9. ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනා

364. මෙදවණ්ණා උළුපවණ්ණා ච තත්ථ තත්ථ පාසාණා උස්සන්නා අහෙසුන්ති මෙදාළුපන්ති ගාමස්ස සමඤ්ඤා ජාතා. උළුපවණ්ණාති චන්දසමානවණ්ණතාය මෙදපාසාණා වුත්තාති කෙචි. අට්ඨකථායං පන ‘‘මෙදවණ්ණා පාසාණා කිරෙත්ථ උස්සන්නා අහෙසු’’න්ති ඉදං වුත්තං. අස්සාති සෙනාපතිස්ස. කථාසමුට්ඨාපනත්ථන්ති මල්ලිකාය සොකවිනොදනධම්මකථාසමුට්ඨාපනත්ථං.

රඤ්ඤාති පසෙනදීකොසලරඤ්ඤා. මහච්චාති මහතියා. පදවිපල්ලාසෙන චෙතං වුත්තං. පසාදමරහන්තීති පාසාදිකානි. තෙනාහ ‘‘සහ රඤ්ජනකානී’’ති. යානි පන පාසාදිකානි, තානි පස්සිතුං යුත්තානි. පාසාදිකානීති වා සද්දහනසහිතානි. තෙනාහ ‘‘පසාදජනකානී’’ති. ‘‘අප්පාබාධ’’න්ති ආදීසු විය අප්පසද්දො අභාවත්ථොති ආහ ‘‘නිස්සද්දානී’’ති. අනියමත්ථවාචී ය-සද්දො අනියමාකාරවාචකොපි හොතීති ‘‘යත්ථා’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසෙසූ’’තිආදිමාහ. තථා හි අඞ්ගුලිමාලසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 2.347 ආදයො) ‘‘යස්ස ඛො’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති අත්ථො වුත්තො.

366. පටිච්ඡදන්ති පටිච්ඡාදකං. රාජකකුධභණ්ඩානීති රාජභණ්ඩභූතානි. රහායතීති රහො කරොති, මං අජ්ඣෙසතීති අත්ථො.

367. යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, ඤාණන්ති ආහ ‘‘පච්චක්ඛඤාණසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්සා’’ති. අනුනයොති අනුගච්ඡනකො. දිට්ඨෙන හි අදිට්ඨස්ස අනුමානං. තෙනාහ ‘‘අනුමානං අනුබුද්ධී’’ති. ආපාණකොටිකන්ති යාව පාණකොටි, තාව ජීවිතපරියොසානං. එතන්ති ධම්මන්වයසඞ්ඛාතං අනුමානං. එවන්ති ‘‘ඉධ පනාහ’’න්ති වුත්තප්පකාරෙන.

369. චක්ඛුං අබන්ධන්තෙ වියාති අපාසාදිකතාය පස්සන්තානං චක්ඛුං අත්තනි අබන්ධන්තෙ විය. කුලසන්තානානුබන්ධො රොගො කුලරොගො. උළාරන්ති සානුභාවං. යො හි ආනුභාවසම්පන්නො, තං ‘‘මහෙසක්ඛ’’න්ති වදන්ති. අරහත්තං ගණ්හන්තොති උක්කට්ඨනිද්දෙසොයං, හෙට්ඨිමඵලානි ගණ්හන්තොපි.

373. ජීවිකා ජීවිතවුත්ති.

374. ධම්මං චෙතෙති සංවෙදෙති එතෙහීති ධම්මචෙතියානි, ධම්මස්ස පූජාවචනානි. නනු චෙතානි බුද්ධසඞ්ඝගුණදීපනානිපි සන්ති? කථං ‘‘ධම්මචෙතියානීති ධම්මස්ස චිත්තීකාරවචනානී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තීසු හී’’තිආදි. තත්ථ යස්මා බුද්ධරතනමූලකානි සෙසරතනානි තස්ස වසෙන ලද්ධබ්බතො. කොසලරඤ්ඤා චෙත්ථ බුද්ධගාරවෙන ධම්මසඞ්ඝගාරවං පවෙදිතං, තස්මා ‘‘භගවති චිත්තීකාරෙ කතෙ ධම්මොපි කතොව හොතී’’ති වුත්තං. යස්මා ච රතනත්තයපසාදපුබ්බිකා සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.