6. ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනා

66. ඛණපභඞ්ගුතාය න නිච්චා න ධුවාති අනිච්චා. තතො එව පණ්ඩිතෙහි න ඉච්චා න උපගන්තබ්බාතිපි අනිච්චා. සො චායං අනිච්චත්ථො උදයවයපරිච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො, ‘‘හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා’’ති ආහ; උප්පජ්ජිත්වා විනස්සනතොති අත්ථො. අයඤ්ච අනිච්චතා වක්ඛමානා ච තුච්ඡාදිතා ද්වින්නම්පි කාමානං සාධාරණොති ආහ – ‘‘වත්ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපී’’ති. රිත්තා විවිත්තා, තෙසං නිච්චසාරාදීනං අත්තනි අභාවතො තෙහි විසුංභූතා. යථා පන සබ්බසො සභාවරහිතමාකාසං ‘‘තුච්ඡං රිත්ත’’න්ති වුච්චති, න එවමෙතෙ. එතෙ පන කෙවලං නිච්චසාරාදිවිරහතො එව තුච්ඡා රිත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘න පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘න හි තුච්ඡමුට්ඨි නාම නත්ථී’’ති ඉදං ලොකසමඤ්ඤාවසෙන වුත්තං, ලොකසමඤ්ඤා ලොකියකථා න ලඞ්ඝිතබ්බා.

මුසාති ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය න දිස්සතීති ආහ ‘‘මුසාති නාසනකා’’ති. විසංවාදනට්ඨෙන වා මුසා. එතෙ හි අසුභාදිසභාවාපි බාලානං සුභාදිභාවෙන උපට්ඨහන්තා සුභාදිග්ගහණස්ස පච්චක්ඛභාවෙන සත්තෙ විසංවාදෙන්ති. නස්සනසභාවාති ඛණභඞ්ගත්තා ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය දිස්සමානා වියපි හුත්වා අපඤ්ඤායනකපකතිකා. තෙනාහ ‘‘ඛෙත්තං වියා’’තිආදි. ධම්මසද්දො චෙත්ථ ‘‘ජාතිධම්මාන’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.398) විය පකතිපරියායො, තථා සභාවසද්දො චාති දට්ඨබ්බං. මොසධම්මාති මොසනපකතිකා, කුසලභණ්ඩහරණසභාවාති අත්ථො. මායාකතන්ති මායාය කතං උදකාදිමණිආදිආකාරෙන මායාදිනා උපට්ඨාපිතං; මායාකතං විය මායාකතං අඤ්ඤසභාවා හුත්වා අතථා උපට්ඨහනතො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. චක්ඛුපථෙ එව කතවිජ්ජාය, න තතො පරන්ති වුත්තං – ‘‘දස්සනූපචාරෙ ඨිතස්සෙව තථා පඤ්ඤායතී’’ති. තයිදං සම්බරවිජ්ජාවසෙන වුත්තං.

එවං තාවකාලිකභාවෙන කාමානං මායාකතභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි තතො අඤ්ඤෙනපි පකාරෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා චා’’තිආදි වුත්තං. අනිච්චාදිසභාවානං කාමානං නිච්චාදිසභාවදස්සනං විපල්ලාසසහගතතාය වෙදිතබ්බං. බාලානං ලාපනතොති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානං අන්ධබාලානං පුග්ගලානං විපල්ලාසහෙතුතො. මනුස්සලොකෙ ඨත්වා මනුස්සානං වා වසෙන භගවතා භාසිතත්තා වුත්තං – ‘‘දිට්ඨධම්මිකා කාමාති මානුසකා පඤ්ච කාමගුණා’’ති. තතො එව ච ‘‘සම්පරායිකාති තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දිට්ඨධම්මා පච්චක්ඛසභාවා ආරම්මණභූතා එතාසං අත්ථීති දිට්ඨධම්මිකා. සම්පරායිකෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා සම්පරායිකා. තෙ සමෙච්ච ධීයති එත්ථ ආණාති ධෙය්‍යං, ආණාපවත්තිට්ඨානං. මාරස්ස ධෙය්‍යන්ති මාරධෙය්‍යං තස්ස ඉස්සරියපවත්තනත්තා. තෙනාහ ‘‘යෙහී’’තිආදි. ගහිතන්ති විසයවිසයීභාවෙන ගහිතං, ආරම්මණවසෙන ආරම්මණකරණවසෙන ච ගහිතන්ති අත්ථො. තත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන ගහණං නාම ‘‘ඉදං මය්හ’’න්ති අවිභාගෙන පරිග්ගහකරණං; ආරම්මණවසෙන පන ගහණං භාගසො ආරම්මණානුභවනන්ති වදන්ති. උභයස්සපි පන තණ්හාරාගවසෙන ගහණං සන්ධාය, ‘‘උභයමෙතං ගහිත’’න්ති වුත්තං. මාරොති කිලෙසමාරො. යදග්ගෙන කිලෙසමාරො, තදග්ගෙන දෙවපුත්තමාරොපි තෙ අත්තනො වසං වත්තෙති. තං සන්ධායාති ධම්මමුඛෙන පුග්ගලග්ගහණං සන්ධාය.

අප්පහීනවිපල්ලාසා හි පුග්ගලා කාමාධිමුත්තා මාරස්ස ඉස්සරියවත්තනට්ඨානතාය ‘‘මාරධෙය්‍ය’’න්ති වුත්තා, තථා මාරස්ස නිවාපගොචරපරියායෙහිපි තෙ එවං වුත්තාති දස්සෙන්තො, ‘‘යථා චොළස්සා’’තිආදිමාහ. නිවපතීති නිවාපො, සො එව බීජන්ති නිවාපබීජං. තෙති කාමගුණා. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ.

මනසි භවාති මානසාති ආහ ‘‘චිත්තසම්භූතා’’ති. තෙ පන අවිජ්ජාදයො පාළියං ආගතා. එවඤ්හි ලොහිතසන්නිස්සයො පුබ්බො විය අනුරොධූපනිස්සයො විරොධොති දස්සෙන්තො, ‘‘මමායිතෙ වත්ථුස්මි’’න්තිආදිමාහ. තෙධාති එත්ථ ඉධාති නිපාතමත්තං ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්ස’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.30) විය. කාමලොකන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං සඞ්ඛාරලොකං, යත්ථ වා ලොකෙ කාමගුණවන්තං ලොකං. චිත්තෙන අධිට්ඨහිත්වාති ඣානාරම්මණං පටිභාගනිමිත්තං භාවනාචිත්තෙන උප්පාදෙත්වා. පරිත්තං නාම වික්ඛම්භනඅසමත්ථත්තා කිලෙසෙහි පරිතො ඛණ්ඩිතං විය හොති. තස්ස පටික්ඛෙපෙනාති පරිත්තභාවපටික්ඛෙපෙන. පමාණන්තිපි කාමාවචරමෙව පාපකානං පමාණකරණධම්මානං වික්ඛම්භනවසෙන අප්පජහනතො. තප්පටික්ඛෙපවසෙන අප්පමාණං නාම මහග්ගතන්ති ආහ – ‘‘රූපාවචරං අරූපාවචර’’න්ති. සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසානං අප්පහානෙන මහග්ගතජ්ඣානම්පි සුභාවිතං නාම න හොති, පගෙව පරිත්තජ්ඣානන්ති ආහ – ‘‘සුභාවිතන්ති…පෙ… ලොකුත්තරස්සෙවෙතං නාම’’න්ති. එතස්ස වසෙනාති ‘‘සුභාවිත’’න්ති පදස්ස වසෙන.

තමෙව පටිපදන්ති තමෙව අභිජ්ඣාදිපහානාවහං ඣානපටිපදං. අරහත්තෙ තස්ස උපායභූතාය විපස්සනාය වා චතුත්ථජ්ඣානෙ තස්ස උපායභූතෙ උපචාරෙ වා සති චිත්තං පසන්නමෙව හොතීති ආහ – ‘‘අරහත්තං වා…පෙ… උපචාරං වා’’ති. අධිමොක්ඛසම්පසාදොති ‘‘අජ්ජෙව අරහත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති වා විපස්සනාය වීථිපටිපන්නත්තා; ‘‘අජ්ජෙව චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙස්සාමී’’ති වා උපචාරසමාධිනා චිත්තස්ස සමාහිතත්තා අධිමුච්චනභූතො සම්පසාදො. පටිලාභසම්පසාදොති අරහත්තස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස වා අධිගමසඞ්ඛාතො සම්පසාදො. පටිලාභොපි හි කිලෙසකාලුසියාභිභවනතො චිත්තස්ස සුප්පසන්නභාවාවහත්තා ‘‘සම්පසාදො’’ති වුත්තො. පච්චයාති නාමරූපපච්චයා අවිජ්ජාදයො. සබ්බථාති සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතොති සබ්බප්පකාරෙන. ආසාති අධිමුච්චනවසෙන ආසීසනා. තෙනාහ – ‘‘ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභතී’’ති.

පාදකන්ති පදට්ඨානං. කිලෙසා සන්නිසීදන්තීති නීවරණසහගතා එව කිලෙසා වික්ඛම්භනවසෙන වූපසමන්ති. සතීති උපචාරජ්ඣානාවහා සති සන්තිට්ඨති. සඞ්ඛාරගතන්ති භාවනාය සමතාය පවත්තමානත්තා, ඉමෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො එකරසා හුත්වා පවත්තන්තීති, භාවනාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නං සඞ්ඛාරගතං විභූතං පාකටං හුත්වා උපට්ඨාති. චිත්තුප්පාදොති භාවනාචිත්තුප්පාදො. ලෙපපිණ්ඩෙති සිලෙසපිණ්ඩෙ ලග්ගමානො විය අප්පිතො විය හොති. උපචාරෙන සමාධියති උපචාරජ්ඣානෙන සමාධියති. අයන්ති අයං දුවිධොපි අධිමුච්චනාකාරො අධිමොක්ඛසම්පසාදො නාම. තස්මිං සම්පසාදෙ සතීති එතස්මිං විපස්සනාලක්ඛණෙ, උපචාරජ්ඣානෙ වා අධිමොක්ඛසම්පසාදෙ සති. යො පන අරහත්තං වා පටිලභති චතුත්ථජ්ඣානං වා, තස්ස චිත්තං විප්පසන්නං හොතියෙව, අයං නිප්පරියායතො පටිලාභසම්පසාදො, එවං සන්තෙපි ඉධාමිප්පෙතමෙව දස්සෙතුං, ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනා හීතිආදි වුත්තස්ස සමත්ථනං. තත්ථ පඤ්ඤායාති අරහත්තපඤ්ඤාය. අධිමුච්චනස්සාති සද්දහනං උස්සුක්කාපජ්ජනස්ස. උපචාරන්ති උපචාරජ්ඣානං. ආනෙඤ්ජසමාපත්තියා අධිමුච්චනස්ස කාරණන්ති යොජනා.

එතරහි වාති ඉදානිමෙව. ආනෙඤ්ජං වාති චතුත්ථජ්ඣානං වා. සමාපජ්ජතීති අධිගච්ඡති. ඉදං හීතිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරති. අරහත්තසච්ඡිකිරියා නාම අග්ගමග්ගභාවනාය සති අත්ථතො ආපන්නා හොති, අග්ගමග්ගපඤ්ඤා එව තදත්ථං අධිමුච්චිතබ්බාති දස්සෙන්තො, ‘‘අථ වා’’ති විකප්පන්තරමාහ. තත්ථ යථා නාම පාසාදස්ස අත්ථාය සමානීතදබ්බසම්භාරාවයවෙ අප්පහොන්තෙ කූටාගාරං කාතුං න පහොන්තියෙව, එවංසම්පදමිදන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතී’’ති ආහ. චතුසච්චං වා සච්ඡිකරොති හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමනවසෙන ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජති උභයස්සපි හෙතුපරිග්ගහිතත්තා.

තත්‍රාති තස්මිං ‘‘පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චති, ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතී’’ති යථාවුත්තෙ විසෙසාධිගමෙ අයං ඉදානි වුච්චමානො යොජනානයො. එවං හොතීති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන චිත්තාභිනීහාරො හොති. කිච්චන්ති පබ්බජිතකිච්චං. තතොති අරහත්තාධිගමනතො. ඔසක්කිතමානසොති සංකුචිතචිත්තො. අන්තරා න තිට්ඨතීති අසමාහිතභූමියං න තිට්ඨති. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා තස්ස පුරිසස්ස වනමහිංසං ගහෙතුං උස්සාහවතො ඔසක්කන්තස්ස සසගොධාදිග්ගහණෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, එවං ඉමස්සපි භික්ඛුනො අරහත්තං ගහෙතුං උස්සාහවතො තතො ඔසක්කිත්වා චතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. එසෙව නයොති යථාවුත්තං උපමං උපමාසංසන්දනඤ්ච මග්ගභාවනායොජනායං චතුසච්චසච්ඡිකිරියායොජනායඤ්ච අතිදිසති.

හෙතුඅත්ථජොතනො යන්ති නිපාතො, කරණෙ වා එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. තස්ස සංවත්තනං අරහති, තං වා පයොජනං එතස්සාති තංසංවත්තනිකං. විඤ්ඤාණන්ති විපාකවිඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජසභාවං උපගච්ඡතීති ආනෙඤ්ජූපගං. යථා කුසලං ආනෙඤ්ජසභාවං, එවං තං විපාකවිඤ්ඤාණම්පි ආනෙඤ්ජසභාවං උපගතං අස්ස භවෙය්‍ය. තෙනාහ – ‘‘කාදිසමෙව භවෙය්‍යාති අත්ථො’’ති. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. කුසලවිඤ්ඤාණන්ති විපාකවිඤ්ඤාණම්පි තං කුසලං විය වදන්ති. තන්නාමකමෙවාති කුසලං විය ආනෙඤ්ජනාමකමෙව සියා. එත්ථ ච පුරිමවිකප්පෙ ‘‘ආනෙඤ්ජූපග’’න්ති තංසදිසතා වුත්තා, දුතියවිකප්පෙ තතො එව තංසමඤ්ඤතා. සො පනායමත්ථොති ආනෙඤ්ජසදිසතාය විපාකකාලෙපි තංනාමකමෙව අස්සාති යථාවුත්තො අත්ථො. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා වුත්තනයෙන. එත්ථ හි ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරහෙතුවිපාකවිඤ්ඤාණං ‘‘ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා තංනාමකමෙව කත්වා දීපිතං. අරහත්තස්සාපීති අපිසද්දෙන අග්ගමග්ගභාවනායපි හෙට්ඨිමමග්ගභාවනායපීති අත්ථො සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතාති ‘‘විපුලෙන මහග්ගතෙන චෙතසා විහරෙය්‍ය’’න්ති සමථනයං දස්සෙත්වා දෙසනා කථිතා.

67. අයඤ්හි භික්ඛූති යං උද්දිස්ස අයං දුතියානෙඤ්ජසප්පායදෙසනාය භික්ඛු වුත්තො. පඤ්ඤවන්තතරොති වත්වා තං දස්සෙතුං, ‘‘ද්වින්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසතී’’ති වුත්තං. හෙට්ඨිමස්ස හි ‘‘යෙ ච දිට්ඨධම්මිකා කාමා’’තිආදිනා රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානෙව රූපමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසො කතො, ඉමස්ස පන ‘‘යං කිඤ්චි රූප’’න්තිආදිනා සකලරූපධම්මවසෙන. භගවා හි කම්මට්ඨානං කථෙන්තො කම්මට්ඨානිකස්ස භික්ඛුනො කාරණබලානුරූපමෙව පඨමං භාවනාභිනිවෙසං දස්සෙති; සො පච්ඡා ඤාණෙ විපුලං ගච්ඡන්තෙ අනවසෙසතො ධම්මං පරිග්ගණ්හාති. රූපපටිබාහනෙනාති රූපවිරාගභාවනාය සබ්බසො සමතික්කමෙන. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තතියානෙඤ්ජාදීසු.

පඤ්ඤවන්තතරොති පඤ්ඤුත්තරො. තිණ්ණම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වාති කාමගුණා සබ්බරූපධම්මා කාමසඤ්ඤාති එවං තිණ්ණං පුග්ගලානං කම්මට්ඨානවසෙන තිධා වුත්තෙ සම්මසනූපගධම්මෙ එකතො කත්වා, ‘‘සබ්බමෙතං අනිච්ච’’න්ති එකජ්ඣං ගහෙත්වා, සම්මසති යථා – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති (දී. නි. 1.298; සං. නි. 5.1081; මහාව. 16; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 4, 7, 8; තිස්සමෙත්තෙය්‍යමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 10, 11; පටි. ම. 2.30). තෙනාහ – ‘‘උභයමෙතං අනිච්ච’’න්තිආදි. කාමරූපසඤ්ඤාවසෙන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභෙදතො අට්ඨ එකෙකකොට්ඨාසාති එවං කතං උභයන්ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘දිට්ඨධම්මික…පෙ… වසෙන සඞ්ඛිපිත්වා උභයන්ති වුත්ත’’න්ති. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති තණ්හාභිනන්දනාවසෙන ‘‘එතං මමා’’ති, දිට්ඨාභිනන්දනාවසෙන ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනන්දිතුං. එසෙව නයොති ඉමිනා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අභිනන්දිතුං අජ්ඣොසාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ඨාතුන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. කාමපටිබාහනෙනාති ඉදං ආගමනපටිපදාදස්සනත්ථං, වණ්ණභණනත්ථඤ්ච වුත්තං. රූපපටිබාහනං හිස්ස ආසන්නං, තතොපි ආකාසානඤ්චායතනසමතික්කමො, තංසමතික්කමෙන සහෙව සබ්බෙ තා විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා ‘‘උභයමෙතං අනිච්ච’’න්තිආදිවචනතො.

68. ඉධ අත්තනො චාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානං සන්ධායාහ. නිරුජ්ඣන්ති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගනිරොධෙන, සමාපජ්ජනක්ඛණෙ පන අනුප්පාදනෙනපි. තෙනාහ ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පත්වා’’ති. අතප්පකට්ඨෙනාති උළාරතරභාවෙන ඣානසමාපත්තියා අතිත්තිකරභාවෙන. තමෙව පටිපදන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභාවනමාහ. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා තතියාරුප්පකම්මට්ඨානස්ස වුත්තත්තා ‘‘යත්ථෙතා’’තිආදිනා.

ඉධ අත්තනොති ද්විකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරසඞ්ඛාතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. හෙට්ඨා වුත්තපටිපදන්ති අනන්තරං වුත්තආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානං. සති සමථභාවනායං සුඤ්ඤතාමනසිකාරස්ස ඉධ සාතිසයත්තා වුත්තං. ‘‘දුතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා’’ති.

70. තතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ අත්තනොති චතුකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරසඞ්ඛාතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. එත්ථාති එතස්මිං සුඤ්ඤතානුපස්සනාධිකාරෙ. ක්වචීති කත්ථචි ඨානෙ, කාලෙ, ධම්මෙ වා. අථ වා ක්වචීති අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා වා. අත්තනො අත්තානන්ති සකත්තානං. ‘‘අයං ඛො, භො බ්‍රහ්මා…පෙ… වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.42) පරපරිකප්පිතං අත්තානඤ්ච කස්සචි කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘කස්සචී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරස්සාති ‘‘පරා පජා’’ති ‘‘පරො පුරිසො’’ති ච එවං ගහිතස්ස. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මම-සද්දො අට්ඨානපයුත්තොති ආහ ‘‘මමසද්දං තාව ඨපෙත්වා’’ති. පරස්ස චාති අත්තතො අඤ්ඤස්ස, ‘‘පරො පුරිසො නාම අත්ථි මමත්ථාය සජිතො, තස්ස වසෙන මය්හං සබ්බං ඉජ්ඣතී’’ති එවං එකච්චදිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතවසෙන පරං අත්තානං, තඤ්ච අත්තනො කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො, ‘‘න ච ක්වචනී’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච නාහං ක්වචනීති සකඅත්තනො අභාවං පස්සති. න කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති සකඅත්තනො එව කස්සචි අනත්තනියතං පස්සති. න ච, මමාති එතං ද්වයං යථාසඞ්ඛ්‍යං සම්බන්ධිතබ්බං, අත්ථීති පච්චෙකං. ‘‘න ච ක්වචනි පරස්ස අත්තා අත්ථී’’ති පරස්ස අත්තනො අභාවං පස්සති, ‘‘තස්ස පරස්ස අත්තනො මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනතා න චත්ථී’’ති පරස්ස අත්තනො අනත්තනියතං පස්සති. එවං අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච ඛන්ධානං අත්තත්තනියසුඤ්ඤතා සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජතා චතුකොටිකසුඤ්ඤතාපරිග්ගණ්හනෙන දිට්ඨා හොති. හෙට්ඨා වුත්තපටිපදන්ති ඉධාපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානමෙව වදති. විපස්සනාවසෙනෙව ඔසක්කනා කථිතා චතුකොටිකසුඤ්ඤතාදස්සනවිසෙසභාවතො, තප්පධානත්තා චස්ස මනසිකාරස්ස.

ඉධ අත්තනොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානමාහ. සබ්බසඤ්ඤාති රූපසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤා හෙට්ඨිමා තිස්සො අරූපසඤ්ඤාති එවං සබ්බසඤ්ඤා අනවසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා වුත්තා’’ති පන විසෙසිතත්තා ඉමස්මිං ආගතා චතුත්ථජ්ඣානසඤ්ඤාදයො අපි සඤ්ඤාති අපරෙ. තන්ති සම්මුතිමත්තං කාමසඤ්ඤාපටිබාහනවසෙනෙව තෙසං නානත්තසඤ්ඤාදිනිරොධස්ස අත්ථසිද්ධත්තා. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභාවනාය සමථකම්මට්ඨානභාවතො.

71. පුබ්බෙ පඤ්චවිධං කම්මවට්ටන්ති පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නිකන්තිතණ්හා උපගමනං උපාදානං චෙතනා භවොති එවමාගතො සපරික්ඛාරො කම්මප්පබන්ධො. න ආයූහිතං අස්සාති න චෙතිතං පකප්පිතං භවෙය්‍ය. එතරහි එවං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටන්ති විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාසඞ්ඛාතො පච්චුප්පන්නො විපාකප්පබන්ධො නප්පවත්තෙය්‍ය කාරණස්ස අනිප්ඵන්නත්තා. සචෙ ආයූහිතං න භවිස්සතීති යදි චෙතිතං පකප්පිතං න සියා. යං අත්ථීති යං පරමත්ථතො විජ්ජමානකං. තෙනාහ ‘‘භූත’’න්ති. තඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තතාය ‘‘භූත’’න්ති වුච්චති. තං පජහාමීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන තතො එව ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනවසෙන පජහාමි පරිච්චජාමි.

පරිනිබ්බායීති සහ පරිකප්පනෙන අතීතත්ථෙති ආහ ‘‘පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති. පරිනිබ්බායෙය්‍ය නු ඛොති වා පාඨො, සො එවත්ථො. න කිඤ්චි කථිතන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන ඤාණුත්තරස්සෙව විසයභාවතො සරූපතො න කිඤ්චි කථිතං, නයෙන පනස්ස විසෙසං ඤාපෙතුකාමත්තා. භගවතො කිර එතදහොසි – ‘‘ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො ආනන්දො අනුසන්ධිකුසලතාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො පටිසන්ධිං අරහත්තඤ්ච සන්ධාය පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, ඉමිනා පුච්ඡානුසන්ධිනා තමත්ථං දෙසෙස්සාමී’’ති. ඔසක්කනාය ච ඉධාධිප්පෙතත්තා භින්නරසදෙසනා හොතීති පුච්ඡානුසන්ධි පුච්ඡිතා. තස්මිඤ්හි අසති අනුසන්ධිභෙදභින්නෙසා දෙසනා, න ච බුද්ධාචිණ්ණා භින්නරසදෙසනාති. විපස්සනානිස්සිතන්ති තන්නිස්සිතං. තස්ස භික්ඛුනො. උපාදියති එතෙනාති ච උපාදානං. න පරිනිබ්බායති පහාතබ්බස්ස අප්පජහනතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ධම්මාපි ඛො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා’’ති (ම. නි. 1.240). උපාදානසෙට්ඨන්ති ඉදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභවස්ස සබ්බභවග්ගතාදස්සනපරං, න පන අරියභවග්ගස්ස උපාදානසෙට්ඨතාපටිසෙධපරං.

73. නිස්සායාති භවපරියාපන්නං නාම ධම්මං නිස්සාය තප්පරියාපන්නං නාම නිස්සාය ඔඝනිත්ථරණා භගවතා අක්ඛාතා; අහො අච්ඡරියමෙතං, අහො අබ්භුතමෙතන්ති.

නවසුපි ඨානෙසු සමථයානිකස්සෙව වසෙන දෙසනාය ආගතත්තා, ඉධ ච කස්සචිපි පාදකජ්ඣානස්ස අනාමට්ඨත්තා වුත්තං – ‘‘අරියසාවකොති සුක්ඛවිපස්සකො අරියසාවකො’’ති. නවන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසතීති ඉදං ඣානධම්මෙපි අනුස්සවලද්ධෙ ගහෙත්වා සම්මසනං සම්භවතීති කත්වා වුත්තං; තෙභූමකසඞ්ඛාරගතං ඉධ වුත්තන්ති අනවසෙසතො පරිග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘යාවතා සක්කායො’’ති.

එතං අමතන්ති අමතං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තියා එතං අරහත්තං අමතරසං. තෙනාහ – ‘‘එතං අමතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති. ‘‘අනුපාදාය කිඤ්චිපි අග්ගහෙත්වා චිත්තං විමුච්චී’’ති වුත්තත්තාපි අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො නිබ්බානං අඤ්ඤත්ථ සුත්තෙ වුච්චති.

තිණ්ණං භික්ඛූනන්ති අභිනිවෙසභෙදෙන තිවිධානං. පාදකං කත්වා ඨිතස්ස ඔසක්කනාය අභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සමොධානෙත්වාති සම්මදෙව ඔදහිත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අසඞ්කරතො වවත්ථපෙත්වා. සුකථිතං නාම හොති කථෙතබ්බස්ස අනවසෙසෙත්වා කථිතත්තා.

ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.