5. භද්දාලිසුත්තවණ්ණනා

134. අසියතීති අසනං, භුඤ්ජනං භොජනං, අසනස්ස භොජනං අසනභොජනං, ආහාරපරිභොගො, එකස්මිං කාලෙ අසනභොජනං එකාසනභොජනං. සො පන කාලො සබ්බබුද්ධානං සබ්බපච්චෙකබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණවසෙන පුබ්බණ්හො එව ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘එකස්මිං පුරෙභත්තෙ අසනභොජන’’න්ති. විප්පටිසාරකුක්කුච්චන්ති ‘‘අයුත්තං වත මයා කතං, යො අත්තනො සරීරපකතිං අජානන්තො එකාසනභොජනං භුඤ්ජි, යෙන මෙ ඉදං සරීරං කිසං ජාතං බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහො නාහොසී’’ති එවං විප්පටිසාරකුක්කුච්චං භවෙය්‍ය. එතං සන්ධාය සත්ථා ආහ, න භද්දාලිමෙව තාදිසං කිරියං අනුජානන්තො. ඉතරථාති යදි එකංයෙව භත්තං ද්විධා කත්වා තතො එකස්ස භාගස්ස භුඤ්ජනං එකදෙසභුඤ්ජනං අධිප්පෙතං. කො සක්කොතීති කො එවං යාපෙතුං සක්කොති. අතීතජාතිපරිචයොපි නාම ඉමෙසං සත්තානංයෙව අනුබන්ධතීති ආහ ‘‘අතීතෙ’’තිආදි. විරවන්තස්සෙවාති අනාදරෙ සාමිවචනං. තං මද්දිත්වාති ‘‘අයං සික්ඛා සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ ආචිණ්ණං, අයඤ්ච භික්ඛු ඉමං සික්ඛතෙවා’’ති වත්වා තං භද්දාලිං තස්ස වා අනුස්සාහපවෙදනං අභිභවිත්වා. භික්ඛාචාරගමනත්ථං න විතක්කමාළකං අගමාසි, විහාරචාරිකං චරන්තො තස්ස වසනට්ඨානං භගවා ගච්ඡති.

135. දූසයන්ති ගරහන්ති එතෙනාති දොසො, අපරාධො, සො එව කුච්ඡිතභාවෙන දොසකො. ගරහාය පවත්තිට්ඨානතො ඔකාසො. තෙනාහ – ‘‘එතං ඔකාසං එතං අපරාධ’’න්ති. දුක්කරතරන්ති පතිකාරවසෙන අතිසයෙන දුක්කරං. අපරාධො හි න ඛමාපෙන්තං යථාපච්චයං විත්ථාරිතො හුත්වා දුප්පතිකාරො හොති. තෙනාහ ‘‘වස්සඤ්හී’’තිආදි.

අලග්ගිත්වාති ඉමම්පි නාම අපනීතං අකාසීති එවං අවිනෙත්වා, තං තං තස්ස හිතපටිපත්තිං නිවාරණං කත්වාති අත්ථො. ඤායපටිපත්තිං අතිච්ච එති පවත්තතීති අච්චයො, අපරාධො, පුරිසෙන මද්දිත්වා පවත්තිතො අපරාධො අත්ථතො පුරිසං අතිච්ච අභිභවිත්වා පවත්තො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘අච්චයො මං, භන්තෙ, අච්චගමා’’ති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදායො’’ති ආහ ‘‘එකං කාරණ’’න්ති. යං පනෙත්ථ භද්දාලිත්ථෙරස්ස අපරිපූරකාරිතාය භික්ඛුආදීනං ජානනං, තම්පි කාරණං කත්වා ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, න උස්සහාමී’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති දස්සෙති.

136. එකචිත්තක්ඛණිකාති පඨමමග්ගචිත්තක්ඛණෙන එකචිත්තක්ඛණිකා. එවං ආණාපෙතුං න යුත්තන්ති සඞ්කමත්ථාය ආණාපෙතුං න යුත්තං පයොජනාභාවතො. අනාචිණ්ණඤ්චෙතං බුද්ධානං, යදිදං පදසා අක්කමනං. තථා හි –

‘‘අක්කමිත්වාන මං බුද්ධො, සහ සිස්සෙහි ගච්ඡතු;

මා නං කලලං අක්කමිත්ථ, හිතාය මෙ භවිස්සතී’’ති. (බු. වං. 2.53);

සුමෙධපණ්ඩිතෙන පච්චාසීසිතං න කතං. යථාහ –

‘‘දීපඞ්කරො ලොකවිදූ, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

උස්සීසකෙ මං ඨත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවී’’ති. (බු. වං. 2.60);

භගවතා ආණත්තෙ සති තෙසම්පි එවං කාතුං න යුත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එතෙසං පටිබාහිතුං යුත්තන්ති ඉදං අට්ඨානපරිකප්පනවසෙනෙව වුත්තං. න හි බුද්ධානං කාතුං ආරද්ධං නාම කිච්චං කෙහිචි පටිබාහිතුං යුත්තං නාම අත්ථි පටිබාහිතුංයෙව අකරණතො. සම්මත්තනියාමස්ස අනොක්කන්තත්තා වුත්තං ‘‘බාහිරකො’’ති.

137. න කම්මට්ඨානං අල්ලීයතීති චිත්තං කම්මට්ඨානං න ඔතරති.

140. පුනප්පුනං කාරෙන්තීති දණ්ඩකම්මපණාමනාදිකාරණං පුනප්පුනං කාරෙන්ති. සම්මාවත්තම්හි න වත්තතීති තස්සා තස්සා ආපත්තියා වුට්ඨානත්ථං භගවතා පඤ්ඤත්තසම්මාවත්තම්හි න වත්තති. අනුලොමවත්තෙ න වත්තතීති යෙන යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, තස්මිං තස්මිං අනුලොමවත්තෙ න වත්තති විලොමමෙව ගණ්හාති, පටිලොමෙන හොති. නිත්ථාරණකවත්තම්හීති යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, සාපත්තිකභාවතො නිත්ථිණ්ණො හොති, තම්හි නිත්ථාරණවත්තස්මිං න වත්තති. තෙනාහ ‘‘ආපත්තී’’තිආදි. දුබ්බචකරණෙති දුබ්බචස්ස භික්ඛුනො කරණෙ.

144. යාපෙතීති වත්තති, සාසනෙ තිට්ඨතීති අත්ථො. අභිඤ්ඤාපත්තාති ‘‘අසුකො අසුකො ච ථෙරො සීලවා කල්‍යාණධම්මො බහුස්සුතො’’තිආදිනා අභිඤ්ඤාතභාවං පත්තා අධිගතඅභිඤ්ඤාතා.

145. සත්තෙසු හායමානෙසූති කිලෙසබහුලතාය පටිපජ්ජනකසත්තෙසු පරිහායන්තෙසු පටිපථෙසු ජායමානෙසු. අන්තරධායති නාම තදාධාරතාය. දිට්ඨධම්මිකා පරූපවාදාදයො. සම්පරායිකා අපායදුක්ඛවිසෙසා. ආසවන්ති තෙන තෙන පච්චයෙන පවත්තන්තීති ආසවා. නෙසන්ති පරූපවාදාදිආසවානං. තෙති වීතික්කමධම්මා.

අකාලං දස්සෙත්වාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අකාලං දස්සෙත්වා. උප්පත්තින්ති ආසවට්ඨානියානං ධම්මානමුප්පත්තිං. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා කාලං, තාව සෙනාසනානි පහොන්ති, තෙන ආවාසමච්ඡරියාදිහෙතුනා සාසනෙ එකච්චෙ ආසවට්ඨානියා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා පන හෙතුනා පදසොධම්මසික්ඛාපදානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

යසන්ති කිත්තිසද්දං පරිවාරඤ්ච. සාගතත්ථෙරස්ස නාගදමනකිත්තියසාදිවසෙන සුරාපානසඞ්ඛාතො ආසවට්ඨානියො ධම්මො උප්පජ්ජි.

රසෙන රසං සංසන්දෙත්වාති උපාදින්නකඵස්සරසෙන අනුපාදින්නකඵස්සරසං සංසන්දෙත්වා.

146. න ඛො, භද්දාලි, එසෙව හෙතු, අථ ඛො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තෙන ධම්මස්ස සක්කච්චසවනෙ ථෙරං නියොජෙති.

147. විසෙවනාචාරන්ති අදන්තකිරියං. පරිනිබ්බායතීති වූපසම්මති. තත්ථ අදන්තකිරියං පහාය දන්තො හොති. යුගස්සාති රථධුරස්ස.

අනුක්කමෙති අනුරූපපරිගමෙ. තදවත්ථානුරූපං පාදානං උක්ඛිපනෙ නික්ඛිපනෙ ච. තෙනාහ ‘‘චත්තාරො පාදෙ’’තිආදි. රජ්ජුබන්ධනවිධානෙනාති පාදතො භූමියා මොචනවිධානෙන. එවං කරණත්ථන්ති යථා අස්සෙ නිසින්නස්සෙව භූමිං ගහෙතුං සක්කා, එවං චත්තාරො පාදෙ තථා කත්වා අත්තනො නිච්චලභාවකරණත්ථං. මණ්ඩලෙති මණ්ඩලධාවිකායං. පථවීකමනෙති පථවිං ඵුට්ඨමත්තෙන ගමනෙ. තෙනාහ ‘‘අග්ගග්ගඛුරෙහී’’ති. ඔක්කන්තකරණස්මින්ති ඔක්කන්තෙත්වා පරසෙනාසම්මද්දන ඔක්කන්තකරණෙ. එකස්මිං ඨානෙති චතූසු පාදෙසු යත්ථ කත්ථචි එකස්මිං ඨානෙ ගමනං චොදෙන්තීති අත්ථො, සො පනෙත්ථ සීඝතරො අධිප්පෙතො. දවත්තෙති මරියාදාකොපනෙහි නානප්පයොජනෙ, පරසෙනාය පවත්තමහානාදපහරණෙහි අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යුද්ධකාලස්මි’’න්තිආදි.

රඤ්ඤා ජානිතබ්බගුණෙති යථා රාජා අස්සස්ස ගුණෙ ජානාති, එවං තෙන ජානිතබ්බගුණකාරණං කාරෙති. අස්සරාජවංසෙති දුස්සහං දුක්ඛං පත්වාපි යථා අයං රාජවංසානුරූපකිරියං න ජහිස්සති, එවං සික්ඛාපනෙ. සික්ඛාපනමෙව හි සන්ධාය සබ්බත්ථ ‘‘කාරණං කාරෙතී’’ති වුත්තං තස්ස කරණකාරාපනපරියායත්තා.

යථා උත්තමජවො හොතීති ජවදස්සනට්ඨානෙ යථා හයො උත්තමජවං න හාපෙසි, එවං සික්ඛාපෙති. උත්තමහයභාවෙ, යථා උත්තමහයො හොතීති කම්මකරණකාලෙ අත්තනො උත්තමසභාවං අනිගුහිත්වා අවජ්ජෙත්වා යථා අත්ථසිද්ධි හොති, එවං පරමජවෙන සික්ඛාපෙති. යථා කිරියා විනා දබ්බම්පි විනා කිරියං න භවති, එවං දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ පකතියා’’තිආදි වුත්තං.

තත්‍රාති තස්මිං පකතියා උත්තමහයස්සෙව උත්තමහයකාරණාරහත්තා උත්තමජවපටිපජ්ජනෙ. මාසඛාදකඝොටකානන්ති මාසං ඛාදිත්වා යථා තථා විගුණඛලුඞ්ගකානං. වලඤ්ජකදණ්ඩන්ති රඤ්ඤා ගහෙතබ්බසුවණ්ණදණ්ඩං. ධාතුපත්ථද්ධොති අත්තනාව සමුප්පාදිතධාතුයා උපත්ථම්භිතො හුත්වා.

උත්තමෙ සාඛල්‍යෙති පරමසඛිලභාවෙ සඛිලවාචාය එව දමෙතබ්බතාය. තෙනාහ ‘‘මුදුවාචාය හී’’තිආදි.

අරහත්තඵලසම්මාදිට්ඨියාති ඵලසමාපත්තිකාලෙ පවත්තසම්මාඤාණං. සම්මාඤාණං පුබ්බෙ වුත්තසම්මාදිට්ඨියෙවාති පන ඉදං ඵලසම්මාදිට්ඨිභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’ති විසෙසිතත්තා. තම්පි අසෙක්ඛඤාණන්ති චෙ? එවම්පි නිප්පරියාය සෙක්ඛග්ගහණෙ පරියායසෙක්ඛග්ගහණං න යුත්තමෙව, කිච්චභෙදෙන වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එකා එව හි සා පඤ්ඤා නිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියාය සම්මාදස්සනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තා, සම්මාජානනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාඤාණ’’න්ති. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියවසෙන වා සම්මාදිට්ඨි, පඤ්ඤින්ද්‍රියවසෙන සම්මාඤාණන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මග්ගඵලාවහාය දෙසනාය සඞ්ඛෙපතොව ආගතත්තා වුත්තං ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති.

භද්දාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.