1. භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

272. එකා රත්ති එකරත්තො, භද්දො එකරත්තො එතස්සාති භද්දෙකරත්තං, විපස්සනං පරිබ්‍රූහෙන්තො පුග්ගලො. තෙනාහ – ‘‘විපස්සනානුයොගසමන්නාගතත්තා’’ති. තං උද්දිස්ස පවත්තියා පන භද්දෙකරත්තසහචරණතො භද්දෙකරත්තො. තෙනාහ භගවා – ‘‘භද්දෙකරත්තස්ස වො, භික්ඛවෙ, උද්දෙසඤ්ච විභඞ්ගඤ්ච දෙසෙස්සාමී’’ති. දෙසෙතබ්බමත්ථං උද්දිසති එතෙනාති උද්දෙසො, සඞ්ඛෙපදෙසනා එව. යස්මා පන නිද්දෙසපදානං ජනනිට්ඨානෙ ඨිතත්තා මාතා වියාති මාතිකාති වුච්චති, තස්මාහ ‘‘උද්දෙසන්ති මාතික’’න්ති. උද්දිට්ඨමත්ථං විභජති එතෙනාති විභඞ්ගො විත්ථාරදෙසනා, තෙනාහ – ‘‘විත්ථාරභාජනිය’’න්ති ‘‘යථාඋද්දිට්ඨමත්ථං විත්ථාරතො භාජෙති විභජති එතෙනා’’ති කත්වා.

උප්පාදාදිඛණත්තයං පත්වා අතික්කමං අතික්කන්තං අතීතං. තං පන අත්ථතො විගතං ඛන්ධපඤ්චකන්ති ආහ ‘‘අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ’’ති. තණ්හාදිට්ඨීහි නානුගච්ඡෙය්‍යාති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි නානුභවෙය්‍ය, නාභිනන්දෙය්‍යාති අත්ථො. යථා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා විපරීතග්ගාහවසෙන අතීතෙසු රූපාදීසු මිච්ඡාඅභිනිවිසනං පරාමාසො දිට්ඨාභිනන්දනා; එවං ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා විපරීතග්ගාහවසෙන අනාගතෙසු රූපාදීසු මිච්ඡාඅභිනිවිසනං පරාමාසො දිට්ඨි කම්මසමාදානං දිට්ඨිපත්ථනාති තං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි න පත්ථෙය්‍යා’’ති. යදතීතන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘අපත්ත’’න්ති පදං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි කාරණවචනං. තෙනාහ ‘‘යස්මා චා’’ති. තත්ථායමධිප්පායො, ‘‘අතීතං තණ්හාදිවසෙන නාභිනන්දිතබ්බං සබ්බසො අවිජ්ජමානත්තා සසවිසාණං විය, තථා අනාගතම්පි න පත්ථෙතබ්බ’’න්ති. තත්ථ සියා – අතීතං නාභිනන්දිතබ්බං අභිනන්දනාය නිප්පයොජනත්තා, අනාගතපත්ථනා පන සඵලාපි සියාති න සබ්බසො පටික්ඛිපිතබ්බාති? න, තස්සාපි සවිඝාතභාවෙන පටික්ඛිපිතබ්බතො. තෙනාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. තත්ථ පහීනන්ති නිස්සට්ඨසභාවං. නිරුද්ධන්ති භග්ගං. අත්ථඞ්ගතන්ති විනාසං. අප්පත්තන්ති සභාවං උප්පාදාදිකං අසම්පත්තං. අජාතන්ති න ජාතං. අනිබ්බත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං.

යත්ථ යත්ථාති යස්මිං යස්මිං ඛණෙ, යස්මිං යස්මිං වා ධම්මපුඤ්ජෙ උප්පන්නං, තං සබ්බම්පි අසෙසෙත්වා. අරඤ්ඤාදීසු වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො. තෙන අරඤ්ඤෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා පබ්බතකන්දරාදීසු වාති ඨානනියමාභාවා අනුපස්සනාය සාතච්චකාරිතං දස්සෙති. යමකාදිවසෙන පරිබ්‍රූහියමානා විපස්සනා විය පටිපක්ඛෙහි අකොපනියාව හොතීති ආහ – ‘‘අසංහීරං අසංකුප්පන්ති ඉදං විපස්සනාපටිවිපස්සනාදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති. ගාථායමයමත්ථො විපස්සනාවසෙන යුජ්ජතීති ආහ – ‘‘විපස්සනා හී’’තිආදි. කිං එතාය පරියායකථායාති නිප්පරියායතොව අසංහීරං අසංකුප්පං දස්සෙතුං, ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. කථං පන නිච්චස්ස නිබ්බානස්ස අනුබ්‍රූහනා හොතීති ආහ ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදි. එතෙන තදාරම්මණධම්මා බ්‍රූහනාය, තෙසං ආරම්මණම්පි අත්ථතො අනුබ්‍රූහිතං නාම හොති බහුලං මනසිකාරෙනාති දස්සෙති.

ආදිතො තාපනං ආතාපනං, තෙන ආරම්භධාතුමාහ. පරිතො තාපනං පරිතාපනං, තෙන නික්කමධාතුපරක්කමධාතුයො චාති. තස්ස සෙනාති තස්ස මච්චුනො සහකරණට්ඨෙන සෙනා වියාති සෙනා. සඞ්ගරොතිආදීසු මිත්තාකාරග්ගහණෙන සාමපයොගමාහ. ලඤ්ජග්ගහණෙන ලඤ්ජදානං, තෙන දානප්පයොගං. බලරාසීති හත්ථිඅස්සාදිබලකායො. තෙන දණ්ඩභෙදානි වදති. භෙදොපි හි බලවතො එව ඉජ්ඣති, ස්වායං චතුබ්බිධොපි උපායයොගෙන සම්පවත්තීයති. තත්ථ තත්ථ ච සඞ්ගං ආසත්තිං අරති දෙතීති සඞ්ගරො පුබ්බභාගෙ වා සඞ්ගරණවසෙන තස්ස පටිජානනවසෙන පවත්තනතො.

උට්ඨාහකං උට්ඨානවීරියසම්පන්නං. සපරහිතසීවනලක්ඛණෙන අසාධුභාවපරම්මුඛභාවගමනෙන වා සන්තො.

273. මනුඤ්ඤරූපවසෙනෙව එවංරූපො අහොසීන්ති අතීතං අන්වාගමෙති තත්ථ නන්දියාසමන්වානයනතො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. කුසලසුඛසොමනස්සවෙදනාවසෙනාති කුසලවෙදනාවසෙන සුඛවෙදනාවසෙන සොමනස්සවෙදනාවසෙනාති පච්චෙකං වෙදනාසද්දො යොජෙතබ්බො. තණ්හාභිනන්දනාය සති දිට්ඨාභිනන්දනා සිද්ධා එවාති – ‘‘තණ්හං සමන්වානෙති’’ඉච්චෙව වුත්තං. හීනරූපාදි…පෙ… න මඤ්ඤති අමනුඤ්ඤොපි සමානො සමනුඤ්ඤභාවස්සෙව වසෙන මඤ්ඤනාය පවත්තනතො. නානුපවත්තයති වික්ඛම්භනවසෙන නන්දියා දූරීකතත්තා.

274. උළාරසුන්දරභාවමුඛෙනෙව අනාගතෙසුපි රූපාදීසු තණ්හාදිට්ඨිකප්පනා පවත්තතීති ආහ – ‘‘එවංරූපො…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති.

275. වත්තබ්බං සියාති යථා නන්දියා අසමන්වානයනජොතනං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පතිට්ඨපෙතුං, ‘‘අතීතං න න්වාගමෙය්‍යා’’ති උද්දෙසස්ස, ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අතීතං අන්වාගමෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.273) විභඞ්ගො වුත්තො, එවං ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්ම’’න්තිආදිකස්ස උද්දෙසස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභඞ්ගෙ වුච්චමානෙ විපස්සනාපටික්ඛෙපවසෙන, ‘‘කථඤ්ච…පෙ… වත්තබ්බං සියා’’ති වුත්තං. තයිදං පරමගම්භීරං සත්ථුදෙසනානයං අනුපධාරෙත්වා චොදිතං, යස්මා ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්ම’’න්තිආදිකස්ස උද්දෙසස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙනෙව විපස්සනාපටික්ඛෙපවසෙන, ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නෙසූ’’ති විභඞ්ගදෙසනා සම්පවත්තති. තෙනාහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. තත්ථ තස්සා එවාති විපස්සනාය එව. අභාවං දස්සෙතුං සංහීරතීති මාතිකං උද්ධරිත්වාති කථෙතුකම්‍යතාය මාතිකාවසෙන පදුද්ධාරං කත්වා, ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අසුතවා සුතවා’’ති ච ආදිනා විත්ථාරො වුත්තො. විපස්සනාය අභාවතොති විපස්සනාය අභාවිතතාය අවික්ඛම්භිතතාය තණ්හාදිට්ඨීහි සපත්තෙහි විය තත්ථ තත්ථ ඨපනාය ආකඩ්ඪීයති, තත්ථ තත්ථ විසයෙ තතො එව අපායසමුද්දං සංසාරසමුද්දං ආනීයති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.