9. මහාඅස්සපුරසුත්තවණ්ණනා

415. ජානපදිනොති ජනපදවන්තො, ජනපදස්ස වා ඉස්සරා රාජකුමාරා ගොත්තවසෙන අඞ්ගා නාම. තෙසං නිවාසො යදි එකො ජනපදො, කථං බහුවචනන්ති ආහ ‘‘රුළ්හීසද්දෙනා’’ති. අක්ඛරචින්තකා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තෙ විය සලිඞ්ගවචනානි (පාණිනි 1.2.51) ඉච්ඡන්ති. අයමෙත්ථ රුළ්හී යථා ‘‘කුරූසු විහරති, මල්ලෙසු විහරතී’’ති ච. තබ්බිසෙසනෙ පන ජනපදසද්දෙ ජාතිසද්දෙ එකවචනමෙව. තෙනාහ ‘‘අඞ්ගෙසු ජනපදෙ’’ති. අස්සා වුච්චන්ති පාසාණානි, තානි සුන්දරානි තත්ථ සන්තීති ‘‘අස්සපුර’’න්ති සො නිගමො වුත්තොති කෙචී. අපරෙ පන ආජානීයො අස්සො රඤ්ඤො තත්ථ ගහණං උපගතොති ‘‘අස්සපුර’’න්ති වුත්තොති වදන්ති. කිං තෙහි, නාමමෙතං තස්ස නිගමස්ස. යස්මා පන තත්ථ භගවතො නිබද්ධවසනට්ඨානං කිඤ්චි නාහොසි, තස්මා ‘‘තං ගොචරගාමං කත්වා විහරති’’ච්චෙව වුත්තං. තථා හි පාළියං ‘‘අස්සපුරං නාම අඞ්ගානං නිගමො’’ති ගොචරගාමකිත්තනමෙව කතං.

එවරූපෙන සීලෙනාතිආදීසු සීලග්ගහණෙන වාරිත්තසීලමාහ. තෙන සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවෙ දස්සෙති. ආචාරග්ගහණෙන චාරිත්තසීලං. තෙන පරිසුද්ධං කායවචීසමාචාරං. පටිපත්තිග්ගහණෙන සමථවිපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ගහං සම්මාපටිපත්තිං. ලජ්ජිනොති ඉමිනා යථාවුත්තසීලාචාරමූලකාරණං. පෙසලාති ඉමිනා පාරිසුද්ධිං. උළාරගුණාති ඉමිනා පටිපත්තියා පාරිපූරිං. භික්ඛුසඞ්ඝස්සෙව වණ්ණං කථෙන්තීති ඉදං තෙසං උපාසකානං යෙභුය්‍යෙන භික්ඛූනං ගුණකිත්තනපසුතතාය වුත්තං. තෙ පන සද්ධම්මෙපි සම්මාසම්බුද්ධෙපි අභිප්පසන්නා එව. තෙනාහ ‘‘බුද්ධමාමකා ධම්මමාමකා’’ති. වත්ථුත්තයෙ හි එකස්මිං අභිප්පසන්නා ඉතරද්වයෙ අභිප්පසන්නා එව තදවිනාභාවතො. පිණ්ඩපාතාපචායනෙති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘කාකෙහි සප්පි රක්ඛිතබ්බ’’න්ති, තස්මා පච්චයපටිපූජනෙති වුත්තං හොති. පච්චයදායකානඤ්හි කාරස්ස අත්තනො සම්මාපටිපත්තියා මහප්ඵලභාවස්ස කරණං ඉධ ‘‘පිණ්ඩපාතාපචායන’’න්ති අධිප්පෙතං.

සමණකරණාති සමණභාවකරා, සමණභාවස්ස කාරකාති අත්ථො. තෙ පන එකන්තතො අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදිතා වඩ්ඪිතා ච හොන්තීති ආහ ‘‘සමාදාය පරිපූරිතා’’ති. සමණග්ගහණඤ්චෙත්ථ සමණවසෙන, න සාමඤ්ඤමත්තෙනාති ආහ ‘‘සමිතපාපසමණ’’න්ති. බ්‍රාහ්මණකරණාති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. බ්‍යඤ්ජනතො එව චායං භෙදො, යදිදං සමණබ්‍රාහ්මණාති, න අත්ථතො. සමණෙනකත්තබ්බධම්මාති සමණධම්මෙ ඨිතෙන සම්පාදෙතබ්බධම්මා. යො හි හෙට්ඨිමසික්ඛාසඞ්ඛාතසමණභාවෙ සුප්පතිට්ඨිතො, තෙන යෙ උපරිසික්ඛාසඞ්ඛාතසමණභාවා සම්පාදෙතබ්බා, තෙසං වසෙනෙව වුත්තසමණෙන කත්තබ්බධම්මා වුත්තාති. තථා හි තෙසං සමණභාවාවහතං සන්ධායාහ ‘‘තෙපි ච සමණකරණා හොන්තියෙවා’’ති. ඉධ පනාති මහාඅස්සපුරෙ. හිරොත්තප්පාදිවසෙන දෙසනා විත්ථාරිතාති හිරොත්තප්ප-පරිසුද්ධකායවචීමනොසමාචාරාජීවඉන්ද්‍රියසංවර-භොජනෙමත්තඤ්ඤුත- ජාගරියානුයොගසතිසම්පජඤ්ඤ-ඣානවිජ්ජාවසෙන සමණකරණධම්මදෙසනා විත්ථාරතො දෙසිතා, න තිකනිපාතෙ විය සඞ්ඛෙපතො. ඵලග්ගහණෙනෙව විපාකඵලං ගහිතං, තං පන උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤඵලං දට්ඨබ්බං. ආනිසංසග්ගහණෙන පියමනාපතාදිඋද්‍රයො. තස්සෙව අත්ථොති තස්සෙව අවඤ්චාපදස්සෙව අත්ථනිද්දෙසො. ‘‘යස්සා හී’’තිආදිනා බ්‍යතිරෙකවසෙන අත්ථං වදති. එත්තකෙන ඨානෙනාති එත්තකෙන පාළිපදෙසෙන. හිරොත්තප්පාදීනං උපරි පාළියං වුච්චමානානං සමණකරණධම්මානං. වණ්ණං කථෙසීති ගුණං ආනිසංසං අභාසි. සතිපට්ඨානෙ වුත්තනයෙනාති ‘‘අපිච වණ්ණභණනමෙත’’න්තිආදිනා සතිපට්ඨානවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) වුත්තනයෙන.

416. යං හිරීයතීති යෙන ධම්මෙන හෙතුභූතෙන වා ජිගුච්ඡති. කරණෙ හෙතං පච්චත්තවචනං. යන්ති වා ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තො, ධම්මොති අත්ථො. හිරීයිතබ්බෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං, හිරීයිතබ්බයුත්තකං කායදුච්චරිතාදින්ති අත්ථො. ඔත්තප්පිතබ්බෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අජ්ඣත්තං නියකජ්ඣත්තං ජාතිආදි සමුට්ඨානං එතිස්සාති අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී, බහිද්ධා අත්තතො බහිභූතො පරසත්තො සමුට්ඨානං එතිස්සාති බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං. අත්තාධිපතිතො ආගතා අත්තාධිපතෙය්‍යා, අත්තානං අධිපතිං කත්වා පවත්තා. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතාති පාපජිගුච්ඡනසභාවට්ඨායිනී. සප්පතිස්සවලක්ඛණත්තා ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පතිස්සවනං පතිස්සවො, සහ පතිස්සවෙනාති සප්පතිස්සවං, පතිස්සවභූතං තංසභාවඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවං. ජාතිආදිමහත්තතාපච්චවෙක්ඛණෙන උප්පජ්ජමානා ච හිරී තත්ථ ගාරවවසෙන පවත්තතීති සප්පතිස්සවලක්ඛණාති වුච්චති. භයසභාවසණ්ඨිතන්ති පාපතො භායනසභාවට්ඨායී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණත්තා වජ්ජං භායති තං භයතො පස්සතීති වජ්ජභීරුකභයදස්සාවී, එවංසභාවං ඔත්තප්පං. අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා ච හිරොත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙනෙව වුච්චති, න පරෙසං කදාචි අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගා. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං, පාපභයං වා අලජ්ජනං හොතීති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. 1.බලරාසිවණ්ණනා) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ලොකමරියාදස්ස පාලනතො ලොකපාලධම්මා නාම. සුක්කාති ඔදාතා පභස්සරභාවකාරකා, සුක්කාභිජාතිහෙතුතාය වා සුක්කා. සම්භෙදන්ති ආචාරමරියාදාසඞ්කරං. දෙවභාවාවහා ධම්මාති දෙවධම්මා.

සුක්කධම්මසමාහිතාති යථාවුත්තසුක්කධම්මසමඞ්ගිනො. සන්තොති වූපසන්තදොසා. සප්පුරිසාති සන්තජනා. සපරහිතසාධකා හි සාධවො.

අවයවවිනිමුත්තස්ස සමුදායස්ස අභාවතො, අවයවෙන ච සමුදායස්ස අපදිසිතබ්බතො ඔවාදූපසම්පදාවහඔවාදෙකදෙසො ඔවාදූපසම්පදාති. ඉධාති ඉමස්මිං අස්සපුරෙ. එතෙ හිරොත්තප්පධම්මා. සමණධම්මා නාමාති දස්සිතා මූලභූතසමණභාවකරා ධම්මාති කත්වා. තථා හි තෙසං ආදිතො ගහණං.

යස්ස අධිගමෙන නිප්පරියායතො සමණා නාම හොන්ති, සො අරියමග්ගො ‘‘සමණස්ස කම්මං පටිපදා’’ති කත්වා සාමඤ්ඤං, තස්ස පන ඵලභාවතො, ආරම්මණකරණවසෙන අරණීයතො ඵලනිබ්බානානි සාමඤ්ඤත්ථො. රාගං ඛෙපෙතීති රාගක්ඛයො, අරියමග්ගො. රාගො ඛීයති එත්ථාති රාගක්ඛයො, නිබ්බානං. ඵලං පන කාරණූපචාරෙන රාගක්ඛයො දට්ඨබ්බො. දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති එත්ථාපි එසෙව නයො. සාමඤ්ඤභූතො අත්ථො සාමඤ්ඤත්ථො, මග්ගො, සාමඤ්ඤස්ස අත්ථොති සාමඤ්ඤත්ථො, ඵලන්ති ආහ ‘‘මග්ගම්පි ඵලම්පි එකතො කත්වා සාමඤ්ඤත්ථො කථිතො’’ති. තයිදං උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන වුත්තං. සීලාදිපුබ්බභාගපටිපදාපි හි ඉධ ‘‘සාමඤ්ඤත්ථො’’ති ගහිතා. තෙනෙවාහ ‘‘සති උත්තරිකරණීයෙ’’ති. පටිවෙදයාමීති පුනප්පුනං ඤාපෙමි.

417. කම්මපථවසෙනෙවාති අකුසලකම්මපථභාවෙනෙව, තතො තාදිසම්පි අකුසලකම්මං භික්ඛුස්ස කාතුං න යුත්තන්ති දුට්ඨුල්ලභාවෙනෙව තතො ඔරමතීති අධිප්පායො. සික්ඛාපදබද්ධෙනාති සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනෙන. පානීයඝටෙ වා පත්තෙ වා කාකානං හත්ථං වා දණ්ඩං වා ලෙඩ්ඩුං වාති සබ්බමිදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. යත්ථ කත්ථචි හි ඨිතානං අඤ්ඤෙසම්පි පාණීනං උට්ඨාපනාදි සබ්බං අනිට්ඨකරණං ඉධ අපරිසුද්ධකායසමාචාරභාවෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති. උත්තානොති උද්ධමුද්ධං තනොතීති උත්තානො. එවංභූතො ච කෙනචි අනුප්පාදභූමියං සඤ්ජාතසාලකල්‍යාණීඛන්ධො විය උපරූපරි උග්ගතුග්ගතො පාකටො ච හොතීති ආහ ‘‘උග්ගතො පාකටො’’ති. අනාවටොති අනිවුතො. තෙනාහ ‘‘අසඤ්ඡන්නො’’ති, නච්ඡාදෙතබ්බොති අත්ථො. එකසදිසො විසුද්ධභාවෙන. අන්තරන්තරෙ ඡිද්දරහිතො පුබ්බෙනාපරං සම්මාපටිපත්තියා සන්ධානෙන. සංවුතො කායිකස්ස සංවරස්ස අනුපක්කිලෙසතො. තෙනාහ ‘‘කිලෙසානං ද්වාරං පිදහනෙනා’’ති.

418. එත්ථ යථා ලහුකතරං කාකුට්ඨාපනාදිකායකම්මං කායසමාචාරස්ස අපරිසුද්ධභාවාවහං සල්ලෙඛවිකොපනතො, මිච්ඡාවිතක්කනමත්තඤ්ච මනොසමාචාරස්ස, එවං යං කිඤ්චි අනිය්‍යානකථාකථනමත්තං වචීසමාචාරස්ස අපරිසුද්ධභාවාවහං සල්ලෙඛවිකොපනතො, න හසාධිප්පායෙන මුසාකථනන්ති දට්ඨබ්බං. හසාධිප්පායෙන හි මුසාකථනං සික්ඛාපදබද්ධෙනෙව පටික්ඛිත්තන්ති.

420. ආජීවොපි එකච්චො කම්මපථවසෙන වාරිතො ලබ්භති. සො පන අතිඔළාරිකො කායවචීසමාචාරවාරෙසු වුත්තනයො එවාති න ගහිතොති දට්ඨබ්බං. යෙ පන ‘‘තාදිසො භික්ඛූනං අයොග්‍යතො න ගහිතො’’ති වදන්ති, තං මිච්ඡා තථා සති කායවචීසමාචාරවාරෙපි තස්ස අග්ගහෙතබ්බභාවාපත්තිතො. ‘‘ඛාදථ පිවථා’’ති පුච්ඡා අත්තනො ඛාදිතුකාමතාදීපනෙන, පරියායකථාභාවතො පනෙසා සල්ලෙඛවිකොපනා ජාතා.

422. අනෙසනං පහාය ධම්මෙන සමෙන පච්චයෙ පරියෙසන්තො පරියෙසනමත්තඤ්ඤූ නාම. දායකස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස අත්තනො ච පමාණඤ්ඤුතාපටිග්ගණ්හන්තො පටිග්ගහණමත්තඤ්ඤූ නාම. යොනිසො පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො පරිභොගමත්තඤ්ඤූ නාම.

423. එකස්මිං කොට්ඨාසෙති මජ්ඣිමයාමසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං කොට්ඨාසෙ. ‘‘වාමෙන පස්සෙන සෙන්තී’’ති එවං වුත්තා. දක්ඛිණපස්සෙන සයානො නාම නත්ථි දක්ඛිණහත්ථස්ස සරීරග්ගහණාදිපයොගක්ඛමතො. පුරිසවසෙන චෙතං වුත්තං.

තෙජුස්සදත්තාති ඉමිනා සීහස්ස අභීරුකභාවං දස්සෙති. භීරුකා හි සෙසමිගා අත්තනො ආසයං පවිසිත්වා සන්තාසපුබ්බකං යථා තථා සයන්ති, සීහො පන අභීරුකභාවතො සතොකාරී භික්ඛු විය සතිං උපට්ඨපෙත්වාව සයති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පුරිමපාදෙ’’තිආදි. සෙති අබ්‍යාවටභාවෙන පවත්තති එත්ථාති සෙය්‍යා, චතුත්ථජ්ඣානමෙව සෙය්‍යා. කිං පන තං චතුත්ථජ්ඣානන්ති? ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං. තත්ථ හි ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා භගවා අනුක්කමෙන අග්ගමග්ගං අධිගතො තථාගතො ජාතොති කෙචි, තයිදං පදට්ඨානං නාම න සෙය්‍යා. අපරෙ පන ‘‘චතුත්ථජ්ඣානසමනන්තරා භගවා පරිනිබ්බායී’’ති වුත්තපදං ගහෙත්වා ‘‘ලොකියචතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති තථාගතසෙය්‍යා’’ති වදන්ති, තථා සති පරිනිබ්බානකාලිකා තථාගතසෙය්‍යාති ආපජ්ජති, න ච භගවා චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජනබහුලො විහාසි, අග්ගඵලඣානං පනෙත්ථ ‘‘චතුත්ථජ්ඣාන’’න්ති අධිප්පෙතං. තත්ථ යථා සත්තානං නිද්දුපගමනලක්ඛණා සෙය්‍යා භවඞ්ගචිත්තවාරවසෙන හොති, තඤ්ච තෙසං පඨමජාතිසමන්වයං යෙභුය්‍යවුත්තිකං, එවං භගවතො අරියජාතිසමන්වයං යෙභුය්‍යවුත්තිකං අග්ගඵලභූතං චතුත්ථජ්ඣානං ‘‘තථාගතසෙය්‍යා’’ති වෙදිතබ්බං. සීහසෙය්‍යාති සෙට්ඨසෙය්‍යාති ආහ ‘‘උත්තමසෙය්‍යා’’ති.

426. විගතන්තානීති ඉණමූලානි. තෙසන්ති ඉණමූලානං. පරියන්තොති අවසෙසො.

පවත්තිනිවාරණෙන චතුඉරියාපථං ඡින්දන්තො. ආබාධතීති පීළෙති. දුක්ඛිතොති සඤ්ජාතදුක්ඛො. අප්පං බලං බලමත්තා. අප්පත්ථො හි අයං මත්තා-සද්දො ‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා’’තිආදීසු (ධ. ප. 290) විය, බලවත්ථො පන මත්තා-සද්දො අනත්ථන්තරො. සෙසන්ති ‘‘තස්ස හි බන්ධනා මුත්තොම්හීති ආවජ්ජයතො තදුභයං හොතී’’තිආදිනා වත්තබ්බං සන්ධායාහ. සබ්බපදෙසූති වුත්තාවසිට්ඨෙසු සබ්බපදෙසු. යෙනකාමං යථාරුචි ගච්ඡතීති යෙනකාමංගමොති අනුනාසිකලොපං අකත්වා නිද්දෙසො. භුජො අත්තනො යථාසුඛවිනියොගො ඉස්සො ඉච්ඡිතබ්බො එත්ථාති භුජිස්සො, සාමිකො. සො පන අපරසන්තකතාය ‘‘අත්තනො සන්තකො’’ති වුත්තො. දුල්ලභආපතාය කං තාරෙන්ති එත්ථාති කන්තාරොති ආහ ‘‘නිරුදකං දීඝමග්ග’’න්ති.

විනාසෙතීති ඛාදනදුබ්බිනියොජනාදීහි යථා ඉණමූලං කිඤ්චි න හොති, තථා කරොති. යම්හි රාගවත්ථුම්හි. සො පුග්ගලො. තෙන රාගවත්ථුනා, පුරිසො චෙ ඉත්ථියා, ඉත්ථී චෙ පුරිසෙන. ඉණං විය කාමච්ඡන්දො දට්ඨබ්බො පීළාසමානතො.

න වින්දතීති න ජානාති. උපද්දවෙථාති සුඛවිහාරස්ස උපද්දවං කරොථ, විබාධෙථාති අත්ථො. රොගො විය බ්‍යාපාදො දට්ඨබ්බො සුඛභඤ්ජනසමානතො.

නානාවිධහෙතූපායාලඞ්කතතාය ඛන්ධායතනධාතුපටිච්චසමුප්පාදාදිධම්මනීතිවිචිත්තතාය ච විචිත්තනයෙ. ධම්මස්සවනෙති ධම්මකථායං. කථා හි සොතබ්බට්ඨෙන ‘‘සවන’’න්ති වුත්තා. එවමෙත්ථ සීලං විභත්තං, එවං ඣානාභිඤ්ඤා, එවං විපස්සනාමග්ගඵලානීති නෙව තස්ස ධම්මස්සවනස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං ජානාති. උට්ඨිතෙති නිට්ඨිතෙ. අහො කාරණන්ති තත්ථ තත්ථ පටිඤ්ඤානුරූපෙන නික්ඛිත්තසාධනවසෙන ගහිතකාරණං. අහො උපමාති තස්සෙව කාරණස්ස පතිට්ඨාපනවසෙන අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච පතිට්ඨං උදාහරණාදි. බන්ධනාගාරං විය ථිනමිද්ධං දට්ඨබ්බං දුක්ඛතො නිය්‍යානස්ස විබන්ධනතො.

යස්මා කුක්කුච්චනීවරණං උද්ධච්චරහිතං නත්ථි, යස්මා වා උද්ධච්චකුක්කුච්චං සමානකිච්චාහාරපටිපක්ඛං, තස්මා කුක්කුච්චස්ස විසයං දස්සෙන්තො ‘‘විනයෙ අපකතඤ්ඤුනා’’තිආදිමාහ. යථා හි උද්ධච්චං සත්තස්ස අවූපසමකරං, තථා කුක්කුච්චම්පි. යථාපි උද්ධච්චස්ස ඤාතිවිතක්කාදි ආහාරො, තථා කුක්කුච්චස්සපි. යථා ච උද්ධච්චස්ස සමථො පටිපක්ඛො, තථා කුක්කුච්චස්සපීති. දාසබ්‍යං විය උද්ධච්චකුක්කුච්චං දට්ඨබ්බං අසෙරිභාවාපාදනතො.

සොළසවත්ථුකා විචිකිච්ඡා අට්ඨවත්ථුකං විචිකිච්ඡං අනුපවිට්ඨාති ආහ ‘‘අට්ඨසු ඨානෙසු විචිකිච්ඡා’’ති. විචිකිච්ඡන්තොති සංසයන්තො. අධිමුච්චිත්වාති පත්තියායෙත්වා. ගණ්හිතුන්ති සද්ධෙය්‍යවත්ථුං පරිග්ගහෙතුං. අභිමුඛං සප්පනං ආසප්පනං, පරිතො සප්පනං පරිසප්පනං. පදද්වයෙනපි චිත්තස්ස අනිච්ඡනාකාරමෙව වදති. ඛෙමන්තගාමිමග්ගං න පරියොගාහති එතෙනාති අපරියොගාහනං, උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතභාවෙන ඡම්භිතං හොති චිත්තං යස්ස ධම්මස්ස වසෙන, සො ධම්මො ඡම්භිතත්තන්ති විචිකිච්ඡනාකාරමාහ. තෙනාහ ‘‘චිත්තස්ස උප්පාදයමානා’’ති. කන්තාරද්ධානමග්ගො වියාති සාසඞ්කකන්තාරද්ධානමග්ගො විය දට්ඨබ්බා අප්පටිපත්තිහෙතුභාවතො.

නත්ථි එත්ථ ඉණන්ති අණණො, තස්ස භාවො ආණණ්‍යං, කස්සචි ඉණස්ස අධාරණං. සමිද්ධකම්මන්තොති නිප්ඵන්නජීවිකප්පයොගො. පරිබුන්ධති උපරොධෙතීති ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා පලිබොධො, අසෙරිවිහාරො, තස්ස මූලං කාරණන්ති පලිබොධමූලං. ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වාති අසුභනිමිත්තග්ගාහාදිකෙ ඡ ධම්මෙ උප්පාදෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා. ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වාති ච මෙත්තානිමිත්තග්ගාහාදයො ච තත්ථ තත්ථ ඡ ධම්මාති වුත්තාති වෙදිතබ්බො. පජහතීති වික්ඛම්භනවසෙන පජහති. තෙනාහ ‘‘ආචාරපණ්ණත්තිආදීනි සික්ඛාපියමානො’’තිආදි. පරවත්ථුම්හීති විසභාගවත්ථුස්මිං, පරවිසයෙ වා. පරවිසයා හෙතෙ භික්ඛුනො, යදිදං පඤ්ච කාමගුණා. ආණණ්‍යමිව කාමච්ඡන්දප්පහානං ආහ පියවත්ථුඅභාවාවහතො.

ආචාරවිපත්තිපටිබාහකානි සික්ඛාපදානි ආචාරපණ්ණත්තිආදීනි. ආරොග්‍යමිව බ්‍යාපාදප්පහානං ආහ කායචිත්තානං ඵාසුභාවාවහතො.

බන්ධනා මොක්ඛමිව ථිනමිද්ධප්පහානං ආහ චිත්තස්ස නිග්ගහිතභාවාවහතො.

භුජිස්සං විය උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානං ආහ චිත්තස්ස සෙරිභාවාවහතො.

තිණං වියාති තිණමිව කත්වා. අගණෙත්වාති අචින්තෙත්වා. ඛෙමන්තභූමිං විය විචිකිච්ඡාපහානං ආහ අනුස්සඞ්කිතාපරිසඞ්කිතභාවෙන සම්මාපටිපත්තිහෙතුභාවතො.

427. කිරීයති (අ. නි. ටී. 3.5.28-29) ගබ්භාසයෙ ඛිපීයතීති කරො, සම්භවො, කරතො ජාතොති කරජො, මාතාපෙත්තිකසම්භවොති අත්ථො. මාතුයා හි සරීරසණ්ඨාපනවසෙන කරතො ජාතොති කරජොති අපරෙ. උභයථාපි කරජකායන්ති චතුසන්තතිරූපමාහ. තෙමෙතීති තින්තං කරොති. කො පනෙත්ථ තින්තභාවොති ආහ ‘‘ස්නෙහෙතී’’ති, පීතිස්නෙහෙන පීණනං කරොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සබ්බත්ථ පවත්තපීතිසුඛං කරොතී’’ති. පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපෙහි සකලස්ස කරජකායස්ස පරිඵුටතාය චෙත්ථ තංසමුට්ඨාපකපීතිසුඛානං සබ්බත්ථ පවත්ති ජොතිතා. පරිසන්දෙතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථාපි හි ‘‘සමන්තතො සන්දෙති තෙමෙති ස්නෙහෙති, සබ්බත්ථ පවත්තපීතිසුඛං කරොතී’’තිආදිනා යථාරහං අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරිපූරෙතීති වායුනා භස්තං විය ඉමං කරජකායං පීතිසුඛෙන පූරෙති. සමන්තතො ඵුසතීති ඉමං කරජකායං පීතිසුඛෙන ඵුසති. සබ්බාවතොති අ-කාරස්ස ආ-කාරො කතො, සබ්බාවයවවතොති අත්ථොති ආහ ‘‘සබ්බකොට්ඨාසවතො’’ති, මංසාදිසබ්බාභාගවතොති අත්ථො. අඵුටං නාම න හොති පීතිසුඛසමුට්ඨානෙහි රූපෙහි සබ්බත්ථකමෙව බ්‍යාපිතත්තා. කාතුඤ්චෙව යොජෙතුඤ්ච ඡෙකො සන්නෙතුං පටිබලොති යොජනා. න්හානීයචුණ්ණානං පරිමද්දනවසෙන පිණ්ඩං කරොන්තෙන හත්ථෙන භාජනං නිප්පීළෙතබ්බං හොතීති ආහ ‘‘සන්නෙන්තස්ස භිජ්ජතී’’ති. අනුගතාති අනුපවිට්ඨා. පරිගතාති පරිතො සමන්තතො තින්තා. තින්තභාවෙනෙව සමං අන්තරං බාහිරඤ්ච එතිස්සාති සන්තරබාහිරා. සබ්බත්ථකමෙවාති සබ්බත්ථෙව. න ච පග්ඝරිණී පමාණයුත්තස්සෙව උදකස්ස සිත්තත්තා. එත්ථ ච න්හානීයපිණ්ඩං විය කරජකායො, තං තෙමෙත්වා සම්පිණ්ඩිතපමාණයුත්තඋදකං විය පඨමජ්ඣානසුඛං දට්ඨබ්බං.

428. හෙට්ඨා උබ්භිජ්ජිත්වා උග්ගච්ඡනඋදකොති රහදස්ස අධොථූලධාරාවසෙන උබ්භිජ්ජ උට්ඨහනඋදකො. අන්තොයෙව උබ්භිජ්ජනඋදකොති රහදස්ස අබ්භන්තරෙයෙව ථූලධාරා අහුත්වා උට්ඨිතඋදකසිරාමුඛෙහි උබ්භිජ්ජනකො. ආගමනමග්ගොති නදීතළාකකන්දරසරආදිතො ආගමනමග්ගො.

429. උප්පලගච්ඡානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී (අ. නි. ටී. 3.5.28-29), වාරි. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො, තථා හි ලොකෙ රත්තක්ඛිකො ‘‘පුණ්ඩරීකක්ඛො’’ති වුච්චති. කෙචි පන ‘‘රත්තං පදුමං, සෙතං පුණ්ඩරීක’’න්ති වදන්ති. උප්පලාදීනි විය කරජකායො, උදකං විය තතියජ්ඣානසුඛන්ති අයම්පි අත්ථො ‘‘පුරිමනයෙනා’’ති අතිදෙසෙනෙව විභාවිතොති දට්ඨබ්බං.

430. නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙනාති රජොජල්ලාදිනා අනුපක්කිලිට්ඨතාය අමලීනභාවෙන. අමලීනම්පි කිඤ්චි වත්ථු පභස්සරසභාවං හොතීති වුත්තං ‘‘පභස්සරට්ඨෙනා’’ති. උතුඵරණන්ති උණ්හඋතුඵරණං. සබ්බත්ථකමෙව ඣානසුඛෙන ඵුට්ඨො කරජකායො යථා උතුනා ඵුට්ඨවත්ථසදිසොති ආහ ‘‘වත්ථං විය කරජකායො’’ති. තස්මාති ‘‘වත්ථං වියා’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති, කරජකායස්ස වත්ථසදිසත්තා චතුත්ථජ්ඣානසුඛස්ස ච උතුඵරණසදිසත්තාති අත්ථො. සන්තසභාවත්තා ඤාණුත්තරත්තා චෙත්ථ උපෙක්ඛාපි සුඛෙ සඞ්ගහිතාති චතුත්ථජ්ඣානෙපි සුඛග්ගහණං කතං. ‘‘පරිසුද්ධෙන පරියොදාතෙන ඵරිත්වා නිසින්නො හොතී’’ති වචනතො චතුත්ථජ්ඣානචිත්තස්ස වත්ථසදිසතා වුත්තා. චතුත්ථජ්ඣානසමුට්ඨානරූපෙහි භික්ඛුනො කායස්ස ඵුටභාවං සන්ධාය ‘‘තංසමුට්ඨානරූපං උතුඵරණං වියා’’ති වුත්තං. පුරිසස්ස කායො විය භික්ඛුනො කරජකායොති අයං පනත්ථො පාකටොති න ගහිතො, ගහිතො එව වා ‘‘යථා හි කත්ථචි…පෙ… කායො ඵුටො හොතී’’ති වුත්තත්තා.

431. පුබ්බෙනිවාසඤාණඋපමායන්ති පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස දස්සිතඋපමායං. තංදිවසංකතකිරියාගහණං පාකතිකසත්තස්සපි යෙභුය්‍යෙන පාකටා හොතීති දස්සනත්ථං. තංදිවසගතගාමත්තයග්ගහණෙනෙව මහාභිනීහාරෙහි අඤ්ඤෙසම්පි පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභීනං තීසු භවෙසු කතා කිරියා යෙභුය්‍යෙන පාකටා හොතීති දීපිතන්ති දට්ඨබ්බං.

432. සම්මුඛද්වාරාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අභිමුඛද්වාරා. අපරාපරං සඤ්චරන්තෙති තංතංකිච්චවසෙන ඉතො චිතො ච සඤ්චරන්තෙ. ඉතො පන ගෙහා…පෙ… පවිසනවසෙනපීති ඉදං චුතූපපාතඤාණස්ස විසයදස්සනවසෙන වුත්තං. ද්වින්නං ගෙහානං අන්තරෙ ඨත්වාති ද්වින්නං ගෙහද්වාරානං සම්මුඛට්ඨානභූතෙ අන්තරවීථියං වෙමජ්ඣෙ ඨත්වා. තෙසු හි එකස්ස චෙ පාචීනමුඛද්වාරං ඉතරස්ස පච්ඡිමමුඛං, තස්ස සම්මුඛං උභින්නං අන්තරවීථියං ඨිතස්ස දක්ඛිණාමුඛස්ස, උත්තරාමුඛස්ස වා චක්ඛුමතො පුරිසස්ස තත්ථ පවිසනකනික්ඛමනකපුරිසා යථා සුඛෙනෙව පාකටා හොන්ති, එවං දිබ්බචක්ඛුඤාණසමඞ්ගිනො චවනකඋපපජ්ජනකපුරිසා. යථා පන තස්ස පුරිසස්ස අඤ්ඤෙනෙව ඛණෙන පවිසන්තස්ස දස්සනං, අඤ්ඤෙන නික්ඛමන්තස්ස දස්සනං, එවං ඉමස්සපි අඤ්ඤෙනෙව ඛණෙන චවමානස්ස දස්සනං, අඤ්ඤෙන උපපජ්ජමානස්ස දස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ඤාණස්ස පාකටාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තස්සාති ඤාණස්ස.

433. පබ්බතසිඛරං යෙභුය්‍යෙන සංඛිත්තං සඞ්කුචිතං හොතීති ඉධ පබ්බතමත්ථකං ‘‘පබ්බතසඞ්ඛෙපො’’ති වුත්තං, පබ්බතපරියාපන්නො වා පදෙසො පබ්බතසඞ්ඛෙපො. අනාවිලොති අකාලුස්සො. සා චස්ස අනාවිලතා කද්දමාභාවෙන හොතීති ආහ ‘‘නික්කද්දමො’’ති. ඨිතාසුපි නිසින්නාසුපි ගාවීසු. විජ්ජමානාසූති ලබ්භමානාසු. ඉතරා ඨිතාපි නිසින්නාපි චරන්තීති වුච්චන්ති සහචරණඤායෙන. තිට්ඨන්තමෙව, න කදාචිපි චරන්තං. ද්වයන්ති සිප්පිසම්මුකං මච්ඡගුම්බන්ති ඉමං උභයං තිට්ඨන්තන්ති වුත්තං, චරන්තම්පීති අධිප්පායො. කිං වා ඉමාය සහචරියාය, යථාලාභග්ගහණං පනෙත්ථ දට්ඨබ්බං. සක්ඛරකථලස්ස හි වසෙන ‘‘තිට්ඨන්ත’’න්ති, සිප්පිසම්බුකස්ස මච්ඡගුම්බස්ස ච වසෙන ‘‘තිට්ඨන්තම්පි, චරන්තම්පී’’ති යොජනා කාතබ්බා.

434. භික්ඛූති භින්නකිලෙසොති භික්ඛු. සො හි පරමත්ථතො සමණොතිනාමකො. තත්ථ අරියමග්ගෙන සබ්බසො පාපානං සමිතාවීති සමණො. තෙනාහ ‘‘සමිතපාපත්තා’’ති. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මා වුච්චති සම්මාසම්බුද්ධො, තතො ආගතොති බ්‍රහ්මා, අරියමග්ගො, තං අසම්මොහපටිවෙධවසෙන අඤ්ඤාසීති බ්‍රාහ්මණො. තංසමඞ්ගිතාය හිස්ස පාපානං බාහිතභාවො. තෙනාහ ‘‘බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණො’’ති. අට්ඨඞ්ගිකෙන අරියමග්ගජලෙන න්හාතවා නිද්ධොතකිලෙසොති න්හාතකො. ගතත්තාති පහානාභිසමයවසෙන පටිවිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘විදිතත්තා’’ති. නිස්සුතත්තාති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන සන්තානතො සබ්බසො නිහතත්තා. තෙනාහ ‘‘අපහතත්තා’’ති, මරියාදවසෙන කිලෙසානං හිංසිතත්තා අරියමග්ගෙහි ඔධිසො සබ්බසො කිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘හතත්තා’’ති. ආරකත්තාති සුප්පහීනතාය විප්පකට්ඨභාවතො. තෙනාහ ‘‘දූරීභූතත්තා’’ති. උභයම්පි උභයත්ථ යොජෙතබ්බං – කිලෙසානං ආරකත්තා හතත්තා දූරීභූතත්තා ච අරියො, තථා අරහන්ති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං උත්තානත්ථත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

මහාඅස්සපුරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.