10. සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනා

160. සඞ්ඛාරුපපත්තින්ති විපාකක්ඛන්ධසඤ්ඤිතානං සඞ්ඛාරානං උප්පත්තිං, නිබ්බත්තින්ති අත්ථො. යස්මා අවධාරණං එතස්මිං පදෙ ඉච්ඡිතබ්බන්ති, ‘‘සඞ්ඛාරානංයෙව උපපත්ති’’න්ති වත්වා තෙන නිවත්තිතං දස්සෙන්තො, ‘‘න සත්තස්සා’’ති ආහ. තෙන සත්තො ජීවො උප්පජ්ජතීති මිච්ඡාවාදං පටික්ඛිපති. එවං උප්පජ්ජනකධම්මවසෙන උප්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි උප්පත්තිජනකධම්මවසෙනපි තං දස්සෙතුං, ‘‘පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමෙසු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙනපි උපපත්ති හොති, සා පන ඉමස්මිං සුත්තෙ ගහිතාති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වාති වා-සද්දො අවුත්තත්ථාපෙක්ඛණවිකප්පත්ථො, අවුත්තත්ථාපෙක්ඛාය පන න ආගතො ‘‘ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙනා’’ති. අථ වා උපපත්ති ආගතා, එවං කිච්චං ආගතං, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො පනෙත්ථ සරූපෙන අනාගතොපි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරග්ගහණෙනෙව ගහිතොති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙනා’’ති පඨන්ති. භවූපගක්ඛන්ධානන්ති සුගතිභවූපගානං උපාදානක්ඛන්ධානං.

161. ලොකිකා වට්ටන්ති කම්මවට්ටස්ස ගහණතො. භවූපපත්තිහෙතුභූතා ඔකප්පනීයසද්ධා චතුපාරිසුද්ධිසීලං තාදිසං බුද්ධවචනබාහුසච්චං ආමිසපරිච්චාගො කම්මස්සකතාඤාණං කම්මඵලදිට්ඨි ච ඉමෙ සද්ධාදයො වෙදිතබ්බා. ඨපෙතීති පණිදහනවසෙන ඨපෙති. පණිදහතීති හි අයමෙත්ථ අත්ථො. පතිට්ඨාපෙතීති තත්ථ සුප්පතිට්ඨිතං කත්වා ඨපෙති. සහපත්ථනායාති, ‘‘අහො වතාහං…පෙ… උපපජ්ජෙය්‍ය’’න්ති එවං පවත්තපත්ථනාය සහ. සද්ධාදයොවාති යථාවුත්තා සද්ධාදයො එව පඤ්ච ධම්මා උපපත්තියා සඞ්ඛරණට්ඨෙන සඞ්ඛාරා, තස්මා එව අඤ්ඤෙහි විසිට්ඨභවූපහරණට්ඨෙන විහාරා නාමාති. තස්මිං ඨානෙති තස්මිං උපපත්තිට්ඨානෙ.

පඤ්චධම්මාව තංසමඞ්ගීපුග්ගලො උපපත්තිං මග්ගති ගවෙසති එතෙනාති මග්ගො. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. චෙතනා පනෙත්ථ සුද්ධසඞ්ඛාරතාය සද්ධාදිග්ගහණෙනෙව ගහිතා, තස්මා අවධාරණං කතං. උපපත්තිපකප්පනවසෙනෙව පවත්තියා පත්ථනාගහණෙනෙව තස්සා ගහණන්ති කෙචි. චිත්තකරයුත්තගතිනිබ්බත්තනධම්මවසෙන අවධාරණස්ස කතත්තා. චෙතනා හි නාම කම්මං, තස්සා උපපත්තිනිබ්බත්තනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තස්සා පන කිච්චකරණා සද්ධාදයො පත්ථනා චාති ඉමෙ ධම්මා සහකාරිනො භවූපපත්තියා නියාමකා හොන්තීති තත්‍රූපපත්තියා පවත්තන්තීති තෙසං මග්ගාදිභාවො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. තෙන සද්ධා පත්ථනා චාති උභයෙ ධම්මා සහිතා හුත්වා කම්මං විසෙසෙන්තා ගතිං නියමෙන්තීති දස්සෙති, පටිසන්ධිග්ගහණං අනියතං කෙවලස්ස කම්මස්ස වසෙනාති අධිප්පායො. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘කම්මං කත්වා’’ති වුත්තං, කම්මායූහනතො පන පගෙව පත්ථනං ඨපෙතුම්පි වට්ටතියෙව. කම්මං කත්වාති චෙත්ථ ‘‘තාපෙත්වා භුඤ්ජති, භුත්වා සයතී’’තිආදීසු විය න කාලනියමො, කම්මං කත්වා යදා කදාචි පත්ථනං කාතුං වට්ටතීති ච ඉදං චාරිත්තදස්සනං විය වුත්තං. යථා හි භවපත්ථනා යාව මග්ගෙන න සමුච්ඡිජ්ජති, තාව අනුප්පන්නාභිනවකතූපචිතස්ස කම්මස්ස පච්චයො හොතියෙව. පුන තථා විසෙසපච්චයො, යථා නියමෙත්වා උප්පාදිතා. තෙන වුත්තං – ‘‘යස්ස පඤ්ච ධම්මා අත්ථි, න පත්ථනා තස්ස ගති අනිබද්ධා’’ති.

165. සබ්බසොවාති ‘‘ඉදං කාළකං සාමං සෙතං හරිතං මණ්ඩලං අපරිමණ්ඩලං චතුරංසං පරිපුණ්ණං ඛුද්දකං මහන්ත’’න්තිආදිනා සබ්බසොව පාකටං හොති.

167. සුන්දරොති කාළකාදිදොසරහිතතාය සොභනො. ආකරසම්පන්නො සම්පන්නආකරුප්පත්තියා. ධොවනාදීහීති ධොවනතාපනමජ්ජනාදීහි.

168. ලොකධාතූනං සතසහස්සං අත්තනො වසෙ වත්තනතො සතසහස්සො. තස්ස පන තත්ථ ඔභාසකරණං පාකටන්ති ආහ ‘‘ආලොකඵරණබ්‍රහ්මා’’ති. අයමෙව නයො හෙට්ඨා ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසුපි. නික්ඛෙන කතන්ති නික්ඛපරිමාණෙන ජම්බොනදෙන කතං. නික්ඛං පන වීසතිසුවණ්ණන්ති කෙචි. පඤ්චවීසතිසුවණ්ණන්ති අපරෙ. සුවණ්ණං නාම චතුධරණන්ති වදන්ති. ඝට්ටනමජ්ජනක්ඛමං න හොති පරිත්තභාවතො. අතිරෙකෙනාති පඤ්චසුවණ්ණඅතිරෙකෙන නික්ඛප්පමාණං අසම්පත්තෙන. වණ්ණවන්තං පන න හොති අවිපුලතාය උළාරං හුත්වා අනුපට්ඨානතො. අවණ්ණවන්තතාය එව ඵරුසධාතුකං ඛායති. තාසූති තාසු භූමීසු, යත්ථ සාඛා වඩ්ඪිත්වා ඨිතා. තෙති සුවණ්ණඞ්කුරා. පචිත්වාති තාපෙත්වා. සම්පහට්ඨන්ති සමුජ්ජලීකතන්ති ආහ – ‘‘ධොතඝට්ටිතපමජ්ජිත’’න්ති, තම්බමත්තිකලෙපං කත්වා ධොතඤ්චෙව පාසාණාදිනා ඝට්ටිතඤ්ච එළකලොමාදිනා පමජ්ජිතඤ්චාති අත්ථො.

එතදෙවාති ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා එත්ථ ආලොකඵරණමෙව. අථ වා යං දිබ්බචක්ඛුඵරණං, ආලොකඵරණම්පි එතදෙව. යත්තකඤ්හි ඨානං යොගී කසිණාලොකෙන ඵරති; තත්තකං ඨානං දිබ්බචක්ඛුඤාණං ඵුසතීති දිබ්බචක්ඛුඵරණෙ දස්සිතෙ ආලොකඵරණං දස්සිතමෙවාති අත්ථො. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං ‘‘ඵරිත්වා’’ති ආගතට්ඨානෙ. අවිනාසෙන්තෙනාති අසම්භින්නෙන.

කසිණඵරණං වියාති කසිණොභාසෙන ඵරණං විය දිස්සති උපට්ඨාති, මණිපභාඵරණස්ස විය බ්‍රහ්මලොකෙ ධාතුඵරණස්ස දස්සිතත්තාති අධිප්පායො. සරීරපභා පන නික්ඛපභාසදිසාති, ‘‘නික්ඛොපම්මෙ සරීරඵරණං විය දිස්සතී’’ති වුත්තං. අට්ඨකථා නාම නත්ථීති පාළිපදස්ස අත්ථවණ්ණනාය නාම නිච්ඡිතාය භවිතබ්බං, අවිනිච්ඡිතාය පන නත්ථි වියාති අකථනං නාම අට්ඨකථාය අනාචිණ්ණන්ති තස්ස වාදං පටික්ඛිපිත්වා. යථා හි වත්තබ්බං, තථා අවත්වා ‘‘වියා’’ති වචනං කිමත්ථියන්ති අධිප්පායො. බුද්ධානං බ්‍යාමප්පභා බ්‍යාමප්පදෙසෙ සබ්බකාලං අධිට්ඨාති විය තස්ස බ්‍රහ්මුනො සරීරඵරණං සරීරාභාය පත්ථරණං සබ්බකාලිකං. චත්තාරිමානි ඉතරානි ඵරණානි අවිනාසෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤමභින්දිත්වා කථෙතබ්බං. ඵරණපදස්සෙව වෙවචනං ‘‘අධිමුච්චනෙනෙව ඵරණ’’න්ති. පත්ථරතීති යථාවුත්තං ඵරණවසෙන පත්ථරති. ජානාතීති අධිමුච්චනවසෙන ජානාති.

169. ආදයොති ආදි-සද්දෙන සුභෙ සඞ්ගණ්හාති. ආභාති දුතියජ්ඣානභූමිකෙ දෙවෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා සාධාරණතො වුත්තං. තතො සුභාති තතියජ්ඣානභූමිකෙ. තෙනාහ – ‘‘පාටියෙක්කා දෙවා නත්ථී’’තිආදි. සාධාරණතො කතායපි පත්ථනාය ඣානඞ්ගං පරිත්තං භාවිතඤ්චෙ, පරිත්තාභෙසු උපපත්ති හොති, මජ්ඣිමඤ්චෙ, අප්පමාණාභෙසු, පණීතඤ්චෙ, ආභස්සරෙසු උපපත්ති හොතීති දට්ඨබ්බං. සුභාති එත්ථාපි එසෙව නයො. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති ආහ – ‘‘වෙහප්ඵලාදිවාරා පාකටායෙවා’’ති.

කාමාවචරෙසු නිබ්බත්තතූතිආදිනා සද්ධාදීනං අජ්ඣානවිපස්සනානං කථං තදධිට්ඨානං හොතීති ආසඞ්කති. ඉතරො සද්ධාදීනං අජ්ඣානසභාවත්තෙපි ඣානවිපස්සනානං අධිට්ඨානං නිස්සයපච්චයාදිවසෙන සප්පච්චයත්තා බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං නිබ්බානඤ්ච ආවහන්තීති දස්සෙන්තො, ‘‘ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීලන්ති සම්භාරසීලං. අනාගාමී සමුච්ඡින්නඔරම්භාගියසංයොජනො සමානො සචෙ සබ්බසො උපපත්තියො අතික්කමිතුං න සක්කොති, අරියභූමීසු එව නිබ්බත්තති යථූපචිතඣානකම්මුනාති ආහ – ‘‘අනාගාමි…පෙ… නිබ්බත්තතී’’ති. උපරිමග්ගන්ති අග්ගමග්ගං භාවෙත්වා. ආසවක්ඛයන්ති සබ්බසො ආසවානං ඛයං පහානං පාපුණාති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

නිට්ඨිතා ච අනුපදවග්ගවණ්ණනා.