8. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

236. තස්මාති අත්ථකාමත්තා එවමාහ, න භගවතො වචනං අනාදියන්තො. යෙ පන තදා සත්ථුවචනං න ගණ්හිංසු, තෙ කිඤ්චි අවත්වා තුණ්හීභූතා මඞ්කුභූතා අට්ඨංසු, තස්මා උභයෙසම්පි සත්ථරි අගාරවපටිපත්ති නාහොසි.

යෙනපි ජනෙන න දිට්ඨොති යෙන උභයජනෙන අඤ්ඤවිහිතතාය කුඩ්ඩකවාටාදිඅන්තරිකතාය වා න දිට්ඨො. දමනත්ථන්ති තෙහි උපාසකෙහි නිම්මදභාවං ආපාදිතානං තෙසං භික්ඛූනං දමනත්ථං. ඨපයිංසූති යො ඉමෙසං භික්ඛූනං දෙති, තස්ස සතං දණ්ඩොති, සහස්සන්ති ච වදන්ති.

237. වග්ගභාවෙනෙව (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ගො 3.464) නානාසද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති භණ්ඩනෙ සමජ්ඣාසයො ජනො. බාලලක්ඛණෙ ඨිතොපි ‘‘අහං බාලො’’ති න මඤ්ඤති. භිය්‍යො චාති අත්තනො බාලභාවස්ස අජානනතොපි භිය්‍යො ච භණ්ඩනස්ස උපරි ඵොටො විය සඞ්ඝභෙදස්ස අත්තනො කාරණභාවම්පි උප්පජ්ජමානං න මඤ්ඤි නඤ්ඤාසි.

කලහවසෙන පවත්තවාචායෙව ගොචරො එතෙසන්ති වාචාගොචරා හුත්වා. මුඛායාමන්ති විවාදවසෙන මුඛං ආයමෙත්වා භාණිනො. න තං ජානන්තීති තං කලහං න ජානන්ති. කලහං කරොන්තො ච තං න ජානන්තො නාම නත්ථි. යථා පන න ජානන්ති, තං දස්සෙතුං ආහ – ‘‘එවං සාදීනවො අය’’න්ති. අයං කලහො නාම අත්තනො පරෙසඤ්ච අත්ථජාපනතො අනත්ථුප්පාදනතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ සම්පරායෙ ච සාදීනවො, සදොසොති අත්ථො.

උපනය්හන්තීති උපනාහවසෙන අනුබන්ධන්ති. පොරාණොති පුරිමෙහි බුද්ධාදීහි ආචිණ්ණසමාචිණ්ණතාය පුරාතනො.

න ජානන්තීති අනිච්චසඤ්ඤං න පච්චුපට්ඨාපෙන්ති.

තථා පවත්තවෙරානන්ති අට්ඨිඡින්නාදිභාවං නිස්සාය උපනයවසෙන චිරකාලං පවත්තවෙරානං.

බාලසහායතාය ඉමෙ භික්ඛූ කලහපසුතා, පණ්ඩිතසහායානං පන ඉදං න සියාති පණ්ඩිතසහායස්ස බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. සීහබ්‍යග්ඝාදිකෙ පාකටපරිස්සයෙ රාගදොසාදිකෙ පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා.

මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ මාතඞ්ගරඤ්ඤෙති සරලොපෙන සන්ධි. මාතඞ්ගසද්දෙනෙව හත්ථිභාවස්ස වුත්තත්තා නාගවචනං තස්ස මහත්තවිභාවනත්ථන්ති ආහ – ‘‘නාගොති මහන්තාධිවචනමෙත’’න්ති. මහන්තපරියායොපි හි නාග-සද්දො හොති ‘‘එවං නාගස්ස නාගෙන, ඊසාදන්තස්ස හත්ථිනො’’තිආදීසු (උදා. 25; මහාව. 467).

238. කිරසද්දො අනුස්සවසූචනත්ථො නිපාතො. තෙන අයමෙත්ථ සුතිපරම්පරාති දස්සෙති. භගවතා හි සො ආදීනවො පගෙව පරිඤ්ඤාතො, න තෙන සත්ථා නිබ්බිණ්ණො හොති; තස්මිං පන අන්තොවස්සෙ කෙචි බුද්ධවෙනෙය්‍යා නාහෙසුං; තෙන අඤ්ඤත්ථ ගමනං තෙසං භික්ඛූනං දමනුපායොති පාලිලෙය්‍යකං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තො එකවිහාරිං ආයස්මන්තං භගුං, සමග්ගවාසං වසන්තෙ ච අනුරුද්ධත්ථෙරාදිකෙ සම්පහංසෙතුං අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ච. ඉමං උපක්කිලෙසොවාදං දාතුං තත්ථ ගතො, තස්මා කලහකාරකෙ කිරස්සාති එත්ථාපි කිරසද්දග්ගහණෙ එසෙව නයො. වුත්තනයමෙව ගොසිඞ්ගසාලසුත්තෙ (ම. නි. 1.325 ආදයො).

241. ‘‘යථා කථං පනා’’ති වුත්තපුච්ඡානං පච්ඡිමභාවතො ‘‘අත්ථි පන වොති පච්ඡිමපුච්ඡායා’’ති වුත්තං, න පුන ‘‘අත්ථි පන වො’’ති පවත්තනස්ස පුච්ඡනස්ස අත්ථිභාවතො. සො පන ලොකුත්තරධම්මො. ථෙරානන්ති අනුරුද්ධත්ථෙරාදීනං නත්ථි. පරිකම්මොභාසං පුච්ඡතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ කතාධිකාරත්තා තස්ස උප්පාදනත්ථං පරිකම්මොභාසං පුච්ඡති. පරිකම්මොභාසන්ති පරිකම්මසමාධිනිබ්බත්තං ඔභාසං, උපචාරජ්ඣානසඤ්ජනිතං ඔභාසන්ති අත්ථො. චතුත්ථජ්ඣානලාභී හි දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මත්ථං ඔභාසකසිණං භාවෙත්වා උපචාරෙ ඨපිතො සමාධි පරිකම්මසමාධි, තත්ථ ඔභාසො පරිකම්මොභාසොති වුත්තො. තං සන්ධායාහ – ‘‘ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාමාති පරිකම්මොභාසං සඤ්ජානාමා’’ති. යත්තකෙ හි ඨානෙ දිබ්බචක්ඛුනා රූපගතං දට්ඨුකාමො, තත්තකං ඨානං ඔභාසකසිණං ඵරිත්වා ඨිතො. තං ඔභාසං තත්ථ ච රූපගතං දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන පස්සති, ථෙරා ච තථා පටිපජ්ජිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාම දස්සනඤ්ච රූපාන’’න්ති. යස්මා පන තෙසං රූපගතං පස්සන්තානං පරිකම්මවාරො අතික්කමි, තතො ඔභාසො අන්තරධායි, තස්මිං අන්තරහිතෙ රූපගතම්පි න පඤ්ඤායති. පරිකම්මන්ති හි යථාවුත්තකසිණාරම්මණං උපචාරජ්ඣානං, රූපගතං පස්සන්තානං කසිණොභාසවසෙන රූපගතදස්සනං, කසිණොභාසො ච පරිකම්මවසෙනාති තදුභයම්පි පරිකම්මස්ස අප්පවත්තියා නාහොසි, තයිදං කාරණං ආදිකම්මිකභාවතො ථෙරා න මඤ්ඤිංසු, තස්මා වුත්තං ‘‘නප්පටිවිජ්ඣාමා’’ති.

නිමිත්තං පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති කාරණං පච්චක්ඛතො දස්සෙත්වා සුවිසුද්ධදිබ්බචක්ඛුඤාණෙ ථෙරං පතිට්ඨාපෙතුකාමො සත්ථා වදති. කිං න ආළුලෙස්සන්තීති කිං න බ්‍යාමොහෙස්සන්ති, බ්‍යාමොහෙස්සන්ති එවාති අත්ථො. විචිකිච්ඡා උදපාදීති දිබ්බචක්ඛුනො යථාඋපට්ඨිතෙසු රූපගතෙසු අපුබ්බතාය, ‘‘ඉදං නු ඛො රූපගතං කිං, ඉදං නු ඛො කි’’න්ති මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නත්තා විචිකිච්ඡා සංසයො උප්පජ්ජි. සමාධි චවීති විචිකිච්ඡාය උප්පන්නත්තා පරිකම්මසමාධි විගච්ඡි. තතො එව හි පරිකම්මොභාසොපි අන්තරධායි, දිබ්බචක්ඛුනාපි රූපං න පස්සි. න මනසි කරිස්සාමීති මනසිකාරවසෙන මෙ රූපානි උපට්ඨහිංසු, රූපානි පස්සතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, තස්මා ඉදානි කිඤ්චි න මනසි කරිස්සාමීති තුණ්හී අහොසි තං පන තුණ්හීභාවප්පත්තිං සන්ධායාහ ‘‘අමනසිකාරො උදපාදී’’ති.

තථාභූතස්ස අමනසිකාරස්ස අභාවං ආගම්ම උප්පිලං උදපාදි. වීරියං ගාළ්හං පග්ගහිතන්ති ථිනමිද්ධඡම්භිතත්තානං වූපසමනත්ථං අච්චාරද්ධවීරියං අහොසි, තෙන චිත්තෙ සමාධිදූසිකා ගෙහස්සිතා බලවපීති උප්පන්නා. තෙනාහ ‘‘උප්පිලං උප්පන්න’’න්ති. තතොති සිථිලවීරියත්තා. පතමෙය්‍යාති අතිවිය ඛින්නං භවෙය්‍ය. තං මමාති පත්ථනාඅභිභවනීයමනසීසෙන ජප්පෙතීති අභිජප්පා, තණ්හා. නානත්තා නානාසභාවා සඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤා. අතිවිය උපරි කත්වා නිජ්ඣානං පෙක්ඛනං අතිනිජ්ඣායිතත්තං.

243. පරිකම්මොභාසමෙවාති පරිකම්මසමුට්ඨිතං ඔභාසමෙව. න ච රූපානි පස්සාමීති ඔභාසමනසිකාරපසුතතාය දිබ්බචක්ඛුනා රූපානි න පස්සාමි. විසයරූපමෙවාති තෙන ඵරිත්වා ඨිතට්ඨානෙව දිබ්බචක්ඛුනො විසයභූතං රූපගතමෙව මනසි කරොමි.

කසිණරූපානං වසෙනෙත්ථ ඔභාසස්ස පරිත්තතාති ආහ ‘‘පරිත්තට්ඨානෙ ඔභාස’’න්ති. පරිත්තානි රූපානීති කතිපයානි, සා ච නෙසං පරිත්තතා ඨානවසෙනෙවාති ආහ ‘‘පරිත්තකට්ඨානෙ රූපානී’’ති. ‘‘අප්පමාණඤ්චෙවා’’තිආදිනා වුත්තො දුතියවාරො. ඔභාසපරිත්තතං සන්ධාය පරිකම්මසමාධි ‘‘පරිත්තො’’ති වුත්තො තස්සෙව ඔභාසස්ස අප්පමාණතාය අප්පමාණසමාධීති වචනතො. තස්මිං සමයෙති තස්මිං පරිත්තසමාධිනො උප්පන්නසමයෙ. දිබ්බචක්ඛුපි පරිත්තකං හොති පරිත්තරූපගතදස්සනතො.

245. දුකතිකජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ දුකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ තිකජ්ඣානසමාධින්ති යොජනා. දුකජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ තතියචතුත්ථවසෙන දුකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ චතුත්ථපඤ්චමවසෙන දුකජ්ඣානසමාධිං. තිකචතුක්කජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ තිකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ චතුක්කජ්ඣානසමාධින්ති යොජනා.

තිවිධන්ති සප්පීතිකවසෙන තිප්පකාරං සමාධිං. තදන්තොගධාති සප්පීතිකාදිසභාවා. කාමං භගවා පුරිමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, පච්ඡිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුඤාණං නිබ්බත්තෙන්තොපි ඉමානි ඤාණානි භාවෙසියෙව. විපස්සනාපාදකානි පන ඤාණානි සන්ධාය, ‘‘පච්ඡිමයාමෙ’’ති වුත්තං, තෙනාහ ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පඤ්චමජ්ඣානස්සාති පඤ්චමජ්ඣානිකස්ස වසෙන පඨමජ්ඣානිකො මග්ගො නත්ථි. සොති පඤ්චකනයො භගවතො ලොකියො අහොසි. එතන්ති එතං, ‘‘සවිතක්කම්පි සවිචාරං සමාධිං භාවෙමී’’තිආදිවචනං. ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සන්ධාය වුත්තං, න ‘‘ලොකියං වා ලොකුත්තරමෙව වා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.