4. සාමගාමසුත්තවණ්ණනා

41. ද්වෙධිකජාතාති ජාතද්වෙධිකා සඤ්ජාතභෙදා. ද්වෙජ්ඣජාතාති දුවිධභාවං පත්තා. භණ්ඩන්ති පරිභාසන්ති එතෙනාති භණ්ඩනං, විරුද්ධචිත්තතා. තන්ති භණ්ඩනං. ධම්මවිනයන්ති පාවචනං. විතුජ්ජන්තා මුඛසත්තීහි. සහිතං මෙති මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං පුබ්බාපරසම්බන්ධං අත්ථයුත්තං. තෙනාහ ‘‘අත්ථසංහිත’’න්ති. අධිචිණ්ණන්ති ආචිණ්ණං. විපරාවත්තන්ති විරොධදස්සනවසෙන පරාවත්තිතං, පරාවත්තං දූසිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘චිරකාලවසෙන…පෙ… නිවත්ත’’න්ති. පරියෙසමානො චර, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාහීති අත්ථො. සචෙ සක්කොසි, ඉදානිමෙව මයා වෙඨිතදොසං නිබ්බෙඨෙහි. මරණමෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤඝාතවසෙන මරණමෙව.

නාටපුත්තස්ස ඉමෙති නාටපුත්තියා. තෙ පන තස්ස සිස්සාති ආහ ‘‘අන්තෙවාසිකෙසූ’’ති. පුරිමපටිපත්තිතො පටිනිවත්තනං පටිවානං, තං රූපං සභාවො එතෙසන්ති පටිවානරූපා. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනසභාවා’’ති. කථනං අත්ථස්ස ආචික්ඛනං. පවෙදනං තස්ස හෙතුදාහරණානි ආහරිත්වා බොධනං. න උපසමාය සංවත්තතීති අනුපසමසංවත්තනං, තදෙව අනුපසමසංවත්තනිකං, තස්මිං. සමුස්සිතං හුත්වා පතිට්ඨාහෙතුභාවතො ථූපං පතිට්ඨාති ආහ – ‘‘භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ’’ති. ථූපොති වා ධම්මස්ස නිය්‍යානභාවො වෙදිතබ්බො, අඤ්ඤධම්මෙ අභිභුය්‍ය සමුස්සිතට්ඨෙන. සො නිගණ්ඨස්ස සමයෙ කෙහිචි අභින්නසම්මතොපි භින්නො විනට්ඨොයෙව සබ්බෙන සබ්බං අභාවතොති භින්නථූපො. සො එව නිය්‍යානභාවො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමානං පටිසරණං, තං එත්ථ නත්ථීති අප්පටිසරණො, තස්මිං භින්නථූපෙ අප්පටිසරණෙති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ආචරියප්පමාණන්ති ආචරියමුට්ඨි හුත්වා පමාණභූතං. නානානීහාරෙනාති නානාකාරෙන. ‘‘විවාදො න උප්පජ්ජී’’ති වත්වා තස්ස අනුප්පත්තිකාරණං දස්සෙන්තො, ‘‘සත්ථා හි…පෙ… අවිවාදකාරණං කත්වාව පරිනිබ්බායී’’ති වත්වා තං විවරිතුං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි වුත්තං. පතිට්ඨා ච අවස්සයො ච, ‘‘අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’’න්ති විනිච්ඡයනෙ මහාපදෙසා, පඤ්හබ්‍යාකරණානි ච, යස්මා තෙසු පතිට්ඨාය තෙ අවස්සාය ධම්මවිනයධරා ච නිච්ඡයං ගච්ඡන්ති. තථා හි සුත්තන්තමහාපදෙසතො විනයෙ කෙනචි පුච්ඡිතො අත්ථො චතුන්නං පඤ්හබ්‍යාකරණානං වසෙන සුවිනිච්ඡිතරූපො, තස්මා ධම්මවිනයො ඉධ සත්ථු කිච්චං කාතුං සක්කොතීති ආහ – ‘‘තෙනෙවා’’තිආදි, තස්මා උළාරාය දෙසනාය භාජනන්ති අධිප්පායො.

42. පටිපවිට්ඨං කත්වා ආහරිතබ්බතො, සච්චං කාරිතබ්බතො පාභතං මූලන්ති ආහ – ‘‘කථාපාභත’’න්ති, ධම්මකථාය මූලකාරණන්ති අත්ථො. යෙසං වසෙන විවාදො උප්පන්නො, තෙයෙව අධම්මවාදිනො, තෙසං තාව සො අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තතු, තතො අඤ්ඤෙසං දෙවමනුස්සානං කථන්ති, චොදනා පරම්පරාය සංකිලෙසවත්ථුභාවතොති පරිහාරො. තෙනාහ – ‘‘කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වියා’’තිආදි.

43. අභිඤ්ඤා දෙසිතාති අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා බොධිතා. පතිස්සයමානරූපාති අපදිස්ස පතිස්සයමානා ගරුකවසෙන නිස්සයමානසභාවා. තෙනාහ – ‘‘උපනිස්සාය විහරන්තී’’ති, ගරුතරං නිස්සයං කත්වා විහරන්තීති අත්ථො. පරිවාරෙ පඤ්ඤත්තානීති, ‘‘ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා’’ති, එවං නිද්ධාරෙත්වා පරිවාරපාළියං (පරි. 336) ආසඞ්කරවසෙන ඨපිතානි. ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යා’’ති (පාරා. 39, 42, 43) විභඞ්ගපාඨවසෙනෙව හි තානි භගවතා පඤ්ඤත්තානි. තානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බසික්ඛාපදානි අධිපාතිමොක්ඛං නාමාති, ඉදං ගොබලීබද්දඤායෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං තෙසම්පි අධිපාතිමොක්ඛභාවතො.

තත්‍රායං නයොති තස්මිං සුප්පජහනාය අප්පමත්තකභාවෙ අයං වක්ඛමානො. තානීති පණීතභොජනානි. යො කොචීති භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා. දුක්කටවත්ථුකන්ති යං කිඤ්චි දුක්කටාපත්තිවත්ථුකං. තෙනාති සුප්පජහනභාවෙන මූලාපත්තිවීතික්කමස්ස අණුමත්තතාය.

පුබ්බභාගමග්ගන්ති ලොකියමග්ගං. තත්‍රාති තස්මිං පුබ්බභාගමග්ගං නිස්සාය විවාදුප්පාදෙ. ඔභාසඤාණන්ති ඔභාසස්ස උප්පත්තිහෙතුභූතං ඤාණං. තත්ථ පන සො මග්ගසඤ්ඤිභාවෙන මග්ගො ච චතුබ්බිධොති සුතත්තා, ‘‘පට්ඨමමග්ගො නාමා’’තිආදිමාහ. එවන්ති එවං අසන්දිද්ධං අපරිසඞ්කිතං පරිච්චත්තං කත්වා කම්මට්ඨානං කථෙතුං න සක්කොති.

චෙතියං න දිට්ඨන්ති තස්ස කතං ථූපං වදති. නින්දියෙ පුථුජ්ජනභාවෙ ඨිතං පාසංසං අරියභාවං ආරොපෙත්වා තං මිච්ඡාලද්ධිං අභිනිවිස්ස පග්ගය්හ වොහරණතො සග්ගොපි මග්ගොපි වාරිතොයෙවාති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘යො නින්දියං පසංසති, තං වා නින්දති යො පසංසියො;

විචිනාති මුඛෙන සො කලිං, කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතී’’ති. (සු. නි. 663; සං. නි. 1.180-181; අ. නි. 4.3; නෙත්ති. 92);

‘‘ඛණෙනෙව අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථකම්මට්ඨානකථං ආචික්ඛිස්සාමී’’ති හි ඉමිනා තත්ථ කොහඤ්ඤම්පි දිස්සති; ඉතරෙසු පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. උප්පාටෙත්වාති උද්ධරිත්වා. ‘‘අථ තෙ භික්ඛූ’’තිආදි සෙසං නාම. ‘‘අමතං තෙ පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්තී’’ති (අ. නි. 1.600) වචනං දුග්ගහිතං ගණ්හාපෙත්වා, ‘‘එත්තාවතා වො අමතං පරිභුත්තං නාම භවිස්සතී’’ති ආහ.

44. එවන්ති ආකාරලක්ඛණමෙතං, න ආකාරනියමනං. තෙන ඉමිනාව කාරණෙන ච යො විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ගරුස්මිං ගරූති පවත්තං චිත්තං ගරුවිසයත්තා තංසහචරිතත්තා ගරු, තස්ස භාවො ගාරවං, ගරුකරණං, තං එත්ථ නත්ථීති අගාරවො. තෙනාහ ‘‘ගාරවවිරහිතො’’ති. ගරුස්ස ගාරවවසෙන පතිස්සයනං පතිස්සොති වුච්චති නීචවුත්තිතා, තප්පටිපක්ඛතො අප්පතිස්සොති ආහ – ‘‘අප්පතිස්සයො අනීචවුත්තී’’ති. එත්ථ යථායං පුග්ගලො සත්ථරි අගාරවො නාම හොති, තං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තීසුකාලෙසු උපට්ඨානං න යාතීතිආදි සමුදායකිත්තනඅනවසෙසදස්සනං, අවයවතො පන අගාරවසිද්ධි යථා තං සාමඤ්ඤතො සික්ඛාපදසමාදානං තබ්බිසෙසො භෙදො. එස නයො සෙසෙසුපි.

සක්කච්චං න ගච්ඡතීති ආදරවසෙන න ගච්ඡති. සඞ්ඝෙ කතොයෙව හොති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා තස්ස, යථා සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නං එකෙන භික්ඛුනා පටිග්ගහිතං සඞ්ඝස්ස දින්නමෙව හොති. අපරිපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො. තෙනාහ භගවා – ‘‘සික්ඛාය න පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 2.135). අත්තනො පරිසාය උප්පන්නං විවාදමූලං විසෙසතො අත්තනා වූපසමෙතබ්බතො අත්තනො ච අනත්ථාවහතො ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්ත්වෙව වුත්තං. එස නයො බහිද්ධාති එත්ථාපි.

46. ඡඨානානීති ඡමූලානි. යථා සමනවසෙන සමථානං විවාදාදීසු අධිකත්තුභාවො, එවං විවාදාදීනං තෙහි අධිකත්තබ්බතාපීති ආහ – ‘‘වූපසමනත්ථාය…පෙ… අධිකරණානී’’ති. තෙන අධිකරණසද්දස්ස කම්මත්ථතං ආහ. සමථා වා සමනවසෙන අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි, විවාදාදයො.

විවාදො උප්පන්නමත්තොව හුත්වා පරතො කක්ඛළත්ථාය සංවත්තනතො යං වත්ථුං නිස්සාය පඨමං උප්පන්නො විවාදානුසාරෙන මූලකං විය අනුබන්ධරොගො තමෙව තදඤ්ඤං වා වත්ථුං කත්වා පවඩ්ඪන්තො විවාදාධිකරණං පත්වා උපරි වඩ්ඪති නාම, අනුවාදාපත්තිකිච්චාධිකරණං පත්වා විවාදස්ස ච වඩ්ඪනං පාකටමෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘චත්තාරි අධිකරණානි පත්වා උපරි වඩ්ඪන්තො සො විවාදො’’ති. උප්පන්නානං උප්පන්නානන්ති (දී. නි. ටී. 3.331) උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං.

අට්ඨාරසහි වත්ථූහීති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධී දාහෙය්‍යුං. දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති (සං. නි. ටී. 2.3.39-42; කඞ්ඛා. අභි. ටී. අධිකරණසමථවණ්ණනා), තස්මා තෙසු අඤ්ඤතරෙන විවදන්තා, ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තී’’ති වුච්චන්ති. උපවදනාති අක්කොසො. චොදනාති අනුයොගො.

අධිකරණස්ස සම්මුඛාව විනයනතො සම්මුඛාවිනයො. සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යෙභුය්‍යසිකකම්මස්ස කරණං යෙභුය්‍යසිකා. කාරකසඞ්ඝස්ස සාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො, න යථා තථා කාරකපුග්ගලානං සම්මුඛතාමත්තං. භූතතාති තච්ඡතා. සච්චපරියායො හි ඉධ ධම්ම-සද්දො ‘‘ධම්මවාදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.9) විය. විනෙති එතෙනාති විනයො, තස්ස තස්ස අධිකරණස්ස වූපසමාය භගවතා වුත්තවිධි, තස්ස විනයස්ස සම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා. විවාදවත්ථුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ පච්චත්ථිකා අත්ථපච්චත්ථිකා, තෙසං අත්ථපච්චත්ථිකානං. සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති සම්මතපුග්ගලෙහෙව වූපසමනතො.

නන්ති විවාදාධිකරණං. ‘‘න ඡන්දාගතිං ගච්ඡතී’’තිආදිනා (පරි. 383) වුත්තං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං. ගුළ්හකාදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගුළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො; ලජ්ජුස්සන්නාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, සා යෙභුය්‍යසිකාති ආහ – ‘‘ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතායා’’තිආදි.

එවං විනිච්ඡිතන්ති ආපත්තිං දස්සෙත්වා රොපනවසෙන විනිච්ඡිතං, පටිකම්මං පන ආපත්තාධිකරණසමථෙ පරතො ආගමිස්සති. න සමණසාරුප්පං අස්සාමණකං, සමණෙහි අකාතබ්බං, තස්මිං. අජ්ඣාචාරෙ වීතික්කමෙසති. පටිචරතොති පටිච්ඡාදෙන්තස්ස. පාපුස්සන්නතාය පාපියො, පුග්ගලො, තස්ස කාතබ්බකම්මං තස්සපාපියසිකං.

සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි පටිඤ්ඤාය, තථාරූපාය ඛන්තියා වා විනා අවූපසමනතො. එත්ථාති ආපත්තිදෙසනායං. පටිඤ්ඤාතෙ ආපන්නභාවාදිකෙ කරණකිරියා, ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති, පරිවාසදානාදිවසෙන ච පවත්තං වචීකම්මං පටිඤ්ඤාතකරණං.

යථානුරූපන්ති ‘‘ද්වීහි චතූහි තිහි එකෙනා’’ති එවං වුත්තනයෙන යථානුරූපං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, එතස්මිං වා සමථවිචාරෙ. විනිච්ඡයනයොති විනිච්ඡයෙ නයමත්තං. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි.

47. සඞ්ඛෙපතොව වුත්තො, න සමථක්ඛන්ධකෙ විය විත්ථාරතො. තථාති ඉමිනා ‘‘ධම්මා’’ති පදං ආකඩ්ඪති, එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, එවමාදිනා ඉමිනා පකාරෙනාති වාති වුත්තං හොති. බොධිපක්ඛියධම්මානං එකන්තානවජ්ජභාවතො නත්ථි අධම්මභාවො, භගවතො දෙසිතාකාරං හාපෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා වා කථනං යථාධම්මං අකතන්ති කත්වා අධම්මභාවොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘තයො සතිපට්ඨානා’’තිආදි.

නිය්‍යානිකන්ති සපාටිහීරං අප්පටිවානං හුත්වා පවත්තති. තථෙවාති ඉමිනා ‘‘එවං අම්හාක’’න්තිආදිනා වුත්තමත්ථං ආකඩ්ඪති. භූතෙන…පෙ… කාතබ්බකම්මං ධම්මො නාම යථාධම්මං කරණතො, වුත්තවිපරියායතො ඉතො පරං අධම්මො. අයං විනයො නාම රාගාදීනං සංවරණතො පහානතො පටිසඞ්ඛානතො ච. අයං අවිනයො නාම රාගාදීනං අවිනයනතො. අයං විනයො නාම යථාවිනයකරණතො, වුත්තවිපරියායෙන ඉතරො අවිනයො. වත්ථුසම්පත්තිආදිනා එව සබ්බෙසං විනයකම්මානං අකුප්පතාති ආහ – ‘‘වත්ථුසම්පත්ති…පෙ… අයං විනයො නාමා’’ති, තප්පටිපක්ඛතො අවිනයො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘වත්ථුවිපත්තී’’තිආදි.

සම්මාපටිපත්තියා නයනට්ඨෙන යථාවුත්තො ධම්මො එව නෙත්ති, තතො එව සත්තස්ස විය රජ්ජු අසිථිලපවත්තිහෙතුතාය ධම්මරජ්ජූති අත්ථො වුත්තො. සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මොති එවං වුත්තා. සා එව වා හොතු ධම්මනෙත්ති, යො ඉධ ඉමිස්සා වණ්ණනාය, ‘‘ඡත්තිංස බොධිපක්ඛියධම්මා’’තිආදිනා ධම්මෙන ච විනයෙන ච වුත්තො, සො එව වා ධම්මනෙත්ති හොතූති ආනෙත්වා යොජනා. තාය ධම්මනෙත්තියා සමෙති තාය යථාවුත්තාය ධම්මනෙත්තියා සංසන්දති, එකලක්ඛණමෙව හොතීති අත්ථො. එවං විවාදවත්ථුභූතො ධම්මො චෙ ‘‘ධම්මො’’ති, අධම්මො චෙ ‘‘අධම්මො’’ති, විනයො චෙ ‘‘විනයො’’ති, අවිනයො චෙ ‘‘අවිනයො’’ති නිච්ඡිනන්තෙන එකච්චානං විවාදාධිකරණමෙව දස්සිතං තස්ස වූපසමධම්මානං අපරියොසාපිතත්තා.

48. තං පනෙතන්ති විවාදාධිකරණං පච්චාමසති. වාරෙ අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන පත්තෙපි. ද්වීහීති යස්මිං ආවාසෙ විවාදාධිකරණං උප්පන්නං, තත්ථ වාසීහි ද්වීහිපි භික්ඛූහි අතිරෙකතරා.

49. ඛන්ධසාමන්තන්ති ආපත්තික්ඛන්ධභාවෙන සමීපං. ආපත්තිසාමන්තං නාම පුබ්බභාගා ආපජ්ජිතබ්බආපත්ති. මෙථුනරාගවසෙන කායසංසග්ගෙ දුක්කටස්ස වත්ථූති ආහ – ‘‘පඨමපාරාජිකස්ස පුබ්බභාගෙ දුක්කට’’න්ති. සෙසානං තිණ්ණං පාරාජිකානං පුබ්බභාගෙ ථුල්ලච්චයමෙව.

50. පරික්කමිත්වා උපක්කමිත්වා. ආපත්තාධිකරණං දස්සිතං තත්ථෙව විසෙසතො පටිඤ්ඤාය කාරෙතබ්බතාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා.

52. කම්මස්ස වත්ථු දස්සිතං න සමථොති අධිප්පායො. නනු චායං සමථාධිකාරොති? සච්චං, සමථස්ස පන කාරණෙ දස්සිතෙ සමථො දස්සිතොව හොතීති දස්සෙතුං ‘‘එවරූපස්ස හී’’තිආදි වුත්තං.

53. ඉදං කම්මන්ති ‘‘ඉදං අම්හාකං භණ්ඩනජාතාන’’න්තිආදිනා වුත්තකම්මං. තිණවත්ථාරකසදිසත්තාති තංසදිසතාය තබ්බොහාරොති දස්සෙති යථා – ‘‘එස බ්‍රහ්මදත්තො’’ති. ආකාරමත්තමෙව තිණවත්ථාරකකම්මං නාම, න පන තස්ස සබ්බසො කරණවිධානං. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධකෙ’’තිආදි. ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනං යථා ‘‘තිලසංගුළිකා නත්ථී’’ති. ධම්මිකපටිස්සවෙසු විසංවාදනවසෙන ආපන්නා ආපත්ති. අස්සාති කිච්චාධිකරණස්ස. සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො සඞ්ඝසම්මුඛතාදිනාව වූපසමනතො.

54. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියවචනතො කොසම්බියසුත්තෙ (ම. නි. 1.492) සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨි කථිතා, ඉධ පන ‘‘දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති’’ච්චෙව වුත්තත්තා, ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිඵලසම්මාදිට්ඨි වුත්තාති වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. පාපකම්මස්ස අප්පතා මහන්තතා සාවජ්ජභාවස්ස මුදුතික්ඛභාවෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘අණුන්ති අප්පසාවජ්ජං. ථූලන්ති මහාසාවජ්ජ’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

සාමගාමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.