1. සාලෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා

439. මහාජනකායෙ සන්නිපතිතෙති කෙචි ‘‘පහංසනවිධිං දස්සෙත්වා රාජකුමාරං හාසෙස්සාමා’’ති, කෙචි ‘‘තං කීළනං පස්සිස්සාමා’’ති එවං මහාජනසමූහෙ සන්නිපතිතෙ. දෙවනටන්ති දිබ්බගන්ධබ්බං. කුසලං කුසලන්ති වචනං උපාදායාති ‘‘කච්චි කුසලං? ආම කුසල’’න්ති වචනපටිවචනවසෙන පවත්තකුසලවාදිතාය තෙ මනුස්සා ආදිතො කුසලාති සමඤ්ඤං ලභිංසු. තෙසං කුසලානං ඉස්සරාති රාජකුමාරා කොසලා. කොසලෙ ජාතා. තෙසං නිවාසොති සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තනයමෙව. තෙනාහ ‘‘සො පදෙසො කොසලාති වුච්චතී’’ති.

චාරිකං චරමානොති සාමඤ්ඤවචනම්පි ‘‘මහතා…පෙ… තදවසරී’’ති වචනතො විසෙසං නිවිට්ඨමෙවාති ආහ ‘‘අතුරිතචාරිකං චරමානො’’ති. මහතාති ගුණමහත්තෙනපි සඞ්ඛ්‍යාමහත්තෙනපි මහතා. තස්මිඤ්හි භික්ඛුසමූහෙ කෙචි අධිසීලසික්ඛාවසෙන සීලසම්පන්නා, තථා කෙචි සීලසමාධිසම්පන්නා, කෙචි සීලසමාධිපඤ්ඤාසම්පන්නාති ගුණමහත්තෙනපි සො භික්ඛුසමූහො මහාති. තං අනාමසිත්වා සඞ්ඛ්‍යාමහත්තමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සතං වා’’තිආදිමාහ. අඤ්ඤගාමපටිබද්ධජීවිකාවසෙන සමොසරන්ති එත්ථාති සමොසරණං, ගාමො නිවාසගාමො. න්ති සාලං බ්‍රාහ්මණගාමං. විහාරොති භගවතො විහරණට්ඨානං. එත්ථාති එතස්මිං සාලෙය්‍යකසුත්තෙ. අනියමිතොති අසුකස්මිං ආරාමෙ පබ්බතෙ රුක්ඛමූලෙ වාති න නියමිතො, සරූපග්ගහණවසෙන න නියමිත්වා වුත්තො. තස්මාති අනියමිතත්තා. අත්ථාපත්තිසිද්ධමත්ථං පරිකප්පනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘වනසණ්ඩො භවිස්සතී’’ති ආහ, අද්ධා භවෙය්‍යාති අත්ථො.

උපලභිංසූති (සාරත්ථ. ටී. 1.1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 1.255; අ. නි. ටී. 2.3.64) සවනවසෙන උපලභිංසූති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සොතද්වාර…පෙ… ජානිංසූ’’ති ආහ. අවධාරණඵලත්තා සබ්බම්පි වාක්‍යං අන්තොගධාවධාරණන්ති ආහ ‘‘පදපූරණමත්තෙ වා නිපාතො’’ති. අවධාරණත්ථෙති පන ඉමිනා ඉට්ඨත්ථාවධාරණත්ථං ඛො-සද්දග්ගහණන්ති දස්සෙති. ‘‘අස්සොසු’’න්ති පදං ඛො-සද්දෙ ගහිතෙ තෙන ඵුල්ලිතමණ්ඩිතවිභූසිතං විය හොන්තං පූරිතං නාම හොති, තෙන ච පුරිමපච්ඡිමපදානි සංසිලිට්ඨානි හොන්ති, න තස්මිං අග්ගහිතෙති ආහ ‘‘පදපූරණෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙවා’’ති. මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. තෙනස්ස අනත්ථන්තරදීපනතං දස්සෙති, එව-සද්දෙන පන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය එකන්තිකතං. සාලායං ජාතා සංවඩ්ඪකා සාලෙය්‍යකා යථා ‘‘කත්තෙය්‍යකා උබ්භෙය්‍යකා’’ති.

සමිතපාපත්තාති අච්චන්තං අනවසෙසතො සවාසනං සමිතපාපත්තා. එවඤ්හි බාහිරකවීතරාගසෙක්ඛාසෙක්ඛපාපසමනතො භගවතො පාපසමනං විසෙසිතං හොති. අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං ඉධ අනුස්සවත්ථො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඛලූති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො’’ති. ආලපනමත්තන්ති පියාලාපවචනං. පියසමුදාහාරා හෙතෙ ‘‘භො’’ති වා ‘‘ආවුසො’’ති වා ‘‘දෙවානංපියා’’ති වා. ගොත්තවසෙනාති එත්ථ තං තායතීති ගොත්තං. ගොතමොති හි පවත්තමානං අභිධානං බුද්ධිඤ්ච එකංසිකවිසයතාය තායති රක්ඛතීති ගොතමගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, එවං අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. සො පන අත්ථතො අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බං. උච්චාකුලපරිදීපනං උදිතොදිතවිපුලඛත්තියකුලවිභාවනතො. සබ්බඛත්තියානඤ්හි ආදිභූතමහාසම්මතමහාරාජතො පට්ඨාය අසම්භින්නං උළාරතමං සක්‍යරාජකුලං. කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙනාති ඤාතිපාරිජුඤ්ඤභොගපාරිජුඤ්ඤාදිනා කෙනචිපි පාරිජුඤ්ඤෙන පරිහානියා අනභිභූතො අනජ්ඣොත්ථටො. තථා හි කදාචිපි තස්ස කුලස්ස තාදිසපාරිජුඤ්ඤාභාවො, අභිනික්ඛමනකාලෙ ච තතො සමිද්ධතමභාවො ලොකෙ පාකටො පඤ්ඤාතොති. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති ඉදං වචනං භගවතො සද්ධාපබ්බජිතභාවදීපනං වුත්තං මහන්තං ඤාතිපරිවට්ටං මහන්තඤ්ච භොගක්ඛන්ධං පහාය පබ්බජිතභාවදීපනතො. එත්ථ ච සමණොති ඉමිනා පරික්ඛකජනෙහි භගවතො බහුමතභාවො දස්සිතො සමිතපාපතාදීපනතො, ගොතමොති ඉමිනා ලොකියජනෙහි උළාරතමකුලීනතාදීපනතො.

අබ්භුග්ගතොති එත්ථ අභි-සද්දො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානෙ, තංයොගතො පන ‘‘භවන්තං ගොතම’’න්ති උපයොගවචනං සාමිඅත්ථෙපි සමානං ඉත්ථම්භූතයොගදීපනතො ‘‘ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො’’ති. කල්‍යාණොති භද්දකො. සා චස්ස කල්‍යාණතා උළාරවිසයතායාති ආහ ‘‘කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො’’ති. තංවිසයතා හෙත්ථ සමන්නාගමො. සෙට්ඨොති එත්ථාපි එසෙව නයො යථා ‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨ’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; විසුද්ධි. 1.142; උදා. අට්ඨ. 1; ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා; මහානි. අට්ඨ. 50). ‘‘භගවා අරහ’’න්තිආදිනා ගුණානං සංකිත්තනතො සංසද්දනතො ච කිත්තිසද්දො වණ්ණොති ආහ ‘‘කිත්තියෙවා’’ති. කිත්තිපරියායොපි හි සද්ද-සද්දො යථා තං ‘‘උළාරසද්දා ඉසයො ගුණවන්තො තපස්සිනො’’ති. ථුතිඝොසොති අභිත්ථවුදාහාරො. අජ්ඣොත්ථරිත්වාති පටිපක්ඛාභාවෙන අනඤ්ඤසාධාරණතාය ච අභිභවිත්වා.

සො භගවාති යො සො සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා ලොකනාථො භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි භගවාති ලද්ධනාමො, සො භගවා. ‘‘භගවා’’ති හි ඉදං සත්ථු නාමකිත්තනං. තථා හි වුත්තං ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කත’’න්තිආදි (මහානි. 149, 198, 210; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2). පරතො පන ‘‘භගවා’’ති ගුණකිත්තනමෙව. එවං ‘‘අරහ’’න්තිආදීහි පදෙහි යෙ සදෙවකෙ ලොකෙ අතිවිය පඤ්ඤාතා බුද්ධගුණා, තෙ නානප්පකාරතො විභාවිතාති දස්සෙතුං පච්චෙකං ඉතිපි-සද්දො යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සමාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවා’’ති. ‘‘ඉතිපෙතං භූතං, ඉතිපෙතං තච්ඡ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.6) විය හි ඉධ ඉති-සද්දො ආසන්නපච්චක්ඛකාරණත්ථො, පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො තෙන තෙසං ගුණානං බහුභාවදීපනතො. තානි ගුණසල්ලක්ඛණකාරණානි සද්ධාසම්පන්නානං විඤ්ඤුජාතිකානං පච්චක්ඛානි එවාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොතී’’තිආදි. තතො විසුද්ධිමග්ගතො. තෙසන්ති ‘‘අරහ’’න්තිආදීනං. විත්ථාරො අත්ථනිද්දෙසො ගහෙතබ්බො. තතො එව තංසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.130) වුත්තො ‘‘ආරකාති අරහං සුවිදූරභාවතො, ආරකාති අරහං ආසන්නභාවතො, රහිතබ්බස්ස අභාවතො, සයඤ්ච අරහිතබ්බතො, නත්ථි එතස්ස රහොගමනං ගතීසු පච්චාජාති, පාසංසභාවතො වා අරහ’’න්තිආදිනා ‘‘අරහ’’න්තිආදීනං පදානං අත්ථො විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො.

භවන්ති චෙත්ථ (විසුද්ධි. මහාටී. 1.130; සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) –

‘‘සම්මා නප්පටිපජ්ජන්ති, යෙ නිහීනාසයා නරා;

ආරකා තෙහි භගවා, දූරෙ තෙනාරහං මතො.

යෙ සම්මා පටිපජ්ජන්ති, සුප්පණීතාධිමුත්තිකා;

භගවා තෙහි ආසන්නො, තෙනාපි අරහං ජිනො.

පාපධම්මා රහා නාම, සාධූහි රහිතබ්බතො;

තෙසං සුට්ඨු පහීනත්තා, භගවා අරහං මතො.

යෙ සච්ඡිකතසද්ධම්මා, අරියා සුද්ධගොචරා;

න තෙහි රහිතො හොති, නාථො තෙනාරහං මතො.

රහො වා ගමනං යස්ස, සංසාරෙ නත්ථි සබ්බසො;

පහීනජාතිමරණො, අරහං සුගතො මතො.

ගුණෙහි සදිසො නත්ථි, යස්මා ලොකෙ සදෙවකෙ;

තස්මා පාසංසියත්තාපි, අරහං ද්විපදුත්තමො.

ආරකා මන්දබුද්ධීනං, ආසන්නා ච විජානතං;

රහානං සුප්පහීනත්තා, විදූනමරහෙය්‍යතො;

භවෙසු ච රහාභාවා, පාසංසා අරහං ජිනො’’ති.

සුන්දරන්ති භද්දකං. තඤ්ච පස්සන්තස්ස හිතසුඛාවහභාවෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘අත්ථාවහං සුඛාවහ’’න්ති. තත්ථ අත්ථාවහන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථසඤ්හිතහිතාවහං. සුඛාවහන්ති තප්පරියාපන්නතිවිධසුඛාවහං. තථාරූපානන්ති තාදිසානං. යාදිසෙහි පන ගුණෙහි භගවා සමන්නාගතො, තෙහි චතුප්පමාණිකස්ස ලොකස්ස සබ්බථාපි අච්චන්තාය පසාදනීයොති දස්සෙතුං ‘‘අනෙකෙහිපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථාභූත…පෙ… අරහතන්ති ඉමිනා ධම්මප්පමාණානං ලූඛප්පමාණානං සත්තානං භගවතො පසාදාවහතමාහ, ඉතරෙන ඉතරෙසං. දස්සනමත්තම්පිසාධු හොතීති එත්ථ කොසියසකුණස්ස වත්ථු කථෙතබ්බං. එකං පදම්පි සොතුං ලභිස්සාම, සාධුතරංයෙව භවිස්සතීති එත්ථ මණ්ඩූකදෙවපුත්තවත්ථු කථෙතබ්බං.

ඉමිනා නයෙන අගාරිකපුච්ඡා ආගතාති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. යෙභුය්‍යෙන හි අගාරිකා එවං පුච්ඡන්ති. අනගාරිකපුච්ඡායපි එසෙව නයො. යථා න සක්කොන්ති…පෙ… විස්සජ්ජෙන්තොති ඉමිනා සත්ථු තෙසං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං නිග්ගණ්හනවිධිං දස්සෙති. තෙසඤ්හි සංඛිත්තරුචිතාය සඞ්ඛෙපදෙසනා, තාය අත්ථං අජානන්තා විත්ථාරදෙසනං ආයාචන්ති, සා ච නෙසං සංඛිත්තරුචිතා පණ්ඩිතමානිතාය, සො ච මානො යථාදෙසිතස්ස අත්ථස්ස අජානන්තෙ අප්පතිට්ඨො හොති, ඉති භගවා තෙසං මානනිග්ගහවිධිං චින්තෙත්වා සඞ්ඛෙපෙනෙව පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි, න සබ්බසො දෙසනාය අසල්ලක්ඛණත්ථං. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතමානිකා හී’’තිආදි. යස්මා මං තුම්හෙ යාචථ, සංඛිත්තෙන වුත්තමත්ථං න ජානිත්ථාති අධිප්පායො.

440. ‘‘එකවිධෙන ඤාණවත්ථු’’න්තිආදීසු (විභ. 751) විය කොට්ඨාසත්ථො විධ-සද්දො, සො ච විභත්තිවචනවිපල්ලාසං කත්වා පච්චත්තෙ කරණවචනවසෙන ‘‘තිවිධ’’න්ති වුත්තො. අත්ථො පන කරණපුථුවචනවසෙන දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘තිවිධන්ති තීහි කොට්ඨාසෙහී’’ති. පකාරත්ථො වා විධ-සද්දො, පකාරත්ථත්තායෙව ලබ්භමානං අධම්මචරියාවිසමචරියාභාවසාමඤ්ඤං, කායද්වාරිකභාවසාමඤ්ඤං වා උපාදාය එකත්තං නෙත්වා ‘‘තිවිධ’’න්ති වුත්තං. පකාරභෙදෙ පන අපෙක්ඛිතෙ ‘‘තිවිධා’’ඉච්චෙව වුත්තං හොති. කායෙනාති එත්ථ කායොති චොපනකායො අධිප්පෙතො, සො ච අධම්මචරියාය ද්වාරභූතො තෙන විනා තස්සා අප්පවත්තනතො. කායෙනාති ච හෙතුම්හි කරණවචනං. කිඤ්චාපි හි අධම්මචරියාසඞ්ඛාතචෙතනාසමුට්ඨානා සා විඤ්ඤත්ති, න ච සා පට්ඨානෙ ආගතෙසු චතුවීසතියා පච්චයෙසු එකෙනපි පච්චයෙන චෙතනාය පච්චයො හොති, තස්සා පන තථාපවත්තමානාය කායකම්මසඤ්ඤිතාය චෙතනාය පවත්ති හොතීති තෙන ද්වාරෙන ලක්ඛිතබ්බභාවතො තස්සා කාරණං විය ච සබ්බොහාරමත්තං හොති. කායද්වාරෙනාති වා කායෙන ද්වාරභූතෙන කායද්වාරභූතෙනාති තං ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. අධම්මං චරති එතායාති අධම්මචරියා, තථාපවත්තා චෙතනා. අධම්මොති පන තංසමුට්ඨානො පයොගො දට්ඨබ්බො. ධම්මතො අනපෙතාති ධම්මා, න ධම්මාති අධම්මා, අධම්මා ච සා චරියා චාති අධම්මචරියා. පච්චනීකසමනට්ඨෙන සමං, සමානං සදිසං යුත්තන්ති වා සමං, සුචරිතං. සමතො විගතං, විරුද්ධං වා තස්සාති විසමං, දුච්චරිතං. සා එව විසමා චරියාති විසමචරියා. සබ්බෙසු කණ්හසුක්කපදෙසූති ‘‘චතුබ්බිධං වාචාය අධම්මචරියාවිසමචරියා හොතී’’තිආදිනා උද්දෙසනිද්දෙසවසෙන ආගතෙසු සබ්බෙසු කණ්හපදෙසු – ‘‘තිවිධං ඛො ගහපතයො කායෙන ධම්මචරියාසමචරියා හොතී’’තිආදිනා උද්දෙසනිද්දෙසවසෙන ආගතෙසු සබ්බෙසු සුක්කපදෙසු ච.

රොදෙති කුරූරකම්මන්තතාය පරපටිබද්ධෙ සත්තෙ අස්සූනි මොචෙතීති රුද්දො, සො එව ලුද්දො ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා. කක්ඛළොති ලුද්දො. දාරුණොති ඵරුසො. සාහසිකොති සාහස්සකාරී. සචෙපි න ලිප්පන්ති. තථාවිධො පරෙසං ඝාතනසීලො ලොහිතපාණීත්වෙව වුච්චති යථා දානසීලො පරෙසං දානත්ථං අධොතහත්ථොපි ‘‘පයතපාණී’’ත්වෙව වුච්චති. පහරණං පහාරදානමත්තං හතං, පවුද්ධං පහරණං පරස්ස මාරණං පහතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘හතෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිවිට්ඨොති අභිනිවිට්ඨො පසුතො.

යස්ස වසෙන ‘‘පරස්සා’’ති සාමිනිද්දෙසො, තං සාපතෙය්‍යං. යඤ්හි සාමඤ්ඤතො ගහිතං, තං තෙනෙව සාමිනිද්දෙසෙන පකාසිතන්ති ආහ ‘‘පරස්ස සන්තක’’න්ති. පරස්සපරවිත්තූපකරණන්ති වා එකමෙවෙතං සමාසපදං, යං කිඤ්චි පරසන්තකං විසෙසතො පරස්ස විත්තූපකරණං වාති අත්ථො. තෙහි පරෙහීති යෙසං සන්තකං, තෙහි. යස්ස වසෙන පුරිසො ‘‘ථෙනො’’ති වුච්චති, තං ථෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘අවහරණචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන, න විස්සාසතාවකාලිකාදිවසෙනාති අත්ථො.

මතෙ වාති වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො. තෙන පබ්බජිතාදිභාවං සඞ්ගණ්හාති. එතෙනුපායෙනාති යං මාතරි මතාය, නට්ඨාය වා පිතා රක්ඛති, සා පිතුරක්ඛිතා. යං උභොසු අසන්තෙසු භාතා රක්ඛති, සා භාතුරක්ඛිතාති එවමාදිං සන්ධායාහ. සභාගකුලානීති ආවාහකිරියාය සභාගානි කුලානි. දස්සුකවිධිං වා උද්දිස්ස ඨපිතදණ්ඩාරාජාදීහි. සම්මාදිට්ඨිසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 1.89) ‘‘අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා’’ති එවං වුත්තමිච්ඡාචාරලක්ඛණවසෙන.

හත්ථපාදාදිහෙතූති හත්ථපාදාදිභෙදනහෙතු. ධනහෙතූති ධනස්ස ලාභහෙතු ජානිහෙතු ච. ලාභොති ඝාසච්ඡාදනානි ලබ්භතීති ලාභො. කිඤ්චික්ඛන්ති කිඤ්චිමත්තකං ආමිසජාතං. තෙනාහ ‘‘යං වා’’තිආදි. ජානන්තොයෙවාති මුසාභාවං තස්ස වත්ථුනො අත්ථි, තං ජානන්තො එව.

අණ්ඩකාති වුච්චති රුක්ඛෙ අණ්ඩසදිසා ගණ්ඨියො. යථා ථද්ධා විසමා දුබ්බිනීතා ච හොන්ති, එවමෙවං ඛුංසනවම්භනවසෙන පවත්තවාචාපි හි ‘‘අණ්ඩකා’’ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘යථා සදොසෙ රුක්ඛෙ’’තිආදි. කක්කසාති ඵරුසා එව, සො පනස්සා කක්කසභාවො බ්‍යාපාදනිමිත්තතාය තතො පූතිකාති. තෙනාහ ‘‘යථා නාමා’’තිආදි. කටුකාති අනිට්ඨා. අමනාපාති න මනවඩ්ඪනී, තතො එව දොසජනනී, චිත්තසන්දොසුප්පත්තිකාරිකා. මම්මෙසූති ඝට්ටනෙන දුක්ඛුප්පත්තිතො මම්මසදිසෙසු ජාතිආදීසු. ලග්ගනකාරීති එවං වදන්තස්ස එවං වදාමීති අත්ථාධිප්පායෙන ලග්ගනකාරී, න බ්‍යඤ්ජනවසෙන. කොධස්ස ආසන්නා තස්ස කාරණභාවතො. සදොසවාචායාති අත්තනො සමුට්ඨාපකදොසස්ස වසෙන සදොසවාචාය වෙවචනානි.

අකාලෙනාති අයුත්තකාලෙන. අකාරණනිස්සිතන්ති නිප්ඵලං. ඵලඤ්හි කාරණනිස්සිතං නාම තදවිනාභාවතො. අකාරණනිස්සිතං නිප්ඵලං, සම්ඵන්ති අත්ථො. අසභාවවත්තාති අයාථාවවාදී. අසංවරවිනයපටිසංයුත්තස්සාති සංවරවිනයරහිතස්ස, අත්තනො සුණන්තස්ස ච න සංවරවිනයාවහස්ස වත්තා. හදයමඤ්ජූසායං නිධෙතුන්ති අහිතසංහිතත්තා චිත්තං අනුප්පවිසෙත්වා නිධෙතුං. අයුත්තකාලෙති ධම්මං කථෙන්තෙන යො අත්ථො යස්මිං කාලෙ වත්තබ්බො, තතො පුබ්බෙ පච්ඡා තස්ස අකාලො, තස්මිං අයුත්තකාලෙ වත්තා හොති. අනපදෙසන්ති භගවතා අසුකසුත්තෙ එවං වුත්තන්ති සුත්තාපදෙසවිරහිතං. අපරිච්ඡෙදන්ති පරිච්ඡෙදරහිතං. යථා පන වාචා පරිච්ඡෙදරහිතා හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සුත්තං වා’’තිආදි වුත්තං. උපලබ්භන්ති අනුයොගං. බාහිරකථංයෙවාති යං සුත්තං, ජාතකං වා නික්ඛිත්තං, තස්ස සරීරභූතං කථං අනාමසිත්වා තතො බහිභූතංයෙව කථං. සම්පජ්ජිත්වාති විරුළ්හං ආපජ්ජිත්වා. පවෙණිජාතකාවාති අනුජාතපාරොහමූලානියෙව තිට්ඨන්ති. ආහරිත්වාති නික්ඛිත්තසුත්තතො අඤ්ඤම්පි අනුයොගඋපමාවත්ථුවසෙන තදනුපයොගිනං ආහරිත්වා. ජානාපෙතුන්ති එතදත්ථමිදං වුත්තන්ති ජානාපෙතුං යො සක්කොති. තස්ස කථෙතුන්ති තස්ස තථාරූපස්ස ධම්මකථිකස්ස බහුම්පි කථෙතුං වට්ටති. න අත්ථනිස්සිතන්ති අත්තනො පරෙසඤ්ච න හිතාවහං.

අභිජ්ඣායනං යෙභුය්‍යෙන පරසන්තකස්ස දස්සනවසෙන හොතීති ‘‘අභිජ්ඣාය ඔලොකෙතා හොතී’’ති වුත්තං. අභිජ්ඣායන්තො වා අභිජ්ඣායිතං වත්ථුං යත්ථ කත්ථචි ඨිතම්පි පච්චක්ඛතො පස්සන්තො විය අභිජ්ඣායතීති වුත්තං ‘‘අභිජ්ඣාය ඔලොකෙතා හොතී’’ති. කම්මපථභෙදො න හොති, කෙවලං ලොභමත්තොව හොති පරිණාමනවසෙන අප්පවත්තත්තා. යථා පන කම්මපථභෙදො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘යදා පනා’’තිආදි වුත්තං. පරිණාමෙතීති අත්තනො සන්තකභාවෙන පරිග්ගය්හ නාමෙති.

විපන්නචිත්තොති බ්‍යාපාදෙන විපත්තිං ආපාදිතචිත්තො. තෙනාහ ‘‘පූතිභූතචිත්තො’’ති. බ්‍යාපාදො හි විසං විය ලොහිතස්ස චිත්තං පූතිභාවං ජනෙති. දොසෙන දුට්ඨචිත්තසඞ්කප්පොති විසෙන විය සප්පිආදිකොපෙන දූසිතචිත්තසඞ්කප්පො. ඝාතීයන්තූති හනීයන්තු. වධං පාපුණන්තූති මරණං පාපුණන්තු. මා වා අහෙසුන්ති සබ්බෙන සබ්බං න හොන්තු. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චිපි මා අහෙසු’’න්ති, අනවසෙසවිනාසං පාපුණන්තූති අත්ථො. හඤ්ඤන්තූති ආදිචින්තනෙනෙවාති එකන්තතො විනාසචින්තාය එව.

මිච්ඡාදිට්ඨිකොති අයොනිසො උප්පන්නදිට්ඨිකො. සො ච එකන්තතො කුසලපටිපක්ඛදිට්ඨිකොති ආහ ‘‘අකුසලදස්සනො’’ති. විපල්ලත්ථදස්සනොති ධම්මතාය විපරියාසග්ගාහී. නත්ථි දින්නන්ති දෙය්‍යධම්මසීසෙන දානං වුත්තන්ති ආහ ‘‘දින්නස්ස ඵලාභාවං සන්ධාය වදතී’’ති. දින්නං පන අන්නාදිවත්ථුං කථං පටික්ඛිපති. එස නයො ‘‘යිට්ඨං හුත’’න්ති එත්ථාපි. මහායාගොති සබ්බසාධාරණං මහාදානං. පහෙණකසක්කාරොති පාහුනකානං කත්තබ්බසක්කාරො. ඵලන්ති ආනිසංසඵලඤ්ච නිස්සන්දඵලඤ්ච. විපාකොති සදිසං ඵලං. පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථීති පරලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො අයං ලොකො න හොති. ඉධලොකෙ ඨිතස්සපි පරලොකො නත්ථීති ඉධලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො පරලොකො න හොති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති. ඉමෙ සත්තා යත්ථ යත්ථ භවයොනිගතිආදීසු ඨිතා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්ති නිරුදයවිනාසවසෙන විනස්සන්ති. ඵලාභාවවසෙනාති මාතාපිතූසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලස්ස අභාවවසෙන ‘‘නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා’’ති වදති, න මාතාපිතූනං, නාපි තෙසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං අභාවවසෙන තෙසං ලොකපච්චක්ඛත්තා. බුබ්බුළකස්ස විය ඉමෙසං සත්තානං උප්පාදො නාම කෙවලොව, න චවිත්වා ආගමනපුබ්බකොති දස්සනත්ථං ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘චවිත්වා උපපජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථීති වදතී’’ති. සමණෙන නාම යාථාවතො ජානන්තෙන කස්සචි කිඤ්චි අකථෙත්වා සඤ්ඤතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා අහොපුරිසිකා නාම සියා, කිං පරො පරස්ස කරිස්සති, තථා අත්තනො සම්පාදනස්ස කස්සචි අවසරො එව නත්ථි තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතොති ආහ ‘‘යෙ ඉමඤ්ච…පෙ… පවෙදෙන්තී’’ති. එත්තාවතාති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා බ්‍යපදෙසෙන. දසවත්ථුකාති පටික්ඛිපිතබ්බානි දස වත්ථූනි එතිස්සාති දසවත්ථුකා.

441. අනභිජ්ඣාදයො හෙට්ඨා අත්ථතො පකාසිතත්තා උත්තානත්ථායෙව.

442. සහ බ්‍යයති ගච්ඡතීති සහබ්‍යො, සහවත්තනකො, තස්ස භාවො සහබ්‍යතා, සහපවත්තීති ආහ ‘‘සහභාවං උපගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. බ්‍රහ්මානං කායො සමූහොති බ්‍රහ්මකායො, තප්පරියාපන්නතාය තත්ථ ගතාති බ්‍රහ්මකායිකා. කාමං චෙතාය සබ්බස්සපි බ්‍රහ්මනිකායස්ස සමඤ්ඤාය භවිතබ්බං, ‘‘ආභාන’’න්තිආදිනා පන දුතියජ්ඣානභූමිකාදීනං උපරි ගහිතත්තා ගොබලීබද්දඤායෙන තදවසෙසානං අයං සමඤ්ඤාති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මකායිකානං දෙවානන්ති පඨමජ්ඣානභූමිදෙවාන’’න්ති. ආභා නාම විසුං දෙවා නත්ථි, පරිත්තාභාදීනංයෙව පන ආභාවන්තතාසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා පවත්තං එතං අධිවචනං, යදිදං ‘‘ආභා’’ති යථා ‘‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මකායිකා’’ති. පරිත්තාභානන්තිආදි පනාති ආදි-සද්දෙන අප්පමාණාභානං දෙවානං ආභස්සරානං දෙවානන්ති ඉමං පාළිං සඞ්ගණ්හාති. එකතො අග්ගහෙත්වාති ආභාති වා, එකත්තකායනානත්තසඤ්ඤාති වා එකතො අග්ගහෙත්වා. තෙසංයෙවාති ආභාති වුත්තදෙවානංයෙව. භෙදතො ගහණන්ති කාරණස්ස හීනාදිභෙදභින්නතාදස්සනවසෙන පරිත්තාභාදිග්ගහණං. ඉති භගවා ආසවක්ඛයං දස්සෙත්වාති එවං භගවා ධම්මචරියං, සමචරියං, වට්ටනිස්සිතං සුගතිගාමිපටිපදං, විවට්ටනිස්සිතං ආසවක්ඛයගාමිපටිපදං කත්වා තිභවභඤ්ජනතො ආසවක්ඛයං දස්සෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

ඉධ ඨත්වාති ඉමස්මිං ධම්මචරියාසමචරියාය නිද්දෙසෙ ඨත්වා. දෙවලොකා සමානෙතබ්බාති ඡබ්බීසතිපි දෙවලොකා සමොධානෙතබ්බා. වීසති බ්‍රහ්මලොකාති තංතංභවපරියාපන්නනිකායවසෙන වීසති බ්‍රහ්මලොකා, වීසති බ්‍රහ්මනිකායාති අත්ථො. දසකුසලකම්මපථෙහීති යථාරහං දසකුසලකම්මපථෙහි කම්මූපනිස්සයපච්චයභූතෙහි කෙවලං උපනිස්සයභූතෙහි ච නිබ්බත්ති දස්සිතා.

තිණ්ණං සුචරිතානන්ති තිණ්ණං කාමාවචරසුචරිතානං. කාමාවචරග්ගහණඤ්චෙත්ථ මනොසුචරිතාපෙක්ඛාය. විපාකෙනෙවාති ඉමිනා විපාකුප්පාදෙනෙව නිබ්බත්ති හොති, න උපනිස්සයතාමත්තෙනාති දස්සෙති. ‘‘උපනිස්සයවසෙනා’’ති වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘දස කුසලකම්මපථා හී’’තිආදි වුත්තං. දුතියාදීනි භාවෙත්වාතිආදීසුපි ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘උපනිස්සයවසෙනා’’ති වුත්තං, නනු පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.41) – ‘‘පඨමෙන ඣානෙන නීවරණානං පහානං සීලං, වෙරමණි සීලං, චෙතනා සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීල’’න්තිආදිනා සබ්බෙසුපි ඣානෙසු සීලං උද්ධටන්ති තස්ස වසෙන උපරිදෙවලොකානම්පි විපාකෙන නිබ්බත්ති වත්තබ්බාති? න, තස්ස පරිඤ්ඤාය දෙසනත්තා, පරිඤ්ඤාය දෙසනතා චස්ස ‘‘යත්ථ ච පහාන’’න්තිආදිනා විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 2.837, 839) පකාසිතා එව. තථා හි ඉධාපි ‘‘දස කුසලකම්මපථා හි සීල’’න්තිආදිනා සීලස්ස රූපාරූපභවානං උපනිස්සයතා විභාවිතා, න නිබ්බත්තකතාය. කස්මා පනෙත්ථ භාවනාලක්ඛණාය ධම්මචරියාය භවවිසෙසෙ විභජියමානෙ අසඤ්ඤභවො න ගහිතොති ආහ ‘‘අසඤ්ඤභවො පන…පෙ… න නිද්දිට්ඨො’’ති. බාහිරකා හි අයථාභූතදස්සිතාය අසඤ්ඤභවං භවවිප්පමොක්ඛං මඤ්ඤමානා තදුපගජ්ඣානං භාවෙත්වා අසඤ්ඤෙසු නිබ්බත්තන්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලට්ඨකථායං තංසංවණ්ණනායඤ්ච (දී. නි. අට්ඨ. 1.68-73; දී. නි. ටී. 1.68-73) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

සාලෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.