න හි තා ඡයෙව චෙතනාති. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි…පෙ… සඞ්ඝො චාති ඉදමෙව සුත්තපදං. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහීති සඞ්ඝස්ස දානාය නියොජෙසි, තස්මා සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්‍යතරොති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. යදි එවන්තිආදිනා තත්ථ බ්‍යභිචාරං දස්සෙති. රාජමහාමත්තාදයොතිආදිනා තත්ථ බ්‍යතිරෙකතො නිදස්සනං ආහ. මහන්තතරා භවෙය්‍යුන්ති ආනුභාවාදිනා මහන්තතරා භවෙය්‍යුං, න ච තං අත්ථීති. තස්මාති යස්මා ගුණවිසිට්ඨහෙතුකං දක්ඛිණෙය්‍යතං අනපෙක්ඛිත්වා අත්තනො දීයමානස්ස දාපනං ලභති, තස්මා. මා එවං ගණ්හාති සම්මාසම්බුද්ධතො සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්‍යො’’ති මා ගණ්හ.

තත්ථ නිච්ඡයසාධකං සුත්තපදං දස්සෙන්තො, ‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ…පෙ… විපුලඵලෙසින’’න්ති ආහ. ස්වායමත්ථො රතනසුත්තෙ (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226), ‘‘යං කිඤ්චි විත්ත’’න්ති ගාථාය, අග්ගපසාදසුත්තාදීහි (ඉතිවු. 90) ච විභාවෙතබ්බොති. තෙනාහ – ‘‘සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්‍යො නාම නත්ථී’’ති.

ගොතමියා අන්තිමභවිකතාය දානස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය අනුප්පාදනතො න තං ගරුතරං සඞ්ඝස්ස පාදාපනෙ කාරණන්ති ආහ – ‘‘පච්ඡිමාය ජනතායා’’තිආදි. වචනතොපීති තස්ස වත්ථයුගස්ස සත්ථු එව පටිග්ගහණාය වචනතොපි. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි.

සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නොව ඊදිසෙ ඨානෙ අග්ගඵලට්ඨතාය අට්ඨ-අරියපුග්ගලභාවතො, සචෙ පනස්ස න සයං සඞ්ඝපරියාපන්නතා, කථං සඞ්ඝෙ පූජිතෙ සත්ථා පූජිතො නාම සියාති අධිප්පායො. තීණි සරණගමනානි තයො එව අග්ගපසාදාති වක්ඛතීති අධිප්පායො. අභිධෙය්‍යානුරූපානි හි ලිඞ්ගවචනානි. න රුහති අයාථාවපටිපත්තිභාවතො, න ගිහිවෙසග්ගහණාදිනා ගිහිභාවස්ස පටික්ඛිපිතත්තා. න වත්තබ්බමෙතං ‘‘සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො’’ති සත්ථුභාවතො. සාවකසමූහො හි සඞ්ඝො. සඞ්ඝගණෙ හි සත්ථා උත්තරිතරො අනඤ්ඤසාධාරණගුණෙහි සමන්නාගතභාවතො මූලරතනභාවතො ච.

377. සම්පතිජාතස්ස මහාසත්තස්ස සත්තපදවීතිහාරගමනං ධම්මතාවසෙන ජාතං, පරං තදඤ්ඤදහරසදිසී පටිපත්තීති ආහ – ‘‘හත්ථපාදකිච්චං අසාධෙන්තෙසූ’’ති.

378. පච්චූපකාරං න සුකරං වදාමි අනුච්ඡවිකකිරියාය කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අභිවාදෙන්ති එතෙනාති අභිවාදනං. වන්දමානෙහි අන්තෙවාසිකෙහි ආචරියං ‘‘සුඛී හොතූ’’තිආදිනා අභිවාදෙන්ති නාම. තෙන වුත්තං ‘‘අභිවාදන’’න්ති. තදභිමුඛො…පෙ… වන්දිත්වා නිපජ්ජති, සෙය්‍යථාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො. කාලානුකාලං උපට්ඨානං බීජයනපාදසම්බාහනාදි අනුච්ඡවිකකම්මස්ස කරණං නාම. අනුච්ඡවිකං කිරියං කාතුං න සක්කොතියෙව, යස්මා ආචරියෙන කතස්ස ධම්මානුග්ගහස්ස අන්තෙවාසිනා කරියමානො ආමිසානුග්ගහො සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙතියෙවාති. තෙන වුත්තං ‘‘න සුප්පතිකාරං වදාමී’’ති.

379. පාටිපුග්ගලිකං දක්ඛිණං ආරබ්භ සමුට්ඨිතං, ‘‘තං මෙ භගවා පටිග්ගණ්හතූ’’ති මහාපජාපතිගොතමියා වචනං නිමිත්තං කත්වා දෙසනාය උට්ඨිතත්තා. න කෙවලඤ්ච තස්සා එව වචනං, අථ ඛො ආනන්දත්ථෙරොපි…පෙ… සමාදපෙසි, තස්මා විභාගතො චුද්දසසු…පෙ… හොතීති දස්සෙතුං, ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ පතිපච්චෙකං පුග්ගලං දීයතීති පාටිපුග්ගලිකං. පඨමසද්දො යථා අග්ගත්ථො, එවං සෙට්ඨපරියායොපීති ආහ ‘‘ජෙට්ඨකවසෙනපී’’ති. අග්ගා උත්තමෙ ඛෙත්තෙ පවත්තත්තා. දුතියතතියාපි පරමදක්ඛිණායෙව සබ්බසො සම්මාවික්ඛම්භිතරාගාදිකිලෙසත්තා. රාගාදයො හි අදක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණං. තෙනෙවාහ – ‘‘තිණදොසානි ඛෙත්තානි, රාගදොසා අයං පජා’’තිආදි (ධ. ප. 356). යස්මා පන සවාසනං සබ්බසො සමුච්ඡින්නකිලෙසෙහි තතො එව සබ්බසො අප්පටිහතඤාණචාරෙහි අනන්තාපරිමෙය්‍යගුණගණාධාරෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි සදිසො සදෙවකෙ ලොකෙ කොචි දක්ඛිණෙය්‍යො නත්ථි. තස්මා ‘‘පරමදක්ඛිණායෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. යස්මා පඤ්චාභිඤ්ඤො අට්ඨසමාපත්තිලාභී එව හොති ලොකියාභිඤ්ඤානං අට්ඨසමාපත්තිඅධිට්ඨානත්තා, තස්මා ‘‘ලොකියපඤ්චාභිඤ්ඤෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං, න ‘‘අට්ඨසමාපත්තිලාභිම්හී’’ති තාය අවුත්තසිද්ධත්තා. ගොසීලධාතුකොති ගොසීලසභාවො, සීලවතා සදිසසීලොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අසඨො’’තිආදි. තෙන න අලජ්ජිධාතුකො පකතිසිද්ධො ඉධ පුථුජ්ජනසීලවාති අධිප්පෙතොති දස්සෙති.

පරිච්ඡින්දන්තොති එත්තකොති පච්චෙකප්පමාණතො තතො එව අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතොව පරිච්ඡින්දන්තො. කථං පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවෙන වුච්චමානො විපාකො පරිච්ඡින්නො හොති? සොපි තස්ස පරිච්ඡෙදො එව ඉතරෙහි අසංකිණ්ණභාවදීපනතො, එතදත්ථමෙව පුබ්බෙ අසඞ්කරග්ගහණං කතං. ගුණවසෙනාති ලක්ඛණසම්පන්නාදිගුණවසෙන. උපකාරවසෙනාති භොගරක්ඛාදිඋපකාරවසෙන. යං පොසනත්ථං දින්නං, ඉදං න ගහිතං දානලක්ඛණායොගතො. අනුග්ගහපූජනිච්ඡාවසෙන හි අත්තනො දෙය්‍යවත්ථුපරිච්චාගො දානං භයරාගලද්ධුකාමකුලාදිවසෙන සාවජ්ජාභාවතො. තම්පි න ගහිතං අයාවදත්ථතාඅපරිපුණ්ණභාවෙන යථාධිප්පෙතඵලදානාසමත්ථභාවතො. සම්පත්තස්සාති සන්තිකාගතස්ස. තෙන සම්පත්තිපයොජනෙ අනපෙක්ඛතං දස්සෙති. ඵලං පටිකඞ්ඛිත්වාති ‘‘ඉදං මෙ දානමයං පුඤ්ඤං ආයතිං සුඛහිතභාවාය හොතූ’’තිආදිනා ඵලං පච්චාසීසිත්වා. තෙනස්ස ඵලදානෙ නමියතං දස්සෙති, යාවදත්ථන්ති ඉමිනා පරිපුණ්ණඵලතං. සතගුණාති එත්ථ ගුණසද්දො න ‘‘ගුණෙන නාමං උද්ධරෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 1313; උදා. අට්ඨ. 53; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76; නෙත්ති. අට්ඨ. 4.38) විය සම්පත්තිඅත්ථො, ‘‘තද්දිගුණ’’න්තිආදීසු විය න වඩ්ඪනත්ථො, ‘‘පඤ්ච කාමගුණා ලොකෙ, මනොඡට්ඨා පවෙදිතා’’තිආදීසු (සු. නි. 173) විය න කොට්ඨාසත්ථො, ‘‘අන්තං අන්තගුණ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ඛු. පා. 3) විය න අන්තභාගත්ථො, අථ ඛො ආනිසංසත්ථොති දස්සෙන්තො, ‘‘සතානිසංසා’’ති ආහ, තෙ ආනිසංසෙ සරූපතො දස්සෙතුං, ‘‘ආයුසත’’න්තිආදි වුත්තං. සතගුණාති වා සතවඩ්ඪිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනං ආනිසංසානං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදිනිමිත්තං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනි තතො උත්තරිම්පි ආහාරාදිහෙතු අපරිත්තාසං කරොති. අත්තභාවවිනිමුත්තසඤ්චරණස්ස අභාවා, ‘‘භවසතෙපි වුත්තෙ අයමෙවත්ථො’’ති වුත්තං. සබ්බත්ථාති, ‘‘පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ’’තිආදීසු සබ්බවාරෙසු. නයො නෙතබ්බොති, ‘‘ආයුසහස්සං වණ්ණසහස්ස’’න්තිආදිකො නයො.

සාසනාවතරණං නාම යාවදෙව වට්ටදුක්ඛනිත්ථරණත්ථං, තඤ්ච මග්ගපටිවෙධනං, තස්මා නිබ්බෙධභාගියසරණගමනං සික්ඛාපදසමාදානං පබ්බජ්ජා උපසම්පදා සීලපරිපූරණං අධිචිත්තසික්ඛානුයොගො විපස්සනාභාවනාති සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්ති එව හොතීති ආහ – ‘‘තිසරණං ගතො උපාසකොපී’’තිආදි. තත්ථ යථා නිබ්බෙධභාගියො සමාධි තාව නාම පරම්පරාය අරියමග්ගාධිගමස්ස පච්චයභාවතො උපනිස්සයො; තථා නිබ්බෙධභාගියං සීලපරිපූරණං උපසම්පදා පබ්බජ්ජා උපාසකස්ස දසසු පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨානං අන්තමසො සරණාදිගමනම්පි නිබ්බෙධභාගියං අරියමග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයො හොතියෙවාති, ‘‘සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්තී’’ති වුත්තා. තත්ථ අනඤ්ඤසාධාරණ-විජ්ජාචරණාදි-අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඅපරිමෙය්‍ය-ගුණ-සමුදයපූරිතෙ භගවති සද්ධම්මෙ අරියසඞ්ඝෙ උළාරතරබහුමානගාරවතං ගතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති තප්පරායණතාදිආකාරප්පත්තො ඤාණපරිසොධිතො පසාදො සරණගමනන්ති තෙන වත්ථුගතෙන පසාදෙන පරිභාවිතෙ සන්තානෙ කතං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තසම්පත්තියා මහප්ඵලං මහානිසංසමෙව හොතීති ආහ – ‘‘තස්මිං දින්නදානම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍ය’’න්ති. තයිදං සරණං වත්ථුත්තයෙ පසාදභාවෙන අජ්ඣාසයසම්පත්තිමත්තං, තාදිසස්ස පන පඤ්චසීලං අජ්ඣාසයසම්පත්තිඋපථම්භිතො කායවචීසංයමොති තත්ථ දින්නං තතො උත්තරි මහප්ඵලන්ති, දසසීලං පන පරිපුණ්ණුපොසථසීලං, තත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති, ‘‘තතො උත්තරි මහප්ඵල’’න්ති වුත්තං. සාමණෙරසීලාදීනං පන උත්තරි විසිට්ඨතරාදිභාවතො තත්ථ තත්ථ දින්නස්ස විසෙසමහප්ඵලතා වුත්තා.

මග්ගසමඞ්ගිතා නාම මග්ගචිත්තක්ඛණපරිච්ඡින්නා, තස්මිඤ්ච ඛණෙ කථං දාතුං පටිග්ගහෙතුඤ්ච සම්භවතීති චොදෙති ‘‘කිං පන මග්ගසමඞ්ගිස්ස සක්කා දානං දාතු’’න්ති. ඉතරො තාදිසෙ සති සමයෙති දස්සෙන්තො, ‘‘ආම සක්කා’’ති පටිජානිත්වා, ‘‘ආරද්ධවිපස්සකො’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. තස්මිං ඛණෙති තස්මිං පක්ඛිපනක්ඛණෙ. යදි අට්ඨමකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං ඵලතො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමෙව, කො නෙසං විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තෙන සතිපි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවසාමඤ්ඤෙ අත්ථි නෙසං අප්පබහුභාවො සංවට්ටට්ඨායී අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමහාකප්පාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං වියාති දස්සෙති. මග්ගසමඞ්ගීනං තෙන තෙන ඔධිනා සංකිලෙසධම්මානං පහීයමානත්තා වොදානධම්මානං වඩ්ඪමානත්තා අපරියොසිතකිච්චත්තා අපරිපුණ්ණගුණතා, පරියොසිතකිච්චත්තා ඵලසමඞ්ගීනං පරිපුණ්ණගුණතාති තංතංමග්ගට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං ඛෙත්තාතිසයතා වෙදිතබ්බා. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙහි පන මග්ගට්ඨෙහි උපරිමානං මග්ගට්ඨානං ඵලට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං උත්තරිතරතා පාකටා එව. තථා හි උපරිමානං දින්නදානස්ස මහප්ඵලතා වුත්තා.

380. කාමඤ්චෙත්ථ බුද්ධප්පමුඛෙ උභතොසඞ්ඝෙ කෙවලෙ ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ දානං අත්ථි එව, න පන බුද්ධප්පමුඛෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ, තං පන බුද්ධප්පමුඛඋභතොසඞ්ඝෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති අවිරුද්ධං. න පාපුණන්ති මහප්ඵලභාවෙන සදිසතම්පි, කුතො අධිකතං.

‘‘තථාගතෙ පරිනිබ්බුතෙ උභතොසඞ්ඝස්ස’’ ඉච්චෙව වුත්තත්තා – ‘‘කිං පනා’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ තං උද්දිස්ස ගන්ධපුප්ඵාදිපරිච්චාගො විය චීවරාදිපරිච්චාගොපි මහප්ඵලො හොතියෙවාති කත්වා පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙතුං, ‘‘උභතොසඞ්ඝස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘එත්තකායෙව, භික්ඛූ උද්දිසථා’’ති එවං පරිච්ඡෙදස්ස අකරණෙන උපචාරසීමාපරියාපන්නානං ඛෙත්තපරියාපන්නානං වසෙන අපරිච්ඡින්නකමහාභික්ඛුසඞ්ඝෙ.

ගොත්තං වුච්චති සාධාරණනාමං, මත්තසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තස්මා සමණාති ගොත්තමත්තං අනුභවන්ති ධාරෙන්තීති ගොත්‍රභුනො. තෙනාහ ‘‘නාමමත්තසමණා’’ති. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතො සමණගණො සඞ්ඝො, තස්මා සඞ්ඝො දුස්සීලො නාම නත්ථි. ගුණසඞ්ඛායාති ආනිසංසගණනාය, මහප්ඵලතායාති අත්ථො. කාසාව…පෙ… අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති වුත්තා සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා. යථා පන සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං හොති, තං විධිං දස්සෙතුං, ‘‘සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තීකාරන්ති ගාරවං.

සඞ්ඝතො න පුග්ගලතො. අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජතීති ‘‘ඉමස්ස මයා දින්නං සඞ්ඝස්ස දින්නං හොතී’’ති එවං චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දස්සාමී’’ති දෙය්‍යධම්මං පටියාදෙත්වා සාමණෙරස්ස නාම දාතබ්බං ජාතන්ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජති; තස්මා තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා න හොතියෙව පුග්ගලවසෙන චිත්තස්ස පරිණාමිතත්තා. නිබ්බෙමතිකො හුත්වාති ‘‘කිං නු ඛො මයා ඉමස්ස දින්නං හොති වා න වා’’ති විමතිං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘යො පනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන කරොති.

තත්ථාතිආදිනා වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණත්ථං වත්ථුං නිදස්සෙති, ‘‘පරසමුද්දවාසිනො’’තිආදිනා. ඔපුඤ්ජාපෙත්වා පරිභණ්ඩං කාරෙත්වා, හරිතගොමයෙන උපලිම්පිත්වාති අත්ථො. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝස්සාති කාසාවකණ්ඨසමූහස්ස. කො සොධෙතීති මහප්ඵලභාවකරණෙන කො විසොධෙති. මහප්ඵලභාවාපත්තියා හි දක්ඛිණා විසුජ්ඣති නාම. තත්ථ යෙසං හත්ථෙ දින්නං, තෙසං වසෙන පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාය විසුද්ධත්තා, – ‘‘තදාපාහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380) ච වුත්තං, තස්මා කම්මවසෙනෙව දක්ඛිණාවිසුද්ධිං පුච්ඡති. ඉතරො අරියසඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාය නිබ්බිසිට්ඨං කත්වා වුත්තත්තා මත්ථකප්පත්තස්සෙව අරියසඞ්ඝස්ස වසෙන දක්ඛිණාවිසුද්ධිං දස්සෙන්තො, ‘‘සාරිපුත්ත…පෙ… සොධෙන්තී’’ති වත්වා පුන, ‘‘යෙ කෙචි අරහන්තො සොධෙන්තී’’ති දස්සෙන්තො, ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ථෙරා චිරපරිනිබ්බුතාති ඉදං අජ්ජතනානම්පි අරියානං සාවකතං දස්සෙන්තෙන මග්ගසොධනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, න උද්දිස්ස පුඤ්ඤකරණෙ සති අකරණප්පත්තියා. එවඤ්හි ‘‘අසීතිමහාථෙරා සොධෙන්තී’’ති ඉදං සුවුත්තං හොති, න අඤ්ඤථා.

‘‘සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණායා’’ති කාමඤ්චෙතං සාධාරණවචනං, තථාපි තත්ථ තත්ථ පුග්ගලවිසෙසො ඤාතබ්බොති දස්සෙන්තො, ‘‘අත්ථි බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො’’තිආදිමාහ. න උපනෙතබ්බො භගවතො කාලෙ භික්ඛූනං අභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාගුණවසෙන අතිවිය උළාරභාවතො, එතරහි තදභාවතො. එතරහි සඞ්ඝො…පෙ… න උපනෙතබ්බොති එත්ථ නයානුසාරෙන අත්ථො වත්තබ්බො. තෙන තෙනෙව සමයෙනාති තස්ස තස්ස කාලස්ස සම්පත්තිවිපත්තිමුඛෙන පටිපත්තියා උළාරතං අනුළාරතඤ්ච උල්ලිඞ්ගෙති. යත්ථ හි භික්ඛූ ගුණෙහි සබ්බසො පරිපුණ්ණා හොන්ති, තස්මිං සමයෙ සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා ඉතරස්මිං සමයෙ දක්ඛිණතො මහප්ඵලතරාති දට්ඨබ්බා. සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්සාති සුප්පටිපන්නතාදිං සඞ්ඝෙ ආවජ්ජිත්වා සඞ්ඝගතෙන පසාදෙන සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා විය තස්මිං පුග්ගලෙ ච ගාරවවසෙන දෙන්තස්ස පුථුජ්ජනසමණෙ දින්නං මහප්ඵලතරං සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතත්තා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමී’’තියෙව දින්නත්තා ච.

එසෙව නයොති ඉමිනා, ‘‘සොතාපන්නෙ දින්නං මහප්ඵලතර’’න්ති එවමාදිං අතිදිසති. ආදි-සද්දෙන උද්දිසිත්වා ගහිතො සකදාගාමී, පාටිපුග්ගලිකො අනාගාමීති එවමාදි සඞ්ගහිතං. මහප්ඵලතරමෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘න ත්වෙවාහං, ආනන්ද, කෙනචි පරියායෙන සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණාය පාටිපුග්ගලිකං දානං මහප්ඵලතරං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380). යදි ඛීණාසවෙ දින්නදානතො සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතදුස්සීලෙපි දින්නදානං මහප්ඵලං, එවං සන්තෙ – ‘‘සීලවතො, මහාරාජ, දින්නං මහප්ඵලං, නො තථා දුස්සීලෙ’’ති ඉදං කථන්ති ආහ – ‘‘තං ඉමං නයං ගහායා’’තිආදි. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහණවිධිං පහාය දුස්සීලස්සෙව ගහණවසෙන වුත්තං. ඉමස්මිං චතුක්කෙ දට්ඨබ්බන්ති ඉමස්ස පදස්ස වසෙන දට්ඨබ්බං. තත්ථ හි ‘‘පටිග්ගාහකා හොන්ති දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති ආගතං.

381. විසුජ්ඣතීති න කිලිස්සති, මහාජුතිකාරී මහාවිප්ඵාරා හොතීති අත්ථො. සුචිධම්මොති රාගාදිඅසුචිවිධමනෙන සුචිසභාවො. න පාපධම්මොති න නිහීනසභාවො පාපකිරියාය. අකුසලධම්මො හි එකන්තනිහීනො. ජූජකො සීලවා කල්‍යාණධම්මො න හොති. තස්ස මහාබොධිසත්තස්ස අත්තනො පුත්තදානං දානපාරමියා මත්ථකං ගණ්හන්තං මහාපථවීකම්පනසමත්ථං ජාතං, ස්වායං දානගුණො වෙස්සන්තරමහාරඤ්ඤා කථෙතබ්බොති.

උද්ධරතීති බහුලං කතපාපකම්මවසෙන ලද්ධවිනිපාතතො උද්ධරති. තස්මා නත්ථි මය්හං කිඤ්චි චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති අධිප්පායො.

පෙතදක්ඛිණන්ති පෙතෙ උද්දිස්ස දාතබ්බදක්ඛිණං. පාපිතකාලෙයෙවාති, ‘‘ඉදං දානං අසුකස්ස පෙතස්ස හොතූ’’ති උද්දිසනවසෙන පත්තෙ පාපිතකාලෙයෙව. අස්සාති පෙතස්ස. පාපුණීති ඵලසමාපත්තියා වසෙන පාපුණි. අයඤ්හි පෙතෙ උද්දිස්ස දානෙ ධම්මතා.

තදා කොසලරඤ්ඤො පරිච්චාගවසෙන අතිවිය උළාරජ්ඣාසයතං, බුද්ධප්පමුඛස්ස ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උක්කංසගතගුණවිසිට්ඨතං සන්ධායාහ, ‘‘අසදිසදානං කථෙතබ්බ’’න්ති.

අසාරම්පි ඛෙත්තන්ති සාරහීනං දුක්ඛෙත්තං. සමයෙති කසනාරහෙ කාලෙ. පංසුං අපනෙත්වාති නිස්සාරං පංසුං නීහරිත්වා. සාරබීජානීති සභාවතො අභිසඞ්ඛාරතො ච සාරභූතානි බීජානි. පතිට්ඨපෙත්වාති වපිත්වා. එවන්ති යථා කස්සකො අත්තනො පයොගසම්පත්තියා අසාරෙපි ඛෙත්තෙ ඵලං අධිගච්ඡති. එවං සීලවා අත්තනො පයොගසම්පත්තියා දුස්සීලස්සපි දත්වා ඵලං මහන්තං අධිගච්ඡති. ඉමිනා උපායෙනාති ඉමිනා පඨමපදෙ වුත්තනයෙන. සබ්බපදෙසූති සබ්බකොට්ඨාසෙසු විසුජ්ඣනං වුත්තං, තතියපදෙ පන විසුජ්ඣනං පටික්ඛිත්තමෙව.

382. අරහතො දින්නදානමෙව අග්ගං දානචෙතනාය කෙනචි උපක්කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තා, පටිග්ගාහකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා. තෙනාහ – ‘‘භවාලයස්ස භවපත්ථනාය අභාවතො’’ති, ‘‘උභින්නම්පී’’ති වචනසෙසො. ඛීණාසවො දානඵලං න සද්දහතීති ඉදං තස්ස අප්පහීනකිලෙසජනස්ස විය කම්මකම්මඵලානං සද්දහනාකාරෙන පවත්ති නත්ථීති කත්වා වුත්තං, යතො අරහා ‘‘අසද්ධො අකතඤ්ඤූ ච…පෙ… පොරිසො’’ති (ධ. ප. 97) ථොමීයති. අසද්දහනං අනුමානපක්ඛිකං, අනුමානඤ්ච සංසයපුබ්බකං, නිස්සන්දිද්ධො ච කම්මකම්මඵලෙසු පච්චක්ඛභාවං ගතො. තමෙව හි නිච්ඡිතභාවසිද්ධං නිස්සන්දිද්ධතං සන්ධාය – ‘‘දානඵලං සද්දහන්තා’’තිආදි වුත්තං. යදි එවං තෙන කතකම්මං කම්මලක්ඛණප්පත්තං හොතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවෙනා’’තිආදි. තෙනෙවාහ – ‘‘නිච්ඡන්දරාගත්තා’’ති, එතඤ්ච ලක්ඛණවචනං, කෙනචි කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තාති අධිප්පායො. අස්සාති ඛීණාසවස්ස දානං.

කිං පන සම්මාසම්බුද්ධෙනාතිආදිනා දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි චොදිතා, සාරිපුත්තත්ථෙරෙනාතිආදිනා පන පටිග්ගාහකතොති වදන්ති; තදයුත්තං, සාවකස්ස මහප්ඵලභාවෙ සංසයාභාවතො, හෙට්ඨා නිච්ඡිතත්තා ච, තස්මා උභයෙනපි දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි එව චොදිතා. සා හි ඉධ සාධාරණවසෙන නිච්ඡිතත්තා සංසයවත්ථු. තෙනාහ – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන…පෙ… වදන්තී’’ති. සම්මාසම්බුද්ධං හීතිආදි යථාවුත්තඅත්ථස්ස කාරණවචනං. අඤ්ඤො දානස්ස විපාකං ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි සබ්බසො සත්තානං කම්මවිපාකවිභාගජානනඤාණස්ස අනනුඤ්ඤාතත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, සත්තා න ජානන්ති, දානසංවිභාගස්ස විපාකං යථාහං ජානාමි, තස්මා අදත්වා භුඤ්ජන්තී’’තිආදි (ඉතිවු. 26). එතෙන එත්ථ ඤාණවිසොධනං නාම කථිතං, න දක්ඛිණාය විසුද්ධි නාම දායකතො පටිග්ගාහකතො ච වසෙන හොතීති; සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නදානං සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසුද්ධියා ඤාණස්ස ච අතිවිය උළාරත්තා මහානුභාවං නාම සියා මහාතෙජවන්තඤ්ච; න මහප්ඵලං තෙසං සන්තානෙ පරිපුණ්ණඵලස්ස අසම්භවතො. යදි දින්නදානං පරිපුණ්ණඵලං න හොති උභයවිපාකදානාභාවතො, පවත්තිවිපාකදායී පන හොතීති දස්සෙන්තො, ‘‘දානං හී’’තිආදිමාහ.

චතූහීති සහයොගෙ කරණවචනං, චතූහි සම්පදාහි සහගතා සහිතං කත්වාති අත්ථො. ඉමා චතස්සො සම්පදා සබ්බසාධාරණවසෙන වුත්තා, න යථාධිගතපුග්ගලවසෙන. තෙනාහ – ‘‘දෙය්‍යධම්මස්ස ධම්මෙනා’’තිආදි. තස්මිංයෙව අත්තභාවෙති යස්මිං අත්තභාවෙ තං දානමයං පුඤ්ඤං උප්පන්නං, තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, චෙතනාය මහන්තත්තා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා විපච්චතීති අත්ථො. පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති සන්නිට්ඨාපකජවනවීථිතො පුබ්බාපරවීථිචෙතනාවසෙන, අඤ්ඤථා සන්නිට්ඨාපකවීථියංයෙව පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති වත්තබ්බං සියා. සා හි චෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, න ඉතරා. මහත්තතාති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඤාණසම්පයොගාදිවසෙන චෙතනාය උළාරතා. ඛීණාසවභාවෙනාති යස්ස දෙති, තස්ස ඛීණාසවභාවෙන. වත්ථුසම්පන්නතාති එත්ථ යථා පටිඝසඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන දිබ්බවිහාරානං වසෙන, බ්‍යාපාදසඤ්ඤාදීනං විගමෙන බ්‍රහ්මවිහාරානං වසෙන, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන ආනෙඤ්ජවිහාරානං වසෙන සබ්බසො නිච්චසඤ්ඤාදීනං පටිප්පස්සද්ධියා සබ්බසඞ්ඛාරවිමුඛතාය අරියවිහාරානං වසෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා. තංතංසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන සන්තානස්ස නිරොධසාධනතා තං දිවසං නිරොධස්ස සාධනතා නාම. වත්ථුසම්පන්නතාති සබ්බසො නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා; න සබ්බසො අනවසෙසසඤ්ඤානිරොධතායාති ආහ – ‘‘තං දිවසං නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන වත්ථුසම්පන්නතා’’ති. සඤ්ඤානිරොධස්ස චෙත්ථ අච්චාසන්නතං සන්ධාය, ‘‘තං දිවස’’න්ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

නිට්ඨිතා ච විභඞ්ගවග්ගවණ්ණනා.