7. මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනා

136. දොසෙහි ආරකාති අරියං. තෙනාහ ‘‘නිද්දොස’’න්ති. සා පන නිද්දොසතා ලොකුත්තරභාවෙන සවිසෙසාති ආහ ‘‘ලොකුත්තර’’න්ති. සම්මා සුන්දරො පසත්ථො නිය්‍යානිකො සමාධි සම්මාසමාධීති ආහ – ‘‘සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධි’’න්ති. උපනිසීදති එත්ථ ඵලං තප්පටිබද්ධවුත්තිතායාති උපනිසං, කාරණන්ති ආහ – ‘‘සඋපනිසන්ති සප්පච්චය’’න්ති. පරිකරොති පරිවාරෙතීති පරික්ඛාරොති ආහ – ‘‘සපරික්ඛාරන්ති සපරිවාර’’න්ති.

පරිවාරිතාති සහජාතාදිපච්චයභාවෙන පරිවාරන්තෙහි විය උපගතා. පුරෙචාරිකාති වුට්ඨානගාමිනිභාවනා සහජාතාදිපච්චයවසෙන පච්චයත්තා පුරස්සරා. තෙනාහ – ‘‘විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි චා’’ති. ඉදානි තානි කිච්චතො දස්සෙතුං, ‘‘විපස්සනාසම්මාදිට්ඨී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරිවීමංසග්ගහණං තත්ථ තත්ථ චිත්තුප්පාදෙ වීමංසාධිපතෙය්‍යෙන පවත්තියා සම්මාදිට්ඨියා පුබ්බඞ්ගමභාවදස්සනත්ථං. තෙනස්ස මග්ගසමාධිස්ස නානාඛණිකං පුබ්බඞ්ගමභාවං දස්සෙති. වීමංසනපරියොසානෙති තථාපවත්තඅනුලොමඤාණස්ස ඔසානෙ. භූමිලද්ධං වට්ටං සමුග්ඝාටයමානාති අත්තනො සන්තානෙ දීඝරත්තං අනුසයිතං කිලෙසවට්ටං සමුච්ඡින්දන්ති. වූපසමයමානාති තස්සෙව වෙවචනං. වූපසමයමානාති වා තතො එව අවසිට්ඨම්පි වට්ටං අප්පවත්තිකරණවසෙන වූපසමෙන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘මග්ගසම්මාදිට්ඨි…පෙ… උප්පජ්ජතී’’ති. සාති සම්මාදිට්ඨි. දුවිධාපීති යථාවුත්තා දුවිධාපි. ඉධ අධිප්පෙතා විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය කිච්චස්ස දස්සිතත්තා.

ලක්ඛණෙ පටිවිජ්ඣමානෙ ලක්ඛණිකො ධම්මො පටිවිද්ධො හොතීති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිං…පෙ… ආරම්මණතො පජානාතී’’ති. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨියම්පි එසෙව නයො. කිච්චතොති භාවනාකිච්චතො. සම්මාදිට්ඨියං තදධිගතඅසම්මොහතාය අසම්මොහතො පජානාති. කිච්චතොති පටිවෙධකිච්චතො. තං පන සබ්බථා අසම්මුය්හනමෙවාති ආහ ‘‘අසම්මොහතො’’ති. එවං පජානනාති මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨීති යාථාවතො අවබොධො. අස්සාති තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස.

ද්වායන්ති -කාරො දීඝං කත්වා වුත්තො. තෙනාහ ‘‘ද්වයං වදාමී’’ති. ද්වෙ අවයවා එතස්සාති ද්වයං. තෙනාහ ‘‘දුවිධකොට්ඨාසං වදාමී’’ති. පුඤ්ඤස්ස එකො භාගො සො එව පුඤ්ඤභාගිකො, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුඤ්ඤභාගියා’’ති වුත්තං. උපධිසඞ්ඛාතස්සාති ඛන්ධපබන්ධසඞ්ඛාතස්ස.

අමතද්වාරන්ති අරියමග්ගං. පඤ්ඤපෙතීති නිය්‍යානාදිපකාරතො පඤ්ඤපෙති. තෙනාහ ‘‘විභජිත්වා දස්සෙතී’’ති. තත්ථ සම්මොහස්ස විද්ධංසනෙන අසම්මොහතො දස්සෙති. තස්මිං අත්ථෙති අමතද්වාරපඤ්ඤාපනෙ අත්ථෙ. බොජ්ඣඞ්ගප්පත්තාති බොජ්ඣඞ්ගභාවප්පත්තා. මග්ගභාවෙන නිය්‍යානභාවෙන පවත්තියා මග්ගපඤ්ඤාය අට්ඨන්නම්පි සාධාරණත්තා සමුදායස්ස ච අවයවො අඞ්ගන්ති කත්වා සෙසධම්මෙ අඞ්ගිකභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘අරියමග්ගස්ස අඞ්ග’’න්ති ආහ. සො භික්ඛූති මිච්ඡාදිට්ඨිං ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨී’’ති සම්මාදිට්ඨිං ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති ජානන්තො භික්ඛු. පජහනත්ථායාති සමුච්ඡෙදවසෙන පජහනාය. පටිලාභත්ථායාති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා අධිගමාය. කුසලවායාමොති විපස්සනාසම්පයුත්තොව කොසල්ලසම්භූතො වායාමො. සරතීති සතො, තං පනස්ස සරණං සතිසමඞ්ගිතායාති ආහ ‘‘සතියා සමන්නාගතො’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං යථාභූතා සම්මාවායාමසතියො සහජාතා ච පුරෙජාතා ච හුත්වා පරිවාරෙන්ති, ‘‘ඉතියිමෙ තයො ධම්මා සම්මාදිට්ඨිං අනුපරිධාවන්ති අනුපරිවත්තන්තී’’ති පන වචනතො, ‘‘එත්ථ හී’’තිආදිනා මග්ගසම්මාදිට්ඨියා එව සෙසධම්මානං යථාරහං සහචරණභාවෙන පරිවාරණං යොජිතං. සම්මාසඞ්කප්පාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවානං ගහණං ඉතරෙසං පරිවාරභාවෙන ගහිතත්තා. න හි සක්කා තෙ එව පරිවාරෙ පරිවාරවන්තෙ ච කත්වා වත්තුං සඞ්කරතො සම්මොහජනනතො ච. තයොති සම්මාදිට්ඨිවායාමසතියො සහජාතපරිවාරාව හොන්ති මග්ගක්ඛණිකානං තෙසං අධිප්පෙතත්තා විපස්සනාඛණවිරතීනං අසම්භවතො.

137. තක්කනවසෙන ලොකසිද්ධෙනාති අධිප්පායො. ‘‘එවඤ්චෙවඤ්ච භවිතබ්බ’’න්ති විවිධං තක්කනං කූපෙ විය උදකස්ස ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කනං විතක්කො. සඞ්කප්පනවසෙනාති තං තං ආරම්මණං ගහෙත්වා කප්පනවසෙන. තක්කනං කප්පනන්ති ච අතංසහජාතානමෙවාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගොති ඉමිනා සමාධිනා ලද්ධුපකාරස්සෙව විතක්කස්ස අප්පනාපරියායො හොතීති දස්සෙති. විසෙසෙන වා අප්පනා විතක්කස්ස වසෙන චිත්තං ආරම්මණං අභිරොපෙති, විතක්කෙ අසති කථන්ති ආහ ‘‘විතක්කෙ පනා’’තිආදි. අත්තනොයෙව ධම්මතාය චිත්තං ආරම්මණං අභිරුහතීති, එතෙන ආරම්මණධම්මානං ගහණං නාම සභාවසිද්ධං, න ධම්මන්තරමපෙක්ඛති, විතක්කො පන පවත්තමානො ආරම්මණාභිනිරොපනවසෙනෙව පවත්තතීති දස්සෙති. එවං සන්තෙපි සභාවාවිතක්කචිත්තුප්පාදතො සවිතක්කචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණග්ගහණවිසෙසො විතක්කෙන ජාතොති කත්වා විතක්කො චිත්තස්ස ආරම්මණග්ගහණෙ විසෙසපච්චයොති පාකටොයමත්ථො. අපරෙ පන භණන්ති – යථා කොචි රාජවල්ලභං, තංසම්බන්ධීනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං ආරොහති අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති විතක්කස්ස ආරම්මණාභිනිරොපනසභාවත්තා, අඤ්ඤෙසං ධම්මානඤ්ච අවිතක්කසභාවතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති (ධ. ස. 7).

යදි එවං කථං අවිතක්කචිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? විතක්කබලෙනෙව. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. පරිචයෙනාති ච සන්තානෙ පවත්තවිතක්කභාවනාසඞ්ඛාතෙන පරිචයෙන. විතක්කස්ස හි සන්තානෙ අභිණ්හං පවත්තස්ස වසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණාභිරුහනං චිරපරිචිතං; තෙන තං කදාචි විතක්කෙන විනාපි තත්ථ පවත්තතෙව; යථා ඤාණසහගතං චිත්තං සම්මසනවසෙන චිරපරිචිතං කදාචි ඤාණරහිතම්පි සම්මසනවසෙන පවත්තති; යථා වා කිලෙසසහිතං හුත්වා පවත්තං සබ්බසො කිලෙසරහිතම්පි පරිචයෙන කිලෙසවාසනාවසෙන පවත්තති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

වාචං සඞ්ඛරොතීති වාචං උප්පාදෙති, වචීඝොසුප්පත්තියා විසෙසපච්චයො හොතීති අත්ථො. ලොකියවිතක්කො ද්වත්තිංසචිත්තසහගතො වාචං සඞ්ඛරොති වචීවිඤ්ඤත්තිජනනතො. වචීසඞ්ඛාරොත්වෙව පනස්ස නාමං හොති රුළ්හිතො, තංසමත්ථතානිරොධතො වා සම්භවතො පන සඞ්ඛාරොති. ‘‘ලොකුත්තරසම්මාසඞ්කප්පං පරිවාරෙන්තී’’ති වත්වා තිවිධෙ සම්මාසඞ්කප්පෙ කදාචි කතමං පරිවාරෙන්තීති? චොදනං සන්ධායාහ ‘‘එත්ථා’’තිආදි. නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති නානාසමන්නාහාරහෙතුකත්තා, පුබ්බභාගෙයෙව ච තෙ උප්පජ්ජන්තීති. තීණි නාමානි ලභති තිවිධස්සපි පටිපක්ඛස්ස සමුච්ඡින්දනෙන සාතිසයං තිණ්ණම්පි කිච්චකරණතො. එස නයො සම්මාවාචාදීසුපි.

138. විරමති එතායාති වෙරමණී විරති වුච්චති. සා මුසාවාදතො විරමණස්ස කාරණභාවතො චෙතනාපි වෙරස්ස මණනතො විනාසනතො විරතිපීති ආහ – ‘‘විරතිපි චෙතනාපි වට්ටතී’’ති. ආරකා රමතීති සමුච්ඡින්නෙහි දූරතො සමුස්සාරෙති. විනා තෙහි රමතීති අච්චන්තමෙව තෙහි විනා භවති. තතො තතොති දිට්ඨෙ අදිට්ඨවාදාදිතො මුසාවාදා. විසෙසතො අනුප්පත්තිධම්මත්තා පටිනිවත්තා හුත්වා.

140. තිවිධෙන කුහනවත්ථුනාති පච්චයපටිසෙවන-සාමන්තජප්පන-ඉරියාපථපවත්තනසඞ්ඛාතෙන පාපිච්ඡතා නිබ්බත්තෙන තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා. එතාය කුහනාය කරණභූතාය පච්චයුප්පාදනත්ථං නිමිත්තං සීලං එතෙසන්ති යොජනා. අත්තවිසයලාභහෙතු අක්කොසනඛුංසනවම්භනාදිවසෙන පිසනං ඝට්ටනං විහෙඨනං නිප්පෙසො. ඉතො ලද්ධං අඤ්ඤස්ස, තතො ලද්ධං පරස්ස දත්වා එවං ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසතීති ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසනා. පාළියං ආගතො කුහනාදිවසෙන මිච්ඡාආජීවො. කො පන සොති ආහ ‘‘ආජීවහෙතූ’’තිආදි. තාසංයෙවාති අවධාරණං, ‘‘ආජීවො කුප්පමානො කායවචීද්වාරෙසු එව කුප්පතී’’ති කත්වා වුත්තං.

141. සම්මා පසත්ථා සොභනා නිය්‍යානිකා දිට්ඨි එතස්සාති සම්මාදිට්ඨි, පුග්ගලො. තස්ස පන යස්මා සම්මාදිට්ඨි සච්චාභිසමයස්ස නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය අවස්සයො, තස්මා වුත්තං – ‘‘මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතස්සා’’ති. පහොති භවති තාය සහෙව උප්පජ්ජති පවත්තති. පච්චවෙක්ඛණඤාණං යාථාවතො ජානනට්ඨෙන සම්මාඤාණන්ති ඉධාධිප්පෙතං, තඤ්ච ඛො මග්ගසමාධිම්හි ඨිතෙ එව හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ආහ – ‘‘මග්ගසම්මාසමාධිම්හි…පෙ… සම්මාඤාණං පහොතී’’තිආදි. ඉමිනා කිං දස්සෙතීති? යථා මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතො පුග්ගලො, ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තො, එවං මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණෙ ඨිතො, ‘‘සම්මාඤාණො’’ති වුත්තො, තස්ස ච මග්ගඵලසම්මාසමාධිපවත්තියා පහොති සම්මාඤාණස්ස සම්මාවිමුත්තියා පහොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඵලසමාධි තාව පවත්තතු, මග්ගසමාධි පන කථන්ති? තම්පි අකුප්පභාවතාය අච්චන්තසමාධිභාවතො කිච්චනිප්ඵත්තියා පවත්තතෙවාති වත්තබ්බතං ලභති. ඨපෙත්වා අට්ඨඵලඞ්ගානීති ඵලභූතානි සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි, ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා විසුං ගහිතත්තා ඨපෙත්වා. සම්මාඤාණං පච්චවෙක්ඛණං කත්වාති පච්චවෙක්ඛණඤාණං සම්මාඤාණං කත්වා. ඵලං කාතුන්ති ඵලධම්මසහචරිතතාය විපාකසභාවතාය ච ‘‘ඵල’’න්ති ලද්ධනාමෙ ඵලසම්පයුත්තධම්මෙ සම්මාවිමුත්තිං කාතුං වට්ටතීති වුත්තං. තථා ච වුත්තං සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.83) ‘‘ඵලසම්පයුත්තානි පන සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි ඨපෙත්වා සෙසධම්මා සම්මාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා’’ති.

142. නිජ්ජිණ්ණාති නිජ්ජීරිතා, විද්ධස්තා විනාසිතාති අත්ථො. ඵලං කථිතන්ති ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතී’’ති ඉමිනා වාරෙන සාමඤ්ඤඵලං කථිතන්ති වදන්ති, නිජ්ජීරණං පටිප්පස්සම්භනන්ති අධිප්පායො. නිජ්ජීරණං පන සමුච්ඡින්දනන්ති කත්වා, මජ්ඣිමභාණකා…පෙ… මග්ගො කථිතොති වදන්ති. දස්සනට්ඨෙනාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන චතුන්නං සච්චානං පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන. විදිතකරණට්ඨෙනාති පච්චක්ඛෙන යථාදිට්ඨානං මග්ගඵලානං පාකටකරණට්ඨෙන. තදධිමුත්තට්ඨෙනාති තස්මිං යථාසච්ඡිකතෙ නිබ්බානෙ අධිමුච්චනභාවෙන.

කුසලපක්ඛාති අනවජ්ජකොට්ඨාසා. මහාවිපාකදානෙනාති මහතො විපුලස්ස ලොකුත්තරස්ස සුඛවිපාකස්ස චෙව කායිකාදිදුක්ඛවිපාකස්ස ච දානෙන.

යථා මහාවිපාකස්ස දානෙන මහාචත්තාරීසකං, තථා බහුතායපි මහාචත්තාරීසකොති දස්සෙතුං, ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ පඤ්ච සම්මාදිට්ඨියො කථිතා’’තිආදි වුත්තං. බහුඅත්ථොපි හි මහා-සද්දො හොති ‘‘මහාජනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.65). එත්ථ ච ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා වත්ථුභෙදෙන දස මිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා කථිතා, වත්ථුභෙදෙනෙව, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා දස සම්මාදිට්ඨිධම්මාති වීසති හොති. යථා ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා මග්ගවසෙන දස සම්මත්තධම්මා, තප්පටිපක්ඛභූතා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස මිච්ඡාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා අත්ථතො දස මිච්ඡත්තධම්මාති වීසති, තථා ඵලවසෙන තෙසු එවං වීසති. කථං වාරෙපි සම්මාදිට්ඨිආදයො දසාති වීසති? එවමෙතෙ ද්වෙ චත්තාරීසකානි පුරිමෙන සද්ධිං තයො චත්තාරීසකා විභාවිතාති වෙදිතබ්බා.

143. පසංසියස්ස උජුවිපච්චනීකං නින්දියං පසංසන්තොපි අත්ථතො පසංසියං නින්දන්තො නාම හොති. පසංසියස්ස ගුණපරිධංසනමුඛෙනෙව හි නින්දියස්ස පසංසාය පවත්තනතොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිනාමායං සොභනාති වදන්තොපි සම්මාදිට්ඨිං ගරහති නාමා’’තිආදි. එවමාදීති ආදිසද්දෙන ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.227) එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති; තස්මා එවංවාදිනොති එවං හෙතු පටික්ඛෙපවාදිනොති අත්ථො. ඔක්කන්තනියාමාති ඔගාළ්හමිච්ඡත්තනියාමා. එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එදිසො හි ‘‘බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො’’තිආදි වුත්තසදිසො.

අත්තනො නින්දාභයෙනාති ‘‘සම්මාදිට්ඨිඤ්ච නාමෙතෙ ගරහන්තී’’ආදිනා උපරි පරෙහි වත්තබ්බනින්දාභයෙන. ඝට්ටනභයෙනාති තථා පරෙසං ආසාදනාභයෙන. සහධම්මෙන පරෙන අත්තනො උපරි කාතබ්බනිග්ගහො උපාරම්භො, ගරහතො පරිත්තාසො උපාරම්භභයං, තං පන අත්ථතො උපවාදභයං හොතීති ආහ ‘‘උපවාදභයෙනා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.