2. සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනා

14. අපුබ්බපදවණ්ණනාති අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන හෙට්ඨා අග්ගහිතතාය අපුබ්බස්ස අභිනවස්ස පදස්ස වණ්ණනා අත්ථවිභජනා. ‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථ’’න්ති හි වුත්තං. නිවාසට්ඨානභූතා භූතපුබ්බනිවාසට්ඨානභූතා, නිවාසට්ඨානෙ වා භූතා නිබ්බත්තා නිවාසට්ඨානභූතා, තත්ථ මාපිතාති අත්ථො. යථා කාකන්දී මාකන්දී කොසම්බීති යථා කාකන්දස්ස ඉසිනො නිවාසට්ඨානෙ මාපිතා නගරී කාකන්දී, මාකන්දස්ස නිවාසට්ඨානෙ මාපිතා මාකන්දී, කුසම්බස්සනිවාසට්ඨානෙ මාපිතා කොසම්බීති වුච්චති, එවං සාවත්ථීති දස්සෙති. උපනෙත්වා සමීපෙ කත්වා භුඤ්ජිතබ්බතො උපභොගො, සවිඤ්ඤාණකවත්ථු. පරිතො සබ්බදා භුඤ්ජිතබ්බතො පරිභොගො, නිවාසනපාරුපනාදි අවිඤ්ඤාණකවත්ථු. සබ්බමෙත්ථ අත්ථීති නිරුත්තිනයෙන සාවත්ථී-සද්දසිද්ධිමාහ. සත්ථසමායොගෙති සත්ථස්ස නගරියා සමාගමෙ, සත්ථෙ තං නගරං උපගතෙති අත්ථො. පුච්ඡිතෙ සත්ථිකජනෙහි.

සමොහිතන්ති සන්නිචිතං. රම්මන්ති අන්තො බහි ච භූමිභාගසම්පත්තියා චෙව ආරාමුය්‍යානසම්පත්තියා ච රමණීයං. දස්සනෙය්‍යන්ති විසිඛාසන්නිවෙසසම්පත්තියා චෙව පාසාදකූටාගාරාදිසම්පත්තියා ච දස්සනීයං පස්සිතබ්බයුත්තං. උපභොගපරිභොගවත්ථුසම්පත්තියා චෙව නිවාසසුඛතාය ච නිබද්ධවාසං වසන්තානං ඉතරෙසඤ්ච සත්තානං මනං රමෙතීති මනොරමං. දසහි සද්දෙහීති හත්ථිසද්දො, අස්ස-රථ-භෙරි-සඞ්ඛ-මුදිඞ්ග-වීණා-ගීත සම්මතාළසද්දො, අස්නාථ-පිවථ-ඛාදථාති-සද්දොති ඉමෙහි දසහි සද්දෙහි. අවිවිත්තන්ති න විවිත්තං, සබ්බකාලං ඝොසිතන්ති අත්ථො.

වුද්ධිං වෙපුල්ලතං පත්තන්ති තන්නිවාසී සත්තවුද්ධියා වුද්ධිං, තාය පරිවුද්ධිතායෙව විපුලභාවං පත්තං, බහුජනං ආකිණ්ණමනුස්සන්ති අත්ථො. විත්තූපකරණසමිද්ධියා ඉද්ධං. සබ්බකාලං සුභික්ඛභාවෙන ඵීතං. අන්තමසො විඝාසාදෙ උපාදාය සබ්බෙසං කපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානම්පි ඉච්ඡි තත්ථනිප්ඵත්තියා මනුඤ්ඤං ජාතං, පගෙව ඉස්සරියෙ ඨිතානන්ති දස්සනත්ථං පුන ‘‘මනොරම’’න්ති වුත්තං. අළකමන්දාවාති ආටානාටාදීසු දසසු වෙස්සවණමහාරාජස්ස නගරීසු අළකමන්දා නාම එකා නගරී, යා ලොකෙ අළාකා එව වුච්චති. සා යථා පුඤ්ඤකම්මීනං ආවාසභූතා ආරාමරාමණෙය්‍යකාදිනා සොභග්ගප්පත්තා, එවං සාවත්ථීපීති වුත්තං ‘‘අළකමන්දාවා’’ති. දෙවානන්ති වෙස්සවණපක්ඛියානං චාතුමහාරාජිකදෙවානං.

ජිනාතීති ඉමිනා සොත-සද්දො විය කත්තුසාධනො ජෙත-සද්දොති දස්සෙති. රඤ්ඤාති පසෙනදිකොසලරාජෙන. රාජගතං ජයං ආරොපෙත්වා කුමාරො ජිතවාති ජෙතොති වුත්තො. මඞ්ගලකබ්‍යතායාතිආදිනා ‘‘ජෙය්‍යො’’ති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘ජෙතො’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති. සබ්බකාමසමිද්ධිතායාති සබ්බෙහි උපභොගපරිභොගවත්ථූහි ඵීතභාවෙන විභවසම්පන්නතායාති අත්ථො. සමිද්ධාපි මච්ඡරිනො කිඤ්චි න දෙන්තීති ආහ ‘‘විගතමලමච්ඡෙරතායා’’ති, රාගදොසාදිමලානඤ්චෙව මච්ඡරියස්ස ච අභාවෙනාති අත්ථො. සමිද්ධා අමච්ඡරිනොපි ච කරුණාසද්ධාදිගුණවිරහිතා අත්තනො සන්තකං පරෙසං න දදෙය්‍යුන්ති ආහ ‘‘කරුණාදිගුණසමඞ්ගිතාය චා’’ති. තෙනාති අනාථානං පිණ්ඩදානෙන. සද්දත්ථතො පන දාතබ්බභාවෙන සබ්බකාලං උපට්ඨපිතො අනාථානං පිණ්ඩො එතස්ස අත්ථීති අනාථපිණ්ඩිකො. පඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගසම්පත්තියාති ‘‘නාතිදූරං නච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්න’’න්ති එකං අඞ්ගං, ‘‘දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොස’’න්ති එකං, ‘‘අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්ස’’න්ති එකං, ‘‘තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙන උප්පජ්ජන්ති චීවර…පෙ… පරික්ඛාරා’’ති එකං, ‘‘තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා’’ති එකං, එවමෙතෙහි පඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගෙහි සම්පන්නතාය. යදි ජෙතවනං තථං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමොති ආහ ‘‘සො හී’’තිආදි.

කීතකාලතො පට්ඨාය අනාථපිණ්ඩිකස්සෙව තං වනං, අථ කස්මා උභින්නං පරිකිත්තනන්ති ආහ ‘‘ජෙතවනෙ’’තිආදි. ‘‘යදිපි සො භූමිභාගො කොටිසන්ථරෙන මහාසෙට්ඨිනා කීතො, රුක්ඛා පන ජෙතෙන න වික්කීතාති ජෙතවනන්ති වත්තබ්බතං ලභී’’ති වදන්ති.

කස්මා ඉදං සුත්තමභාසීති කථෙතුකම්‍යතාය සුත්තනික්ඛෙපං පුච්ඡති. සාමඤ්ඤතො හි භගවතො දෙසනාකාරණං පාකටමෙවාති. කො පනායං සුත්තනික්ඛෙපොති? අත්තජ්ඣාසයො. පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො එව හි භගවා අත්තනො අජ්ඣාසයෙන ඉමං සුත්තං දෙසෙතීති ආචරියා. යස්මා පනෙස භික්ඛූනං උපක්කිලිට්ඨචිත්තතං විදිත්වා ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ ඉමාය දෙසනාය උපක්කිලෙසවිසොධනං කත්වා ආසවක්ඛයාය පටිපජ්ජිස්සන්තී’’ති අයං දෙසනා ආරද්ධා, තස්මා පරජ්ඣාසයොති අපරෙ. උභයම්පි පන යුත්තං. අත්තජ්ඣාසයාදීනඤ්හි සංසග්ගභෙදස්ස සම්භවො හෙට්ඨා දස්සිතොවාති. තෙසං භික්ඛූනන්ති තදා ධම්මපටිග්ගාහතභික්ඛූනං. උපක්කිලෙසවිසොධනන්ති සමථවිපස්සනුපක්කිලෙසතො චිත්තස්ස විසොධනං. පඨමඤ්හි භගවා අනුපුබ්බිකථාදිනා පටිපත්තියා සංකිලෙසං නීහරිත්වා පච්ඡා සාමුක්කංසිකං දෙසනං දෙසෙති ඛෙත්තෙ ඛාණුකණ්ටකගුම්බාදිකෙ අවහරිත්වා කසනං විය, තස්මා කම්මට්ඨානමෙව අවත්වා ඉමාය අනුපුබ්බියා දෙසනා පවත්තාති අධිප්පායො.

සංවරභූතන්ති සීලසංවරාදිසංවරභූතං සංවරණසභාවං කාරණං, තං පන අත්ථතො දස්සනාදි එවාති වෙදිතබ්බං. සංවරිතාති පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන සම්මා, සබ්බථා වා වාරිතා. එවංභූතා ච යස්මා පවත්තිද්වාරපිධානෙන පිහිතා නාම හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘විදහිතා හුත්වා’’ති. එවං අච්චන්තිකස්ස සංවරස්ස කාරණභූතං අනච්චන්තිකං සංවරං දස්සෙත්වා ඉදානි අච්චන්තිකමෙව සංවරං දස්සෙන්තො යස්මිං දස්සනාදිම්හි සති උප්පජ්ජනාරහා ආසවා න උප්පජ්ජන්ති, සො තෙසං අනුප්පාදො නිරොධො ඛයො පහානන්ති ච වුච්චමානො අත්ථතො අප්පවත්තිමත්තන්ති තස්ස ච දස්සනාදි කාරණන්ති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙන අනුප්පාදනිරොධසඞ්ඛාතං ඛයං ගච්ඡන්ති පහීයන්ති නප්පවත්තන්ති, තං කාරණන්ති අත්ථො’’ති.

චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපීති (ධ. ස. මූලටී. 14-19) චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවීථීසු තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථීසු ච කිඤ්චාපි කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව පන වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසව-සද්දොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභුන්ති තතො පරං මග්ගඵලෙසු අප්පවත්තනතො වුත්තං. එතෙ හි ආරම්මණවසෙන ධම්මෙ ගච්ඡන්තා තතො පරං න ගච්ඡන්ති. නනු තතො පරං භවඞ්ගාදීනිපි ගච්ඡන්තීති චෙ? න, තෙසම්පි පුබ්බෙ ආලම්බිතෙසු ලොකියධම්මෙසු සාසවභාවෙන අන්තොගධත්තා තතො පරතාභාවතො. එත්ථ ච ගොත්‍රභුවචනෙන ගොත්‍රභුවොදානඵලසමාපත්තිපුරෙචාරිකපරිකම්මානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. පඨමමග්ගපුරෙචාරිකමෙව වා ගොත්‍රභු අවධිනිදස්සනභාවෙන ගහිතං, තතො පරං පන මග්ගඵලසමානතාය අඤ්ඤෙසු මග්ගෙසු මග්ගවීථියං සමාපත්තිවීථියං නිරොධානන්තරඤ්ච පවත්තමානෙසු ඵලෙසු නිබ්බානෙ ච ආසවානං පවත්ති නිවාරිතාති වෙදිතබ්බං. සවන්තීති ගච්ඡන්ති, ආරම්මණකරණවසෙන පවත්තන්තීති අත්ථො. අවධිඅත්ථො ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිභෙදතො දුවිධො. තත්ථ මරියාදං කිරියං බහි කත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආපාටලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවො’’ති. අභිවිධි පන කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආභවග්ගා භගවතො යසො පවත්තතී’’ති. අභිවිධිඅත්ථො චායං ආ-කාරො ඉධ ගහිතොති වුත්තං ‘‘අන්තොකරණත්ථො’’ති.

මදිරාදයොති ආදි-සද්දෙන සින්ධවකාදම්බරිකාපොතිකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. චිරපාරිවාසියට්ඨො විරපරිවුත්ථතා පුරාණභාවො. අවිජ්ජා නාහොසීතිආදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවතණ්හායා’’ති (අ. නි. 10.62) ඉදං සුත්තං සඞ්ගහිතං. අවිජ්ජාසවභවාසවානං චිරපරිවුත්ථතාය දස්සිතාය තබ්භාවභාවිනො කාමාසවස්ස චිරපරිවුත්ථතා දස්සිතාව හොති. අඤ්ඤෙසු ච යථාවුත්තෙ ධම්මෙ ඔකාසඤ්ච ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන අභිබ්‍යාපනං මදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, න අඤ්ඤෙසන්ති එතෙස්වෙව ආසව-සද්දො නිරුළ්හොති දට්ඨබ්බො. න චෙත්ථ දිට්ඨාසවො නාගතොති ගහෙතබ්බං භවතණ්හාය විය භවදිට්ඨියාපි භවාසවග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා. ආයතං අනාදිකාලිකත්තා. පසවන්තීති ඵලන්ති. න හි තං කිඤ්චි සංසාරදුක්ඛං අත්ථි, යං ආසවෙහි විනා උප්පජ්ජෙය්‍ය. පුරිමානි චෙත්ථාති එත්ථ එතෙසු චතූසු අත්ථවිතප්පෙසු පුරිමානි තීණි. යත්ථාති යෙසු සුත්තාභිධම්මපදෙසෙසු. තත්ථ යුජ්ජන්ති කිලෙසෙසුයෙව යථාවුත්තස්ස අත්ථත්තයස්ස සම්භවතො. පච්ඡිමං ‘‘ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං සවන්තී’’ති වුත්තනිබ්බචනං. කම්මෙපි යුජ්ජති දුක්ඛප්පසවනස්ස කිලෙසකම්මසාධාරණත්තා.

දිට්ඨධම්මා වුච්චන්ති පච්චක්ඛභූතා ඛන්ධා, දිට්ඨධම්මෙ භවා දිට්ඨධම්මිකා. විවාදමූලභූතාති විවාදස්ස මූලකාරණභූතා කොධූපනාහ-මක්ඛ-පළාස-ඉස්සා-මච්ඡරිය-මායා-සාඨෙය්‍ය-ථම්භ-සාරම්භ-මානාතිමානා.

යෙන දෙවූපපත්‍යස්සාති යෙන කම්මකිලෙසප්පකාරෙන ආසවෙන දෙවෙසු උපපත්ති නිබ්බත්ති අස්ස මය්හන්ති සම්බන්ධො. ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො ආකාසචාරී අස්සන්ති විභත්තිං පරිණාමෙත්වා යොජෙතබ්බං. එත්ථ ච යක්ඛගන්ධබ්බතාය විනිමුත්තා සබ්බා දෙවගති දෙවග්ගහණෙන ගහිතා. අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මාති අකුසලකම්මතො අවසෙසා අකුසලා ධම්මා ආසවාති ආගතාති සම්බන්ධො.

පටිඝාතායාති පටිසෙධනාය. පරූපවා…පෙ… උපද්දවාති ඉදං යදි භගවා සික්ඛාපදං න පඤ්ඤපෙය්‍ය, තතො අසද්ධම්මප්පටිසෙවනඅදින්නාදානපාණාතිපාතාදිහෙතු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං පරූපවාදාදයො දිට්ඨධම්මිකා නානප්පකාරා අනත්ථා, යෙ ච තන්නිමිත්තා එව නිරයාදීසු නිබ්බත්තස්ස පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණාදිවසෙන මහාදුක්ඛානුභවාදිප්පකාරා අනත්ථා, තෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙ පනෙතෙති එතෙ කාමරාගාදිකිලෙස-තෙභූමකකම්මපරූපවාදාදිඋපද්දවප්පකාරා ආසවා. යත්ථාති යස්මිං විනයාදිපාළිපදෙසෙ. යථාති යෙන දුවිධාදිප්පකාරෙන අඤ්ඤෙසු ච සුත්තන්තෙසු ආගතාති සම්බන්ධො.

නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගාමිනියා. ඡක්කනිපාතෙ ආහුනෙය්‍යසුත්තෙ. තත්ථ හි ආසවා ඡධා ආගතා ආසව-සද්දාභිධෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස පභෙදොපචාරෙන ආසව-පදෙ පභෙදොති වුත්තො, කොට්ඨාසත්ථො වා පද-සද්දොති ආසවපදෙති ආසවප්පකාරෙ සද්දකොට්ඨාසෙ අත්ථකොට්ඨාසෙ වාති අත්ථො.

තථා හීති තස්මා සංවරණං පිදහනං පවත්තිතුං අප්පදානං, තෙනෙව කාරණෙනාති අත්ථො. සීලාදිසංවරෙ අධිප්පෙතෙ පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන ථකනභාවසාමඤ්ඤතො ද්වාරං සංවරිත්වාති ගෙහද්වාරසංවරණම්පි උදාහටං. සීලසංවරොතිආදි හෙට්ඨා මූලපරියායවණ්ණනාය වුත්තම්පි ඉමස්ස සුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනං පරිපුණ්ණං කත්වා වත්තුකාමො පුන වදති. යුත්තං තාව සීලසතිඤාණානං සංවරත්ථො පාළියං තථා ආගතත්තා, ඛන්තිවීරියානං පන කථන්ති ආහ ‘‘තෙසඤ්චා’’තිආදි. තස්සත්ථො – යදිපි ‘‘ඛමො හොති…පෙ… සීතස්ස උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනිද්දෙසෙ ඛන්තිවීරියානං සංවරපරියායො නාගතො, උද්දෙසෙ පන සබ්බාසවසංවරපරියායන්ති සංවරපරියායෙන ගහිතත්තා අත්ථෙව තෙසං සංවරභාවොති.

පුබ්බෙ සීලසතිඤාණානං පාඨන්තරෙන සංවරභාවො දස්සිතොති ඉදානි තං ඉමිනාපි සුත්තෙන ගහිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ඛන්තිවීරියසංවරා වුත්තායෙව ‘‘ඛමො හොති සීතස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.14) පාළියා දස්සනවසෙන. ‘‘තඤ්ච අනාසනං, තඤ්ච අගොචර’’න්ති අයං පනෙත්ථ සීලසංවරොති තඤ්ච ‘‘යථාරූපෙ’’තිආදිනා වුත්තං අයුත්තං අනියතවත්ථුකං රහො පටිච්ඡන්නාසනං, තඤ්ච යථාවුත්තං අයුත්තං වෙසියාදිගොචරං, ‘‘පටිසඞ්ඛායොනිසො පරිවජ්ජෙතී’’ති ආගතං යං පරිවජ්ජනං, අයං පන එත්ථ එතස්මිං සුත්තෙ ආගතො සීලසංවරොති අත්ථො. අනාසනපරිවජ්ජනෙන හි අනාචාරපරිවජ්ජනං වුත්තං, අනාචාරාගොචරපරිවජ්ජනං චාරිත්තසීලතායසීලසංවරො. තථා හි භගවතා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508) සීලසංවරවිභජනෙ ආචාරගොචරසම්පත්තිං දස්සෙන්තෙන ‘‘අත්ථි අනාචාරො, අත්ථි අගොචරො’’තිආදිනා (විභ. 513, 514) අනාචාරාගොචරා විභජිත්වා දස්සිතා. ඉදඤ්ච එකදෙසෙන සමුදායනිදස්සනං දට්ඨබ්බං සමුද්දපබ්බතනිදස්සනං විය.

සබ්බත්ථ පටිසඞ්ඛා ඤාණසංවරොති එත්ථ ‘‘යොනිසොමනසිකාරො, පටිසඞ්ඛා ඤාණසංවරො’’ති වත්තබ්බං. න හි දස්සනපහාතබ්බනිද්දෙසෙ පටිසඞ්ඛාගහණං අත්ථි, ‘‘යොනිසො මනසි කරොතී’’ති පන වුත්තං. යොනිසොමනසිකරණම්පි අත්ථතො පටිසඞ්ඛා ඤාණසංවරමෙවාති එවං පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ යුත්තමෙතං සියා. කෙචි පන ‘‘යත්ථ යත්ථ ‘ඉධ පටිසඞ්ඛා යොනිසො’ති ආගතං, තං සබ්බං සන්ධාය ‘සබ්බත්ථ පටිසඞ්ඛා ඤාණසංවරො’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. තෙසං මතෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිකස්ස ඤාණසංවරෙන ච අසඞ්ගහො සියා, ‘‘දස්සනං පටිසෙවනා භාවනා ච ඤාණසංවරො’’ති ච වචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘සබ්බත්ථ පටිසඞ්ඛා ඤාණසංවරො’’ති ඉමිනා සත්තසුපි ඨානෙසු යං ඤාණං, සො ඤාණසංවරොති පරිවජ්ජනාදිවසෙන වුත්තා සීලාදයො සීලසංවරාදයොති අයමත්ථො දස්සිතො. එවං සති සංවරානං සඞ්කරො විය හොතීති තෙ අසඞ්කරතො දස්සෙතුං ‘‘අග්ගහිතග්ගහණෙනා’’ති වුත්තං පරිවජ්ජනවිසෙසසංවරාධිවාසනවිනොදනානං සීලසංවරාදිභාවෙන ගහිතත්තා, තථා අග්ගහිතානං ගහණෙනාති අත්ථො. තෙ පන අග්ගහිතෙ සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘දස්සනං පටිසෙවනා භාවනා’’ති ආහ.

එතෙන සීලසංවරාදිනා කරණභූතෙන, කාරණභූතෙන වා. ධම්මාති කුසලාකුසලධම්මා. සීලසංවරාදිනා හි සහජාතකොටියා, උපනිස්සයකොටියා වා පච්චයභූතෙන අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා උප්පත්තිං ගච්ඡන්ති උප්පජ්ජන්ති, තථා අනිරුද්ධා අකුසලා ධම්මා නිරොධං ගච්ඡන්ති නිරුජ්ඣන්තීති අත්ථො. පාළියං පන ‘‘අනුප්පන්නා චෙව ආසවා න උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච ආසවා පහීයන්තී’’ති අකුසලධම්මානං අනුප්පාදපහානානි එව වුත්තානි, න කුසලධම්මානං උප්පාදාදයොති? නයිදමෙවං දට්ඨබ්බං, ‘‘යොනිසො ච ඛො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො’’තිආදිනා කුසලධම්මානම්පි උප්පත්ති පකාසිතාව ආසවසංවරණස්ස පධානභාවෙන ගහිතත්තා. තථා හි පරියොසානෙපි ‘‘යෙ ආසවා දස්සනා පහාතබ්බා, තෙ දස්සනා පහීනා හොන්තී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.28) ආසවප්පහානමෙව පධානං කත්වා නිගමිතං.

15. ජානතො පස්සතොති එත්ථ දස්සනම්පි පඤ්ඤාචක්ඛුනාව දස්සනං අධිප්පෙතං, න මංසචක්ඛුනා දිබ්බචක්ඛුනා වාති ආහ ‘‘ද්වෙපි පදානි එකත්ථානී’’ති. එවං සන්තෙපීති පදද්වයස්ස එකත්ථත්ථෙපි. ඤාණලක්ඛණන්ති ඤාණස්ස සභාවං, විසයස්ස යථාසභාවාවබොධනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණ’’න්ති. ඤාණප්පභාවන්ති ඤාණානුභාවං, ඤාණකිච්චං විසයොභාසනන්ති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘ඤාණෙන විවටෙ ධම්මෙ’’ති. ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ච ජානනදස්සනමුඛෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා පවත්තාති ආහ ‘‘ඤාණලක්ඛණං ඤාණප්පභාවං උපාදාය පුග්ගලං නිද්දිසතී’’ති. ජානතො පස්සතොති ‘‘යොනිසො ච මනසිකාරං අයොනිසො ච මනසිකාර’’න්ති වක්ඛමානත්තා යොනිසොමනසිකාරවිසයජානනං, අයොනිසොමනසිකාරවිසයදස්සනං. තඤ්ච ඛො පන නෙසං ආසවානං ඛයූපායසභාවස්ස අධිප්පෙතත්තා උප්පාදනානුප්පාදනවසෙන න ආරම්මණමත්තෙනාති අයමත්ථො යුත්තොති ආහ ‘‘යොනිසොමනසිකාරං…පෙ… අයමෙත්ථ සාරො’’ති.

‘‘ජානතො’’ති වත්වා ජානනඤ්ච අනුස්සවාකාරපටිවිතක්කමත්තවසෙන න ඉධාධිප්පෙතං, අථ ඛො රූපාදි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන යොනිසොමනසිකාරායොනිසොමනසිකාරෙ පච්චක්ඛෙ කත්වා තෙසං උප්පාදවසෙන දස්සනන්ති ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘පස්සතො’’ති වුත්තන්ති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤත්ථාපි හි ‘‘එවං ජානතො එවං පස්සතො (ඉතිවු. 102), ජානං ජානාති පස්සං පස්සති (ම. නි. 1.203), එවං ජානන්තා එවං පස්සන්තා (ම. නි. 1.407), අජානතං අපස්සත’’න්ති ච ආදීසු ඤාණකිච්චස්ස සාමඤ්ඤවිසෙසදීපනවසෙනෙතං පදද්වයං ආගතන්ති. කෙචීති අභයගිරිවාසිසාරසමාසාචරියා. තෙ හි ‘‘සමාධිනා ජානතො විපස්සනාය පස්සතො ජානං ජානාති පස්සං පස්සති, එවං ජානනා සමථො, පස්සනා විපස්සනා’’ති ච ආදිනා පපඤ්චෙන්ති. තෙති පපඤ්චා. ඉමස්මිං අත්ථෙති ‘‘ජානතො’’තිආදිනයප්පවත්තෙ ඉමස්මිං සුත්තපදඅත්ථෙ නිද්ධාරියමානෙ. න යුජ්ජන්ති ජානනදස්සනානං යොනිසොමනසිකාරායොනිසොමනසිකාරවිසයභාවස්ස පාළියං වුත්තත්තා.

ආසවප්පහානං ආසවානං අච්චන්තප්පහානං. සො පන නෙසං අනුප්පාදො සබ්බෙන සබ්බං ඛීණතා අභාවො එවාති ආහ ‘‘ආසවානං අච්චන්තඛයමසමුප්පාදංඛීණාකාරං නත්ථිභාව’’න්ති. උජුමග්ගානුසාරිනොති කිලෙසවඞ්කස්ස කායවඞ්කාදීනඤ්ච පහානෙන උජුභූතෙ සවිපස්සනෙ හෙට්ඨිමමග්ගෙ අනුස්සරන්තස්ස. තදෙව හිස්ස සික්ඛනං. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති ඛයසඞ්ඛාතෙ අග්ගමග්ගෙ තප්පරියාපන්නමෙව ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, තදනන්තරං පන අඤ්ඤං අරහත්තන්ති. යදිපි ගාථායං ‘‘ඛයස්මිං’’ඉච්චෙව වුත්තං, සමුච්ඡෙදවසෙන පන ආසවෙහි ඛීණොතීති මග්ගො ඛයොති වුච්චතීති ආහ ‘‘මග්ගො ආසවක්ඛයොති වුත්තො’’ති. සමණොති සමිතපාපො අධිප්පෙතො. සො පන ඛීණාසවො හොතීති ‘‘ආසවානං ඛයා’’ති ඉමස්ස ඵලපරියායතා වුත්තා, නිප්පරියායෙන පන ආසවක්ඛයො මග්ගො, තෙන පත්තබ්බතො ඵලං. එතෙනෙව නිබ්බානස්සපි ආසවක්ඛයභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ජානතො එව පස්සතො එවාති එවමෙත්ථ නියමො ඉච්ඡිතො, න අඤ්ඤථා විසෙසාභාවතො අනිට්ඨසාධනතො චාති තස්ස නියමස්ස ඵලං දස්සෙතුං ‘‘නො අජානතො නො අපස්සතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යො පන න ජානාති න පස්සති, තස්ස නෙව වදාමීති අත්ථො’’ති. ඉමිනා දූරීකතායොනිසොමනසිකාරො ඉධාධිප්පෙතො, යොනිසොමනසිකාරො ච ආසවක්ඛයස්ස එකන්තිකකාරණන්ති දස්සෙති. එතෙනාති ‘‘නො අජානතො නො අපස්සතො’’ති වචනෙන. තෙ පටික්ඛිත්තාති කෙ පන තෙති? ‘‘බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.228), අහෙතූ අපච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.227) එවමාදිවාදා. තෙසු හි කෙචි අභිජාතිසඞ්කන්තිමත්තෙන භවසඞ්කන්තිමත්තෙන ච සංසාරසුද්ධිං පටිජානන්ති, අඤ්ඤෙ ඉස්සරපජාපතිකාලාදිවසෙන, තයිදං සබ්බං ‘‘සංසාරාදීහී’’ති එත්ථෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

පුරිමෙන වා පදද්වයෙනාති ‘‘ජානතො, පස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. උපායො වුත්තො ‘‘ආසවක්ඛයස්සා’’ති අධිකාරතො විඤ්ඤායති. ඉමිනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. අනුපායො එව හි ආසවානං ඛයස්ස යදිදං යොනිසො ච අයොනිසො ච මනසිකාරස්ස අජානනං අදස්සනඤ්ච, තෙන තථත්තාය අප්පටිපත්තිතො මිච්ඡාපටිපත්තිතො ච. නනු ‘‘පස්සතො’’ති ඉමිනා අයොනිසොමනසිකාරො යථා න උප්පජ්ජති, එවං දස්සනෙ අධිප්පෙතෙ පුරිමෙනෙව අනුපායපටිසෙධො වුත්තො හොතීති? න හොති, අයොනිසොමනසිකාරානුප්පාදනස්සපි උපායභාවතො සතිබලෙන සංවුතචක්ඛුන්ද්‍රියාදිතා විය සම්පජඤ්ඤබලෙනෙව නිච්චාදිවසෙන අභූතජානනාභාවො හොතීති. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛෙපෙන…පෙ… හොතී’’ති. තත්ථ සඞ්ඛෙපෙනාති සමාසෙන, අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච විත්ථාරං අකත්වාති අත්ථො. ඤාණං…පෙ… දස්සිතං හොති ‘‘ජානතො’’තිආදිනා ඤාණස්සෙව ගහිතත්තා. යදි එවං ‘‘ස්වායං සංවරො’’තිආදි කථං නීයතීති? ඤාණස්ස පධානභාවදස්සනත්ථං එවමයං දෙසනා කතාති නායං දොසො, තථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘අරියං වො භික්ඛවෙ සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) විත්ථාරො.

දබ්බජාතිකොති දබ්බරූපො. සො හි ද්‍රබ්‍යොති වුච්චති ‘‘ද්‍රබ්‍යං විනස්සති නාද්‍රබ්‍ය’’න්තිආදීසු. දබ්බජාතිකො වා සාරසභාවො, සාරුප්පසීලාචාරොති අත්ථො. යථාහ ‘‘න ඛො දබ්බ දබ්බා එවං නිබ්බෙඨෙන්තී’’ති (පාරා. 384, 391; චූළව. 193). වත්තසීසෙ ඨත්වාති වත්තං උත්තමඞ්ගං, ධුරං වා කත්වා. යො හි පරිසුද්ධාජීවො කාතුං අජානන්තානං සබ්‍රහ්මචාරීනං, අත්තනො වා වාතාතපාදිපටිබාහනත්ථං ඡත්තාදීනි කරොති, සො වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොති නාම. පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බා නාථකරණධම්මභාවෙන උපනිස්සයභාවතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිච්චකරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොතී’’තිආදි (ම. නි. 1.497).

උපායමනසිකාරොති කුසලධම්මප්පවත්තියා කාරණභූතො මනසිකාරො. පථමනසිකාරොති තස්සා එව මග්ගභූතො මනසිකාරො. අනිච්චාදීසු අනිච්චන්තිආදිනාති අනිච්චදුක්ඛඅසුභඅනත්තසභාවෙසු ධම්මෙසු ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අසුභං අනත්තා’’තිආදිනා එව නයෙන, අවිපරීතසභාවෙනාති අත්ථො. සච්චානුලොමිකෙන වාති සච්චාභිසමයස්ස අනුලොමවසෙන. චිත්තස්ස ආවට්ටනාතිආදිනා ආවට්ටනාය පච්චයභූතා තතො පුරිමුප්පන්නා මනොද්වාරිකා කුසලජවනප්පවත්ති ඵලවොහාරෙන තථා වුත්තා. තස්සා හි වසෙන සා කුසලුප්පත්තියා උපනිස්සයො හොති. ආවජ්ජනා හි භවඞ්ගචිත්තං ආවට්ටයතීති ආවට්ටනා. අනු අනු ආවට්ටෙතීති අන්වාවට්ටනා. භවඞ්ගාරම්මණතො අඤ්ඤං ආභුජතීති ආභොගො. සමන්නාහරතීති සමන්නාහාරො. තදෙවාරම්මණං අත්තානං අනුබන්ධිත්වා උප්පජ්ජමානං මනසි කරොති ඨපෙතීති මනසිකාරො. අයං වුච්චතීති අයං උපායපථමනසිකාරලක්ඛණො යොනිසොමනසිකාරො නාම වුච්චති, යස්ස වසෙන පුග්ගලො දුක්ඛාදීනි සච්චානි ආවජ්ජිතුං සක්කොති. අයොනිසොමනසිකාරෙ සච්චපටිකූලෙනාති සච්චාභිසමයස්ස අනනුලොමවසෙන. සෙසං යොනිසොමනසිකාරෙ වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං.

යුත්තින්ති උපපත්තිසාධනයුත්තිං, හෙතුන්ති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. එත්ථාති ‘‘අයොනිසො භික්ඛවෙ…පෙ… පහීයන්තී’’ති එතස්මිං පාඨෙ. තත්ථාති වාක්‍යොපඤ්ඤාසනං. කස්මා පනෙත්ථ අයමුද්දෙසනිද්දෙසො පරිවත්තොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යොනිසො’’තිආදි. තත්ථ මනසිකාරපදං ද්වින්නං සාධාරණන්ති අධිප්පායෙන ‘‘යොනිසො අයොනිසොති ඉමෙහි තාව ද්වීහි පදෙහී’’ති වුත්තං. යොනිසොති හි යොනිසොමනසිකාරො, අයොනිසොති ච අයොනිසොමනසිකාරො තත්ථ අනුවත්තනතො වක්ඛමානත්තා ච. සතිපි අනත්ථුප්පත්තිසාමඤ්ඤෙ භවාදීසු පුග්ගලස්ස බහුලිසාමඤ්ඤං දස්සෙත්වා තං පරිවත්තිත්වා විසෙසදස්සනත්තං නාවාදි උපමාත්තයග්ගහණං දට්ඨබ්බං. චක්කයන්තං ආහටඝටීයන්තන්ති වදන්ති.

අනුප්පන්නාති අනිබ්බත්තා. ආරම්මණවිසෙසවසෙන තස්ස අනුප්පත්ති වෙදිතබ්බා, න රූපාරම්මණාදිආරම්මණසාමඤ්ඤෙන, නාපි ආසවවසෙන. තෙනාහ ‘‘අනනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං…පෙ… අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා නාම ආසවා න සන්තී’’ති. වත්ථුන්ති සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකප්පභෙදං ආසවුප්පත්තිකාරණං. ආරම්මණං ආරම්මණපච්චයභූතරූපාදීනි. ඉදානි ආසවවසෙනපි අනුප්පන්නපරියායො ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘අනුභූතපුබ්බෙපී’’තිආදි වුත්තං. පකතිසුද්ධියාති පුබ්බචරියතො කිලෙසදූරීභාවසිද්ධාය සුද්ධිපකතිතාය. පාළියා උද්දිසනං උද්දෙසො, අත්ථකථනං පරිපුච්ඡා. අජ්ඣයනං පරියත්ති, චීවරසිබ්බාදි නවකම්මං, සමථවිපස්සනානුයොගො යොනිසොමනසිකාරො. තාදිසෙනාති යාදිසෙන ‘‘මනුඤ්ඤවත්ථූ’’තිමනසිකාරාදිනා කාමාසවාදයො සම්භවෙය්‍යුං, තාදිසෙන. ආසවානං වඩ්ඪි නාම පරියුට්ඨානතිබ්බතාය වෙදිතබ්බා, සා ච අභිණ්හුප්පත්තියා බහුලීකාරතොති තෙ ලද්ධාසෙවනා බහුලභාවං පත්තා මද්දන්තා ඵරන්තා ඡාදෙන්තා අන්ධාකාරං කරොන්තා අපරාපරං උප්පජ්ජමානා එකසන්තානනයෙන ‘‘උප්පන්නා පවඩ්ඪන්තී’’ති වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානා උප්පන්නා පවඩ්ඪන්තීති වුච්චන්තී’’ති. ඉතො අඤ්ඤථාති ඉතො අපරාපරුප්පන්නානං එකත්තග්ගහණතො අඤ්ඤථා වඩ්ඪි නාම නත්ථි ඛණිකභාවතො.

සො ච ජානාතීති ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහාභාවමාහ. කාරකස්සෙවාති යුත්තයොගස්සෙව. යස්ස පනාතිආදිනා අනුද්දෙසිකං කත්වා වුත්තමත්ථං පුරාතනස්ස පුරිසාතිසයස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන පාකටතරං කාතුං ‘‘මණ්ඩලාරාමවාසීමහාතිස්සභූතත්ථෙරස්ස වියා’’තිආදි වුත්තං. තඤ්හි සබ්‍රහ්මචාරීනං ආයතිං තථාපටිපත්තිකාරණං හොති, යතො එදිසං වත්ථු වුච්චති. තස්මිං යෙවාති මණ්ඩලාරාමෙයෙව. ආචරියං ආපුච්ඡිත්වාති අත්තනො උද්දෙසාචරියං කම්මට්ඨානග්ගහණත්ථං ගන්තුං ආපුච්ඡිත්වා. ආචරියං වන්දිත්වාති කම්මට්ඨානදායකං මහාරක්ඛිතත්ථෙරං වන්දිත්වා. උද්දෙසමග්ගන්ති යථාආරද්ධං උද්දෙසපබන්ධං. තදා කිර මුඛපාඨෙනෙව බහූ එකජ්ඣං උද්දිසාපෙත්වා මනොසජ්ඣායවසෙන ධම්මං සජ්ඣායන්ති. තත්ථායං ථෙරො පඤ්ඤවන්තතාය උද්දෙසං ගණ්හන්තානං භික්ඛූනං ධොරය්හො, සො ‘‘ඉදානාහං අනාගාමී, කිං මය්හං උද්දෙසෙනා’’ති සඞ්කොචං අනාපජ්ජිත්වා දුතියදිවසෙ උද්දෙසකාලෙ ආචරියං උපසඞ්කමි. ‘‘උප්පන්නා පහීයන්තී’’ති එත්ථ උප්පන්නසදිසා ‘‘උප්පන්නා’’ති වුත්තා, න පච්චුප්පන්නා. න හි පච්චුප්පන්නෙසු ආසවෙසු මග්ගෙන පහානං සම්භවතීති ආහ ‘‘යෙ පන…පෙ… නත්ථී’’ති. වත්තමානුප්පන්නා ඛණත්තයසමඞ්ගිනො. තෙසං පටිපත්තියා පහානං නත්ථි උප්පජ්ජනාරහානං පච්චයඝාතෙන අනුප්පාදනමෙව තාය පහානන්ති.

16. යදි එවං දුතියපදං කිමත්ථියන්ති? පදද්වයග්ගහණං ආසවානං උප්පන්නානුප්පන්නභාවසම්භවදස්සනත්ථඤ්චෙව පහායකවිභාගෙන පහාතබ්බවිභාගදස්සනත්ථඤ්ච. තෙනාහ ‘‘ඉදමෙව පදං ගහෙත්වා’’ති. අඤ්ඤම්පීති ඤාණතො අඤ්ඤම්පි සතිසංවරාදිං. දස්සනාති ඉදං හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති දස්සනෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනෙන තදත්ථං විවරති. එස නයොති තමෙවත්ථං අතිදිසති. දස්සනෙනාති සොතාපත්තිමග්ගෙන. සො හි පඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. යදිපි තං ගොත්‍රභු පඨමතරං පස්සති, දිස්වා පන කත්තබ්බකිච්චස්ස කිලෙසප්පහානස්ස අකරණතො න තං දස්සනන්ති වුච්චති. ආවජ්ජනට්ඨානියඤ්හි තං ඤාණං මග්ගස්ස, නිබ්බානාරම්මණත්තසාමඤ්ඤෙන චෙතං වුත්තං, න නිබ්බානපටිවිජ්ඣනෙන, තස්මා ධම්මචක්ඛු පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙන භාවනං අප්පත්තං දස්සනං නාම, ධම්මචක්ඛුඤ්ච පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණවසෙන චතුසච්චධම්මදස්සනං තදභිසමයොති නුත්ථෙත්ථ ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවප්පත්ති. අයඤ්ච විචාරො පරතො අට්ඨකථායමෙව (ම. නි. අට්ඨ. 1.22) ආගමිස්සති. සබ්බත්ථාති ‘‘සංවරා පහාතබ්බා’’තිආදීසු. සංවරාති සංවරෙන, ‘‘සංවරො’’ති චෙත්ථ සතිසංවරො වෙදිතබ්බො. පටිසෙවති එතෙනාති පටිසෙවනං, පච්චයෙසු ඉදමත්ථිකතාඤාණං. අධිවාසෙති ඛමති එතායාති අධිවාසනා, සීතාදීනං ඛමනාකාරෙන පවත්තො අදොසො, තප්පධානා වා චත්තාරො කුසලක්ඛන්ධා. පරිවජ්ජෙති එතෙනාති පරිවජ්ජනං, වාළමිගාදීනං පරිහරණවසෙන පවත්තා චෙතනා, තථාපවත්තා වා චත්තාරො කුසලක්ඛන්ධා. කාමවිතක්කාදිකෙ විනොදෙති විතුදති එතෙනාති විනොදනං, කුසලවීරියං. පඨමමග්ගෙන දිට්ඨෙ චතුසච්චධම්මෙ භාවනාවසෙන උප්පජ්ජනතො භාවනා, සෙසමග්ගත්තයං. න හි තං අදිට්ඨපුබ්බං කිඤ්චි පස්සති, එවං දස්සනාදීනං වචනත්ථො වෙදිතබ්බො.

දස්සනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා

17. කුසලාකුසලධම්මෙහි ආලම්බියමානාපි ආරම්මණධම්මා ආවජ්ජනමුඛෙනෙව තබ්භාවං ගච්ඡන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘මනසිකරණීයෙ’’ති පදස්ස ‘‘ආවජ්ජිතබ්බෙ’’ති අත්ථමාහ. හිතසුඛාවහභාවෙන මනසිකරණං අරහන්තීති මනසිකරණීයා, තප්පටිපක්ඛතො අමනසිකරණීයාති ආහ ‘‘අමනසිකරණීයෙති තබ්බිපරීතෙ’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘මනසිකරණීයෙ ධම්මෙ අප්පජානන්තො’’තිආදීසු. යස්මා කුසලධම්මෙසුපි සුභසුඛනිච්චාදිවසෙන මනසිකාරො අස්සාදනාදිහෙතුතාය සාවජ්ජො අහිතදුක්ඛාවහො අකුසලධම්මෙසුපි අනිච්චාදිවසෙන මනසිකාරො නිබ්බිදාදිහෙතුතාය අනවජ්ජො හිතසුඛාවහො, තස්මා ‘‘ධම්මතො නියමො නත්ථී’’ති වත්වා ‘‘ආකාරතො පන අත්ථී’’ති ආහ.

වා-සද්දො යෙභුය්‍යෙන ‘‘මමං වා හි භික්ඛවෙ (දී. නි. 1.5, 6), දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.186; ම. නි. 2.79, 80) විකප්පත්ථො දිට්ඨො, න සමුච්චයත්ථොති තත්ථ සමුච්චයත්ථෙ පයොගං දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා සමුච්චයත්ථදීපකං පනෙතං සුත්තපදං සමුදාහටං.

කාමාසවොති පඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතෙ කාමෙ ආසවො කාමාසවො. තෙනාහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකො රාගො’’ති. භවාසවං පන ඨපෙත්වා සබ්බො ලොභො කාමාසවොති යුත්තං සියා. රූපාරූපභවෙති කම්මුපපත්තිභෙදතො දුවිධෙපි රූපාරූපභවෙ ඡන්දරාගො. ඣානනිකන්තීති ඣානස්සාදො. ‘‘සුන්දරමිදං ඨානං නිච්චං ධුව’’න්තිආදිනා අස්සාදෙන්තස්ස උප්පජ්ජමානො සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො භවෙ ආසවොති භවාසවො. එවන්ති සබ්බදිට්ඨීනං සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨිසඞ්ගහතො භවාසවෙනෙව දිට්ඨාසවො ගහිතො තංසහගතරාගතායාති අධිප්පායො. අපරෙ පන ‘‘දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවෙන ච සඞ්ගහිතො’’ති වදන්ති. එත්ථ ච ‘‘භවාසවො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති (ධ. ස. 1465) වචනතො දිට්ඨිසම්පයුත්තරාගස්ස භවාසවභාවො විචාරෙතබ්බො, අථ ‘‘කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා’’තිආදීසු (සං. නි. 4.332) විය ආරම්මණකරණත්ථො සහගතත්ථො, එවං සති භවාසවෙ දිට්ඨාසවස්ස සමොධානගමනං කතං න සියා. න හි තම්පයොගතබ්භාවාදිකෙ අසති තංසඞ්ගහො යුත්තො, තස්මා යථාවුත්තපාළිං අනුසාරෙන දිට්ඨිගතසම්පයුත්තලොභොපි කාමාසවොති යුත්තං සියා. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකදුක්ඛානඤ්හි කාරණභූතා කාමාසවාදයොපි ද්විධා වුත්තා.

අභිධම්මෙ (ධ. ස. 1103) ච කාමාසවනිද්දෙසෙ ‘‘කාමෙසූති කාමරාගදිට්ඨිරාගාදීනං ආරම්මණභූතෙසු තෙභූමකෙසු වත්ථුකාමෙසූ’’ති අත්ථො සම්භවති. තත්ථ හි උප්පජ්ජමානා සා තණ්හා සබ්බාපි න කාමච්ඡන්දාදිනාමං න ලභතීති. යදි පන ලොභො කාමාසවභවාසවවිනිමුත්තොපි සියා, සො යදා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු චිත්තෙසු උප්පජ්ජති, තදා තෙන සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවො ආසවවිප්පයුත්තොති දොමනස්සවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තස්ස විය තස්සපි ආසවවිප්පයුත්තතා වත්තබ්බා සියා ‘‘චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පන්නො මොහො සියා ආසවසම්පයුත්තො, සියා ආසවවිප්පයුත්තො’’ති. ‘‘කාමාසවො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’ති (ධ. ස. 1465), ‘‘කාමාසවං පටිච්ච දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති (පට්ඨා. 3.3.109) ච වචනතො දිට්ඨිසහගතරාගො කාමාසවො න හොතීති න සක්කා වත්තුං. කිඤ්ච අභිජ්ඣාකාමරාගානං විසෙසො ආසවද්වයඑකාසවභාවො සියා, න අභිජ්ඣාය ච නොආසවභාවොති නොආසවලොභස්ස සබ්භාවො විචාරෙතබ්බො. න හි අත්ථි අභිධම්මෙ ‘‘ආසවො ච නොආසවො ච ධම්මා ආසවස්ස ධම්මස්ස ආසවස්ස ච නොආසවස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.3.16-17) සත්තමො නවමො ච පඤ්හො. ගණනායඤ්ච ‘‘හෙතුයා සත්තා’’ති (පට්ඨා. 3.3.40) වුත්තං, නො ‘‘නවා’’ති. දිට්ඨිසම්පයුත්තෙ පන ලොභෙ නොආසවෙ විජ්ජමානෙ සත්තමනවමාපි පඤ්හා විස්සජ්ජනං ලභෙය්‍යුං, ගණනාය ච ‘‘හෙතුයා නවා’’ති වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ ච ලොභෙ නොආසවෙ විජ්ජමානෙ වත්තබ්බං වුත්තමෙව. යස්මා පන සුත්තන්තදෙසනා නාම පරියායකථා, න අභිධම්මදෙසනා විය නිප්පරියායකථා, තස්මා බලවකාමරාගස්සෙව කාමාසවං දස්සෙතුං ‘‘කාමාසවොති පඤ්චකාමගුණිකො රාගො’’ති වුත්තං, තථා භවාභිනන්දනන්ති.

සාමඤ්ඤෙන භවාසවො දිට්ඨාසවං අන්තොගධං කත්වා ඉධ තයො එව ආසවා වුත්තාති තස්ස තදන්තොගධතං දස්සෙතුං ‘‘එවං දිට්ඨාසවො’’තිආදි වුත්තං. තථා හි වක්ඛති භවාසවස්ස අනිමිත්තවිමොක්ඛපටිපක්ඛතං. චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණන්ති ඉදං සුත්තන්තනයං නිස්සාය වුත්තං. සුත්තන්තසංවණ්ණනා හෙසාති, තදන්තොගධත්තා වා පුබ්බන්තාදීනං. යථා අත්ථතො කාමාසවාදයො වවත්ථාපිතා, තථා නෙසං උප්පාදවඩ්ඪියො දස්සෙන්තො ‘‘කාමගුණෙ’’තිආදිමාහ. අස්සාදතො මනසිකරොතොති ‘‘සුභසුඛා’’තිආදිනා අස්සාදනවසෙන මනසි කරොන්තස්ස. චතුවිපල්ලාසපදට්ඨානභාවෙනාති සුභසඤ්ඤාදීනං වත්ථුභාවෙන. වුත්තනයපච්චනීකතොති ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’තිආදිනා කාමගුණෙසු ආදීනවදස්සනපුබ්බකනෙක්ඛම්මපටිපත්තියා ඡන්දරාගං වික්ඛම්භයතො සමුච්ඡින්දන්තස්ස ච අනුප්පන්නො ච කාමාසවො න උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ච පහීයති. තථා මහග්ගතධම්මෙසු චෙව සකලතෙභූමකධම්මෙසු ච ආදීනවදස්සනපුබ්බකඅනිච්චාදිමනසිකාරවසෙන නිස්සරණපටිපත්තියා අනුප්පන්නා ච භවාසවඅවිජ්ජාසවා න උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච පහීයන්තීති එවං තණ්හාපක්ඛෙ වුත්තස්ස නයස්ස පටිපක්ඛතො සුක්කපක්ඛෙ විත්ථාරො වෙදිතබ්බො.

තයො එවාති අභිධම්මෙ විය ‘‘චත්තාරො’’ති අවත්වා කස්මා තයො එව ආසවා ඉධ ඉමිස්සං දස්සනාපහාතබ්බකථායං වුත්තා? තත්ථ කාමාසවස්ස තණ්හාපණිධිභාවතො අප්පණිහිතවිමොක්ඛපටිපක්ඛතා වෙදිතබ්බා. භවෙසු නිච්චග්ගාහානුසාරතො යෙභුය්‍යතො භවරාගසම්පත්තිතො භවාසවස්ස අනිමිත්තවිමොක්ඛපටිපක්ඛතා, භවදිට්ඨියා පන භවාසවභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, අනත්තසඤ්ඤාය ඤාණානුභාවසිද්ධිතො අවිජ්ජාසවස්ස සුඤ්ඤතවිමොක්ඛපටිපක්ඛතා. එත්ථාති එතිස්සං ආසවකථායං. වණ්ණිතන්ති කථිතං. අභෙදතොති සාමඤ්ඤතො.

18. කාමාසවාදීනන්ති මනුස්සලොකදෙවලොකගමනීයානං කාමාසවාදීනං. නිරයාදිගමනීයා පන කාමාසවාදයො ‘‘දස්සනා පහාතබ්බෙ ආසවෙ’’ති එත්ථෙව සමාරුළ්හා. අථ වා යදග්ගෙන සො පුග්ගලොදස්සනාපහාතබ්බානං ආසවානං අධිට්ඨානං, තදග්ගෙන කාමාසවාදීනම්පි අධිට්ඨානං. න හි සමඤ්ඤාභෙදෙන වත්ථුභෙදො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘සාමඤ්ඤතො වුත්තාන’’න්ති. කස්මා පනෙත්ථ දස්සනාපහාතබ්බෙසු ආසවෙසු දස්සෙතබ්බෙසු ‘‘අහොසිං නු ඛො අහ’’න්තිආදිනා විචිකිච්ඡා දස්සිතාති ආහ ‘‘විචිකිච්ඡාසීසෙන චෙත්ථා’’තිආදි. එවන්ති යථා සොළසවත්ථුකා විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, එවං අයොනිසොමනසිකාරොති.

විජ්ජමානතං අවිජ්ජමානතඤ්චාති (සං. නි. ටී. 2.2.20) සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ති අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, අධිච්චසමුප්පත්තිආසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යතො පභුති අහං, තතො පුබ්බෙ න නු ඛො අහොසි’’න්ති අතීතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කස්මා? විචිකිච්ඡාය ආකාරද්වයාවලම්බනතො. තස්සා පන අතීතවත්ථුතාය ගහිතත්තා සස්සතාධිච්චසමුප්පත්තිආකාරනිස්සයතා දස්සිතා. එවං ආසප්පනපරිසප්පනාපවත්තිකං කත්ථචිපි අප්පටිවත්තිහෙතුභූතං විචිකිච්ඡං කස්මා උප්පාදෙතීති න චොදෙතබ්බමෙතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිං කාරණන්ති න වත්තබ්බ’’න්ති. ස්වෙව පුථුජ්ජනභාවො එව. යදි එවං තස්ස අයොනිසොමනසිකාරෙනෙව භවිතබ්බන්ති ආපන්නන්ති ආහ ‘‘නනු ච පුථුජ්ජනොපි යොනිසො මනසි කරොතී’’ති. තත්ථාති යොනිසොමනසිකරණෙ.

ජාතිලිඞ්ගූපපත්තියොති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිජාතිං ගහට්ඨපබ්බජිතාදිලිඞ්ගං දෙවමනුස්සාදිඋපපත්තිඤ්ච. නිස්සායාති උපාදාය.

තස්මිං කාලෙ සත්තානං මජ්ඣිමප්පමාණං, තෙන යුත්තො පමාණිකො, තදභාවතො, තතො අතීතභාවතො වා අප්පමාණිකො වෙදිතබ්බො. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. තෙ හි ‘‘කථං නු ඛොති ඉස්සරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා පුබ්බකතෙන වා අහෙතුතො වා නිබ්බත්තොති චින්තෙතී’’ති ආහු. තෙන වුත්තං ‘‘හෙතුතො කඞ්ඛතීති වදන්තී’’ති. අහෙතුතො නිබ්බත්තිකඞ්ඛාපි හි හෙතුපරාමසනමෙවාති.

පරම්පරන්ති පුබ්බාපරප්පවත්තිං. අද්ධානන්ති කාලාධිවචනං, තඤ්ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං.

විජ්ජමානතං අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘භවිස්සාමි නු ඛො අහමනාගතමද්ධාන’’න්ති අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, උච්ඡෙදාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ අහං, තතො පරං න නු ඛො භවිස්සාමී’’ති අනාගතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛතීති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං.

පච්චුප්පන්නමද්ධානන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා ‘‘පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉදං කථං ඉදං කථ’’න්ති පවත්තනතො කථංකථා, විචිකිච්ඡා, සා අස්ස අත්ථීති කථංකථීති ආහ ‘‘විචිකිච්ඡො හොතී’’ති. කා එත්ථ චින්තා, උම්මත්තකො විය හි බාලපුථුජ්ජනොති පටිකච්චෙව වුත්තන්ති අධිප්පායො. තං මහාමාතාය පුත්තං. මුණ්ඩෙසුන්ති මුණ්ඩෙන අනිච්ඡන්තං ජාගරණකාලෙ න සක්කාති සුත්තං මුණ්ඩෙසුං කුලධම්මතාය යථා තං එකච්චෙ කුලතාපසා, රාජභයෙනාති ච වදන්ති.

සීතිභූතන්ති ඉදං මධුරකභාවප්පත්තියා කාරණවචනං. ‘‘සෙතිභූත’’න්තිපි පාඨො, උදකෙ චිරට්ඨානෙන සෙතභාවං පත්තන්ති අත්ථො.

අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති කණ්ණො විය සූතපුත්තසඤ්ඤී. ජාතියා විභාවියමානාය ‘‘අහ’’න්ති තස්ස අත්තනො පරාමසනං සන්ධායාහ ‘‘එවඤ්හි සියා කඞ්ඛා’’ති. මනුස්සාපි ච රාජානො වියාති මනුස්සාපි කෙචි එකච්චෙ රාජානො වියාති අධිප්පායො.

වුත්තනයමෙව ‘‘සණ්ඨානාකාරං නිස්සායා’’තිආදිනා. එත්ථාති ‘‘කථං නු ඛොස්මී’’ති පදෙ. අබ්භන්තරෙ ජීවොති පරපරිකප්පිතං අන්තරත්තානං වදති. සොළසංසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සරීර-පරිමාණ-පරිමණ්ඩල-අඞ්ගුට්ඨයවපරමාණු-පරිමාණතාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

‘‘සත්තපඤ්ඤත්ති ජීවවිසයා’’ති දිට්ඨිගතිකානං මතිමත්තං, පරමත්ථතො පන සා අත්තභාවවිසයාවාති ආහ ‘‘අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨාන’’න්ති, යතායං ආගතො, යත්ථ ච ගමිස්සති, තං ඨානන්ති අත්ථො.

19. යථා අයං විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජතීති අයං වුත්තප්පභෙදා විචිකිච්ඡා යථා උප්පජ්ජති, එවං අයොනිසො මනසිකරොතො. එතෙන විචිකිච්ඡාය අත්තාභිනිවෙසසන්නිස්සයතමාහ. යථා හි විචිකිච්ඡා අත්තාභිනිවෙසං නිස්සාය පවත්තති, යතො සා සස්සතාධිච්චසමුප්පත්තිසස්සතුච්ඡෙදාකාරාවලම්බිනී වුත්තා, එවං අත්තාභිනිවෙසොපි තං නිස්සාය පවත්තති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහ’’න්තිආදිනා අන්තොගධාහංකාරස්ස කථංකථිභාවස්ස අත්තග්ගාහසන්නිස්සයභාවතො. තෙනෙවාහ ‘‘සවිචිකිච්ඡස්ස අයොනිසොමනසිකාරස්ස ථාමගතත්තා’’ති. විකප්පත්ථොති අනියමත්ථො. ‘‘අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති හි වුත්තං. සුට්ඨු දළ්හභාවෙනාති අභිනිවෙසස්ස අතිවිය ථාමගතභාවෙන. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං භවෙ. පච්චුප්පන්නමෙවාති අවධාරණෙන අනාගතෙ අත්ථිභාවං නිවත්තෙති, න අතීතෙ තත්ථපි සති අත්ථිතාය උච්ඡෙදග්ගාහස්ස සබ්භාවතො. අතීතෙ එව නත්ථි, න අනාගතෙපීති අධිප්පායො.

සඤ්ඤාක්ඛන්ධසීසෙනාති සඤ්ඤාක්ඛන්ධපමුඛෙන, සඤ්ඤාක්ඛන්ධං පමුඛං කත්වාති අත්ථො. ඛන්ධෙති පඤ්චපි ඛන්ධෙ. අත්තාති ගහෙත්වාති ‘‘සඤ්ජානනසභාවො මෙ අත්තා’’ති අභිනිවිස්ස. පකාසෙතබ්බං වත්ථුං විය, අත්තානම්පි පකාසෙන්තො පදීපො විය, සඤ්ජානිතබ්බං නීලාදිආරම්මණං විය අත්තානම්පි සඤ්ජානාතීති එවංදිට්ඨිතොපි දිට්ඨිගතිතො හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමී’’ති. ස්වායමත්ථො සඤ්ඤං තදඤ්ඤතරධම්මෙ ච ‘‘අත්තා අනත්තා’’ති ච ගහණවසෙන හොතීති වුත්තං ‘‘සඤ්ඤාක්ඛන්ධසීසෙනා’’තිආදි. එත්ථ ච ඛන්ධවිනිමුත්තො අත්තාති ගණ්හතො සස්සතදිට්ඨි, ඛන්ධං පන ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හතො උච්ඡෙදදිට්ඨීති ආහ ‘‘සබ්බාපි සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨියොවා’’ති.

අභිනිවෙසාකාරාති විපරියෙසාකාරා. වදතීති ඉමිනා කාරකවෙදකසත්තානං හිතසුඛාවබොධනසමත්ථතං අත්තනො දීපෙති. තෙනාහ ‘‘වචීකම්මස්ස කාරකො’’ති. වෙදෙතීති වෙදියො, වෙදියොව වෙදෙය්‍යො. ඊදිසානඤ්හි පදානං බහුලා කත්තුසාධනතං සද්දසත්ථවිදූ මඤ්ඤන්ති. උප්පාදවතො එකන්තෙනෙව වයො ඉච්ඡිතබ්බො, සති ච උදයබ්බයත්තෙ නෙව නිච්චතාති ‘‘නිච්චො’’ති වදන්තස්ස අධිප්පායං විවරන්තො ආහ ‘‘උප්පාදවයරහිතො’’ති. සාරභූතොති නිච්චතාය එව සාරභාවො. සබ්බකාලිකොති සබ්බස්මිං කාලෙ විජ්ජමානො. පකතිභාවන්ති සභාවභූතං පකතිං, ‘‘වදො’’තිආදිනා වා වුත්තං පකතිසඞ්ඛාතං සභාවං. සස්සතිසමන්ති සස්සතියා සමං සස්සතිසමං, ථාවරං නිච්චකාලන්ති අත්ථො. තථෙව ඨස්සතීති යෙනාකාරෙන පුබ්බෙ අට්ඨාසි, එතරහි තිට්ඨති, තථෙව තෙනාකාරෙන අනාගතෙපි ඨස්සතීති අත්ථො.

පච්චක්ඛනිදස්සනං ඉදං-සද්දස්ස ආසන්නපච්චක්ඛභාවං කත්වා. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතන්ති ගත-සද්දස්ස පදවඩ්ඪනමත්තතං ආහ. දිට්ඨීසුගතන්ති මිච්ඡාදිට්ඨීසු පරියාපන්නන්ති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිඅන්තොගධත්තා’’ති. දිට්ඨියා ගමනමත්තන්ති දිට්ඨියා ගහණමත්තං. යථා පන පබ්බතජලවිදුග්ගානි දුන්නිග්ගමනානි, එවං දිට්ඨිග්ගාහොපීති ආහ ‘‘දුන්නිග්ගමනට්ඨෙන ගහන’’න්ති. තං නාම උදකං, තං ගහෙත්වා තං අතික්කමිතබ්බතො කන්තාරො, නිරුදකවනං, තං පවනන්තිපි වුච්චති. අඤ්ඤො පන අරඤ්ඤපදෙසො දුරතික්කමනට්ඨෙන කන්තාරො වියාති, එවං දිට්ඨිපීති ආහ ‘‘දුරතික්කමනට්ඨෙනා’’තිආදි. විනිවිජ්ඣනං විතුදනං. විලොමනං විපරිණාමභාවො. අනවට්ඨිතසභාවතාය විචලිතං විප්ඵන්දිතන්ති ආහ ‘‘කදාචී’’තිආදි. අන්දුබන්ධනාදි විය නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන අසෙරිභාවකරණං බන්ධනට්ඨො, කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටානං පච්චයභාවෙන දූරගතම්පි ආකඩ්ඪිත්වා සංයොජනං සංයොජනට්ඨො, දිට්ඨිපි තථාරූපාති වුත්තං ‘‘දිට්ඨිසංයොජන’’න්ති. බන්ධනත්ථං දස්සෙන්තො කිච්චසිද්ධියාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘දිට්ඨිසංයොජනෙන…පෙ… මුච්චතී’’ති. තත්ථ එතෙහීති ඉමිනා ජාතිආදිදුක්ඛස්ස පච්චයභාවමාහ. ජාතිආදිකෙ දුක්ඛධම්මෙ සරූපතො දස්සෙත්වාපි ‘‘න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මා’’ති වදන්තෙන භගවතා දිට්ඨිසංයොජනං නාම සබ්බානත්ථකරං මහාසාවජ්ජං සබ්බස්සපි දුක්ඛස්ස මූලභූතන්ති අයමත්ථො විභාවිතොති දස්සෙතුං ‘‘කිං වා බහුනා, සකලවට්ටදුක්ඛතොපි න මුච්චතී’’ති වුත්තං.

20. නනු චෙත්ථ දිට්ඨිසංයොජනදස්සනෙන සීලබ්බතපරාමාසොපි දස්සෙතබ්බො, එවඤ්හි දස්සනෙන පහාතබ්බා ආසවා අනවසෙසතො දස්සිතා හොන්තීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. සීලබ්බතපරාමාසො කාමාසවාදිග්ගහණෙනෙව ගහිතො හොති කාමාසවාදිහෙතුකත්තා තස්ස. අප්පහීනකාමරාගාදිකො හි කාමසුඛත්ථං වා භවසුද්ධත්ථං වා එවං භවවිසුද්ධි හොතීති සීලබ්බතානි පරාමසන්ති, ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති (ම. නි. 1.186; ම. නි. 2.79), ‘‘තත්ථ නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සාමී’’ති (ම. නි. 1.19), ‘‘සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලබ්බතෙන සුද්ධී’’ති (ධ. ස. 1222) ච සුත්තෙවුත්තං සීලබ්බතං පරාමසන්ති. තත්ථ භවසුඛභවවිසුද්ධිඅත්ථන්ති භවසුඛත්ථඤ්ච භවවිසුද්ධිඅත්ථඤ්ච. තස්ස ගහිතත්තාති සීලබ්බතපරාමාසස්ස දිට්ඨිග්ගහණෙන ගහිතත්තා යථා ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදීසු (ධ. ස. 277). තෙසන්ති දස්සනපහාතබ්බානං. දස්සෙතුං පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය. තබ්බිපරීතස්සාති යොනිසොමනසිකරොතො කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස.

තස්සාති ‘‘සුතවා’’තිආදිපාඨස්ස. තාවාති ‘‘සුතවා’’ති ඉතො පට්ඨාය යාව ‘‘සො ඉදං දුක්ඛ’’න්ති පදං, තාව ඉමං පදං අවධිං කත්වාති අත්ථො. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනාති අරියසප්පුරිස-අරියධම්ම-සප්පුරිසධම්ම-මනසිකරණීය-අමනසිකරණීයපදානං යථාක්කමං මූලපරියායෙ ඉධ ගහෙත්වා වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. වුත්තපච්චනීකතොති ‘‘සුතවා අරියසාවකො, අරියානං දස්සාවී, සප්පුරිසානං දස්සාවී’’ති එතෙසං පදානං සබ්බාකාරෙන වුත්තවිපරීතතො අත්ථො වෙදිතබ්බො, කොවිදවිනීතපදානං පන න සබ්බප්පකාරෙන වුත්තවිපරීතතො. අරහා හි නිප්පරියායෙන අරියධම්මෙ කොවිදො අරියධම්මෙ සුවිනීතො ච නාම. තෙනාහ ‘‘පච්චනීකතො ච සබ්බාකාරෙන…පෙ… අරියසාවකොති වෙදිතබ්බො’’ති. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං සිඛාප්පත්තවිපස්සනා. කෙචි පන ‘‘භඞ්ගඤාණතො පට්ඨාය සිඛාපත්තවිපස්සනා’’ති වදන්ති, තදයුත්තං. තදනුරූපෙන අත්ථෙනාති තස්ස පුග්ගලස්ස අනුරූපෙන අරියට්ඨෙන, න පටිවෙධවසෙනාති අධිප්පායො. කල්‍යාණපුථුජ්ජනො හි අයං. යථා චස්ස ‘‘යොපි කල්‍යාණපුථුජ්ජනො’’ති ආරභිත්වා ‘‘සොපි වුච්චති සික්ඛතීති සෙක්ඛො’’ති පරියායෙන සෙක්ඛසුත්තෙ (සං. නි. 5.13) සෙක්ඛභාවො වුත්තො, එවං ඉධ අරියසාවකභාවො වුත්තො. වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනාලක්ඛණෙහි යෙ අරියසප්පුරිසධම්මවිනයසඞ්ඛාතා බොධිපක්ඛියධම්මා තිස්සො සික්ඛා එව වා සම්භවන්ති, තෙසං වසෙන ඉමස්ස අරියසාවකාදිභාවො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘තදනුරූපෙන අත්ථෙනා’’ති. අරියස්ස සාවකොති වා අරියසාවකත්ථෙන එව වුත්තො යථා ‘‘අගමා රාජගහං බුද්ධො’’ති (සු. නි. 410). සිඛාප්පත්තවිපස්සනාග්ගහණඤ්චෙත්ථ විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අනිවත්තිපටිපදායං ඨිතස්ස ගහණත්ථන්ති යථාවුත්තා අත්ථසංවණ්ණනා සුට්ඨුතරං යුජ්ජතෙව.

21. යථා ධාතුමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිට්ඨො ධාතුකම්මට්ඨානිකො ආයතනාදිමුඛෙන අභිනිවිට්ඨො ආයතනාදිකම්මට්ඨානිකො, එවං සච්චමුඛෙන අභිනිවිට්ඨොති වුත්තං ‘‘චතුසච්චකම්මට්ඨානිකො’’ති. චතුරොඝනිත්ථරණත්ථිකෙහි කාතබ්බතො කම්මං, භාවනා. කම්මමෙව විසෙසාධිගමස්ස ඨානං කාරණන්ති, කම්මෙ වා යථාවුත්තනට්ඨෙන ඨානං අවට්ඨානං භාවනාරම්භොකම්මට්ඨානං, තදෙව චතුසච්චමුඛෙන පවත්තං එතස්ස අත්ථීති චතුසච්චකම්මට්ඨානිකො. උභයං නප්පවත්තති එත්ථාති අප්පවත්ති. උග්ගහිතචතුසච්චකම්මට්ඨානොති ච චතුසච්චකම්මට්ඨානං පාළිතො අත්ථතො ච උග්ගහෙත්වා මනසිකාරයොග්ගං කත්වා ඨිතො. විපස්සනාමග්ගං සමාරුළ්හොති සප්පච්චයනාමරූපදස්සනෙ පතිට්ඨාය තදෙව නාමරූපං අනිච්චාදිතො සම්මසන්තො. සමන්නාහරතීති විපස්සනාවජ්ජනං සන්ධායාහ, තස්මා යථා ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති විපස්සනාඤාණං පවත්තති, එවං සමන්නාහරති ආවජ්ජතීති අත්ථො. කථං පනෙත්ථ ‘‘මනසි කරොතී’’ති ඉමිනා ‘‘විපස්සතී’’ති අයමත්ථො වුත්තො හොතීති ආහ ‘‘එත්ථ…පෙ… වුත්තා’’ති. එත්ථාති ච ඉමස්මිං සුත්තෙති අත්ථො. විපස්සතීති ච යථා උපරි විසෙසාධිගමො හොති, එවං ඤාණචක්ඛුනා විපස්සති, ඔලොකෙතීති අත්ථො. මග්ගොපි වත්තබ්බො. පුරිමඤ්හි සච්චද්වයං ගම්භීරත්තා දුද්දසං, ඉතරං දුද්දසත්තා ගම්භීරං.

අභිනිවෙසොති විපස්සනාභිනිවෙසො විපස්සනාපටිපත්ති. තදාරම්මණෙති තං රූපක්ඛන්ධං ආරම්මණං කත්වා පවත්තෙ. යාථාවසරසලක්ඛණං වවත්ථපෙත්වාති අවිපරීතං අත්තනො ආරම්මණං සභාවච්ඡෙදනාදිකිච්චඤ්චෙව අඤ්ඤාණාදිලක්ඛණඤ්ච අසඞ්කරතො හදයෙ ඨපෙත්වා. ඉමිනා පුබ්බෙ නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ කතෙපි ධම්මානං සලක්ඛණවවත්ථාපනං පච්චයපරිග්ගහෙන සුවවත්ථාපිතං නාම හොතීති දස්සෙති යථා ‘‘ද්වික්ඛත්තුං බද්ධං සුබද්ධ’’න්ති. එවඤ්හි ඤාතපරිඤ්ඤාය කිච්චං සිද්ධං නාම හොති. පච්චයතො පච්චයුප්පන්නතො ච වවත්ථාපිතත්තා පාකටභාවෙන සිද්ධෙනපි සිද්ධභාවො පාකටො හොතීති වුත්තං ‘‘අහුත්වා හොන්තී’’ති. අනිච්චලක්ඛණං ආරොපෙතීති අසතො හි උප්පාදෙන භවිතබ්බං, න සතො, උප්පාදවන්තතො ච නෙසං එකන්තෙන ඉච්ඡිතබ්බා පච්චයායත්තවුත්තිභාවතො, සති උප්පාදෙ අවස්සංභාවී නිරොධොති නත්ථෙව නිච්චතාවකාසොති. සූපට්ඨිතානිච්චතාය ච උදයබ්බයධම්මෙහි අභිණ්හපටිපීළනතො දුක්ඛමනට්ඨෙන දුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා දුක්ඛාති දුක්ඛලක්ඛණං ආරොපෙතී’’ති. කත්ථචිපි සඞ්ඛාරගතෙ ‘‘මා ජීරි මා බ්‍යාධියී’’ති අලබ්භනතො නත්ථි වසවත්තනන්ති ආහ ‘‘අවසවත්තනතො අනත්තාති අනත්තලක්ඛණං ආරොපෙතී’’ති. පටිපාටියාති උදයබ්බයඤාණාදිපරම්පරාය.

තස්මිං ඛණෙති සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ. එකපටිවෙධෙනෙවාති එකඤාණෙනෙව පටිවිජ්ඣනෙන. පටිවෙධො පටිඝාතාභාවෙන විසයෙ නිස්සඞ්ගචාරසඞ්ඛාතං නිබ්බිජ්ඣනං. අභිසමයො අවිරජ්ඣිත්වා විසයස්ස අධිගමසඞ්ඛාතො අවබොධො. ‘‘ඉදං දුක්ඛං, එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා ජානනමෙව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති පරිඤ්ඤාපටිවෙධො. අයං යථා ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා දුක්ඛස්ස සරූපාදිපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා පවත්තිං ගහෙත්වා වුත්තො, න පන මග්ගඤාණස්ස ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනාපි වත්තනතො. තෙනාහ ‘‘න හිස්ස තස්මිං සමයෙ’’තිආදි. පහීනස්ස පුන අප්පහාතබ්බතාය පකට්ඨං හානං චජනං සමුච්ඡින්දනං පහානං, පහානමෙව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති පහානපටිවෙධො. අයම්පි යෙන කිලෙසෙන අප්පහීයමානෙන මග්ගභාවනාය න භවිතබ්බං, අසති ච මග්ගභාවනාය යො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස කිලෙසස්ස පදඝාතං කරොන්තස්ස අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තස්ස ඤාණස්ස තථාපවත්තියා පටිඝාතාභාවෙන නිස්සඞ්ගචාරං උපාදාය එවං වුත්තො. සච්ඡිකිරියා පච්චක්ඛකරණං, අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කාදිකෙ මුඤ්චිත්වා සරූපතො ආරම්මණකරණං ඉදං තන්ති යථාසභාවතො ගහණං, සා එව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො. අයං පන යස්ස ආවරණස්ස අසමුච්ඡින්දනතො ඤාණං නිරොධං ආලම්බිතුං න සක්කොති, තස්ස සමුච්ඡින්දනතො තං සරූපතො විභාවිතමෙව පවත්තතීති එවං වුත්තො.

භාවනා උප්පාදනා වඩ්ඪනා ච, තත්ථ පඨමමග්ගෙ උප්පාදනට්ඨෙන, දුතියාදීසු වඩ්ඪනට්ඨෙන, උභයත්ථාපි වා උභයථාපි වෙදිතබ්බං. පඨමමග්ගොපි හි යථාරහං වුට්ඨානගාමිනියං පවත්තං පරිජානනාදිං වඩ්ඪෙන්තො පවත්තොති තත්ථාපි වඩ්ඪනට්ඨෙන භාවනා සක්කා විඤ්ඤාතුං. දුතියාදීසුපි අප්පහීනකිලෙසප්පහානතො පුග්ගලන්තරසාධනතො උප්පාදනට්ඨෙන භාවනා, සා එව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති භාවනා පටිවෙධො. අයම්පි හි යථා ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා මග්ගධම්මානං සරූපපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා පවත්තිමෙව ගහෙත්වා වුත්තො, තිට්ඨතු තාව යථාධිගතමග්ගධම්මං යථාපවත්තෙසු ඵලධම්මෙසුපි අයං යථාධිගතසච්චධම්මෙසු විය විගතසම්මොහොව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො විදිතධම්මො පරියොගාළ්හධම්මො’’ති (දී. නි. 1.299, 356; මහාව. 27, 57). යතො චස්ස ධම්මතාසඤ්චොදිතා යථාධිගතසච්චධම්මාවලම්බිනියො මග්ගවීථිතො පරතො මග්ගඵලපහීනාවසිට්ඨකිලෙසනිබ්බානානං පච්චවෙක්ඛණා පවත්තන්ති. දුක්ඛසච්චධම්මා හි සක්කායදිට්ඨිආදයො. අයඤ්ච අත්ථවණ්ණනා ‘‘පරිඤ්ඤාභිසමයෙනා’’තිආදීසුපි විභාවෙතබ්බා. එකාභිසමයෙන අභිසමෙතීති වුත්තමෙවත්ථං විභූතතරං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘නො ච ඛො අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ඤාණෙනා’’තිආදි වුත්තං.

විතණ්ඩවාදී පනාහ ‘‘අරියමග්ගඤාණං චතූසු සච්චෙසු නානාභිසමයවසෙන කිච්චකරණං, න එකාභිසමයවසෙන. තඤ්හි කාලෙන දුක්ඛං පජානාති, කාලෙන සමුදයං පජහති, කාලෙන නිරොධං සච්ඡිකරොති, කාලෙන මග්ගං භාවෙති, අඤ්ඤථා එකස්ස ඤාණස්ස එකස්මිං ඛණෙ චතුකිච්චකරණං න යුජ්ජති. න හිදං කත්ථචි දිට්ඨම්පි සුත්තං අත්ථී’’ති. සො වත්තබ්බො – යදි අරියමග්ගඤාණං නානාභිසමයවසෙන සච්චානි අභිසමෙති, න එකාභිසමයවසෙන, එවං සන්තෙ පච්චෙකම්පි සච්චෙසු නානක්ඛණෙනෙව පවත්තෙය්‍ය, න එකක්ඛණෙන, තථා සති දුක්ඛාදීනං එකදෙසෙකදෙසමෙව පරිජානාති පජහතීති ආපජ්ජතීති නානාභිසමයෙ පඨමමග්ගාදීහි පහාතබ්බානං සඤ්ඤොජනත්තයාදීනං එකදෙසෙකදෙසප්පහානං සියාති එකදෙසසොතාපත්තිමග්ගට්ඨාදිතා, තතො එව එකදෙසසොතාපන්නාදිතා ච ආපජ්ජති අනන්තරඵලත්තා ලොකුත්තරකුසලානං, න ච තං යුත්තං. න හි කාලභෙදෙන විනා සො එව සොතාපන්නො ච අසොතාපන්නො චාති සක්කා විඤ්ඤාතුං.

අපිචායං නානාභිසමයවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘මග්ගඤාණං සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තං කිං ආරම්මණතො පටිවිජ්ඣති, උදාහු කිච්චතො’’ති? ජානමානො ‘‘කිච්චතො’’ති වදෙය්‍ය, ‘‘කිච්චතො පටිවිජ්ඣන්තස්ස කිං නානාභිසමයෙනා’’ති වත්වා පටිපාටියානිදස්සනෙන සඤ්ඤාපෙතබ්බො. අථ ‘‘ආරම්මණතො’’ති වදෙය්‍ය, එවං සන්තෙ තස්ස ඤාණස්ස විපස්සනාඤාණස්ස විය දුක්ඛසමුදයානං අච්චන්තපරිඤ්ඤාසමුච්ඡෙදා න යුත්තා අනිස්සටත්තා. තථා මග්ගදස්සනං. න හි මග්ගො සයමෙව අත්තානං ආරබ්භ පවත්තතීති යුත්තං, මග්ගන්තරපරිකප්පනාය පන අනවට්ඨානං ආපජ්ජති, තස්මා තීණි සච්චානි කිච්චතො, නිරොධං කිච්චතො ච ආරම්මණතො ච පටිවිජ්ඣතීති එවං අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣන්තස්ස මග්ගඤාණස්ස නත්ථෙව නානාභිසමයො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යො භික්ඛවෙ දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සතී’’තිආදි. න චෙතං කාලන්තරදස්සනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යො නු ඛො, ආවුසො, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි …පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදම්පි සො පස්සතී’’ති (සං. නි. 5.1100) එකච්චදස්සනසමඞ්ගිනො අඤ්ඤසච්චදස්සනසමඞ්ගිභාවවිචාරණායං තදත්ථසාධනත්ථං ආයස්මතා ගවම්පතිත්ථෙරෙන ආභතත්තා, පච්චෙකඤ්ච සච්චත්තයදස්සනස්ස යොජිතත්තා, අඤ්ඤථා පුරිමදිට්ඨස්ස පුන අදස්සනතො සමුදයාදිදස්සනමයොජනියං සියා. න හි ලොකුත්තරමග්ගො ලොකියමග්ගො විය කතකාරීභාවෙන පවත්තති සමුච්ඡෙදකත්තා, තථා යොජනෙන ච සබ්බදස්සනං දස්සනන්තරපරමන්ති දස්සනානුපරමො සියාති එවං ආගමතො යුත්තිතො ච නානාභිසමයො න යුජ්ජතීති සඤ්ඤාපෙතබ්බො. එවං චෙ සඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ගච්ඡති, අභිධම්මෙ (කථා. 274) ඔධිසොකථාය සඤ්ඤාපෙතබ්බොති.

නිරොධං ආරම්මණතොති නිරොධමෙව ආරම්මණතොති නියමො ගහෙතබ්බො, න ආරම්මණතොවාති. තෙන නිරොධෙ කිච්චතොපි පටිවෙධො සිද්ධො හොති. තස්මිං සමයෙති සච්චානං අභිසමයෙ. වීසතිවත්ථුකාතිආදි ‘‘තීණි සඤ්ඤොජනානී’’ති වුත්තානං සරූපදස්සනං. චතූසු ආසවෙසූති ඉදං අභිධම්මනයෙන වුත්තං, න සුත්තන්තනයෙන. න හි සුත්තෙ කත්ථචි චත්තාරො ආසවා ආගතා අත්ථි. යදි විචිකිච්ඡා න ආසවො, අථ කස්මා ‘‘සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො, ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, ආසවා දස්සනා පහාතබ්බා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘දස්සනා පහාතබ්බා’’තිආදි. එත්ථ පරියාපන්නත්තාති එතෙන සම්මාසඞ්කප්පස්ස විය පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ කිච්චසභාගතාය ඉධ විචිකිච්ඡාය ආසවසඞ්ගහො කතොති දස්සෙති.

සබ්බො අත්තග්ගාහො සක්කායදිට්ඨිවිනිමුත්තො නත්ථීති වුත්තං ‘‘ඡන්නං දිට්ඨීනං…පෙ… විභත්තා’’ති. සා හි දිට්ඨි එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ සන්තානෙ ච ඨිතං එකට්ඨං, තත්ථ පඨමං සහජාතෙකට්ඨං, ඉතරං පහානෙකට්ඨං, තදුභයම්පි නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨාසවෙහී’’තිආදි වුත්තං. සබ්බථාපීති සබ්බප්පකාරෙන, සහජාතෙකට්ඨපහානෙකට්ඨප්පකාරෙහීති අත්ථො. අවසෙසාති දිට්ඨාසවතො අවසිට්ඨා. තයොපි ආසවාති කාමාසවභවාසවඅවිජ්ජාසවා. තථා හි පුබ්බෙ ‘‘චතූසු ආසවෙසූ’’ති වුත්තං. තස්මාති යස්මා බහූ එවෙත්ථ ආසවා පහාතබ්බා, තස්මා බහුවචනනිද්දෙසො කතො ‘‘ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, ආසවා දස්සනා පහාතබ්බා’’ති. පොරාණානන්ති අට්ඨකථාචරියානං, ‘‘පුරාතනානං මජ්ඣිමභාණකාන’’න්ති ච වදන්ති.

දස්සනා පහාතබ්බාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

දස්සනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සංවරාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා

22. සංවරාදීහීති සංවරපටිසෙවනඅධිවාසනපරිවජ්ජනවිනොදනෙහි. සබ්බෙසම්පීති චතුන්නම්පි අරියමග්ගානං. අයන්ති සංවරාපහාතබ්බාදිකථා පුබ්බභාගපටිපදාති වෙදිතබ්බා. තථා හි හෙට්ඨා ‘‘උපක්කිලෙසවිසොධනං ආදිං කත්වා ආසවක්ඛයපටිපත්තිදස්සනත්ථ’’න්ති සුත්තන්තදෙසනාය පයොජනං වුත්තං. න හි සක්කා ආදිතො එව අරියමග්ගං භාවෙතුං, අථ ඛො සමාදින්නසීලො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවති, සඞ්ඛායෙකං අධිවාසෙති, සඞ්ඛායෙකං පරිවජ්ජෙති, සඞ්ඛායෙකං විනොදෙතී’’ති (දී. නි. 3.348; ම. නි. 2.168) එවං වුත්තං චතුරාපස්සෙනපටිපත්තිං පටිපජ්ජමානො සම්මසනවිධිං ඔතරිත්වා අනුක්කමෙන විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා ආසවෙ ඛෙපෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දො අනුපුබ්බනින්නො අනුපුබ්බපොණො අනුපුබ්බපබ්භාරො, න ආයතකෙනෙව පපාතො, එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිපදා, න ආයතකෙනෙව අඤ්ඤාපටිවෙධො’’ති (අ. නි. 8.20; උදා. 45; චූළව. 385).

ඉධාති අයං ඉධ-සද්දො සබ්බාකාරතො ඉන්ද්‍රියසංවරසංවුතස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො, අඤ්ඤසාසනස්ස තථාභාවපටිසෙධනො චාති වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ’’ති. ආදීනවපටිසඞ්ඛාති ආදීනවපච්චවෙක්ඛණා. සම්පලිමට්ඨන්ති (අ. නි. ටී. 3.6.58) ඝංසිතං. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති හත්ථපාදහසිතකථිතවිලොකිතාදිප්පකාරභාගසො. තඤ්හි අයොනිසො මනසිකරොතො කිලෙසානං අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතො ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුච්චති. නිමිත්තග්ගාහොති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තාදිකස්ස වා කිලෙසවත්ථුභූතස්ස වා නිමිත්තස්ස ගාහො. ආදිත්තපරියායනයෙනාති ආදිත්තපරියායෙ (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බා ආදීනවපටිසඞ්ඛාති යොජනා. යථා ඉත්ථියා ඉන්ද්‍රියන්ති ඉත්ථින්ද්‍රියං, න එවමිදං, ඉදං පන චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රියන්ති චක්ඛුන්ද්‍රියන්ති. තිත්ථකාකො වියාති තිත්ථෙ කාකො තිත්ථකාකො, නදියා සමතික්කමනතිත්ථෙ නියතට්ඨිතිකො. ආවාටකච්ඡපොතිආදීසුපි එසෙව නයො.

එවං තප්පටිබද්ධවුත්තිතාය චක්ඛුන්ද්‍රියෙ නියතට්ඨානො සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො. මුට්ඨස්සච්චං සතිපටිපක්ඛා අකුසලධම්මා. යදිපි අඤ්ඤත්ථ අසඞ්ඛෙය්‍යම්පි භවඞ්ගචිත්තං නිරන්තරං උප්පජ්ජති, පසාදඝට්ටනාවජ්ජනුප්පාදානං පන අන්තරෙ ද්වෙ එව භවඞ්ගචිත්තානි උප්පජ්ජන්තීති අයං චිත්තනියාමොති ආහ භවඞ්ගෙ ‘‘ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ’’ති.

ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වාතිආදි (විසුද්ධි. ටී. 1.15; ධ. ස. මූලටී. 1352) පුන අවචනත්ථං ඉධෙව සබ්බං වුත්තන්ති ඡසු ද්වාරෙසු යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. න හි පඤ්චද්වාරෙ කායවචීදුච්චරිතසඞ්ඛාතො දුස්සීල්‍යසංවරො අත්ථීති සො මනොද්වාරවසෙන, ඉතරො ඡන්නම්පි ද්වාරානං වසෙන යොජෙතබ්බො. මුට්ඨස්සච්චාදීනඤ්හි සතිපටිපක්ඛාදිලක්ඛණානං අකුසලධම්මානං සියා පඤ්චද්වාරෙ උප්පත්ති, න ත්වෙව කායිකවාචසිකවීතික්කමභූතස්ස දුස්සීල්‍යස්ස තත්ථ උප්පත්ති පඤ්චද්වාරිකජවනානං අවිඤ්ඤත්තිජනකත්තාති.

යථා කින්ති යෙන පකාරෙන ජවනෙ උප්පජ්ජමානො අසංවරො ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ අසංවරො’’ති වුච්චති, තං නිදස්සනං කින්ති අත්ථො. යථාතිආදිනා නගරද්වාරෙ අසංවරෙ සති තංසම්බන්ධානං ඝරාදීනං අසංවුතතා විය ජවනෙ අසංවරෙ සති තංසම්බන්ධානං ද්වාරාදීනං අසංවුතතාති අඤ්ඤාසංවරෙ අඤ්ඤාසංවුතතාසාමඤ්ඤමෙව නිදස්සෙති, න පුබ්බාපරසාමඤ්ඤං, අන්තොබහිසාමඤ්ඤං වා. සම්බන්ධො ච ජවනෙන ද්වාරාදීනං එකසන්තතිපරියාපන්නතාය එව දට්ඨබ්බො. පච්චයභාවෙන පුරිමනිප්ඵන්නං ජවනකාලෙ අසන්තම්පි භවඞ්ගාදි ඵලනිප්ඵත්තියා චක්ඛාදි විය සන්තංයෙව නාම. න හි ධරමානංයෙව ‘‘සන්ත’’න්ති වුච්චති, තස්මා සති ද්වාරභවඞ්ගාදිකෙ පච්ඡා උප්පජ්ජමානං ජවනං බාහිරං විය කත්වා නගරද්වාරසමානං වුත්තං. ඉතරඤ්ච අන්තොනගරඝරාදිසමානං. ජවනස්ස හි පරමත්ථතො අසතිපි බාහිරභාවෙ ඉතරස්ස ච අබ්භන්තරභාවෙ ‘‘පභස්සරමිදං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති (අ. නි. 1.49) ආදිවචනතො ආගන්තුකභූතස්ස කදාචි කදාචි උප්පජ්ජමානස්ස ජවනස්ස බාහිරභාවො, තබ්බිධුරසභාවස්ස ඉතරස්ස අබ්භන්තරභාවො ච පරියායතො වෙදිතබ්බො. ජවනෙ වා අසංවරෙ උප්පන්නෙ තතො පරං ද්වාරභවඞ්ගාදීනං අසංවරහෙතුභාවාපත්තිතො නගරද්වාරසදිසෙන ජවනෙන පවිසිත්වා දුස්සීල්‍යාදිචොරානං ද්වාරභවඞ්ගාදීසු මුසනං කුසලභණ්ඩවිනාසනං දට්ඨබ්බං. උප්පන්නෙ හි අසංවරෙ ද්වාරාදීනං තස්ස හෙතුභාවො පඤ්ඤායති, සො ච උප්පජ්ජමානොයෙව ද්වාරාදීනං සංවරූපනිස්සයභාවං පටිබාහෙන්තොයෙව පවත්තතීති අයඤ්හෙත්ථ අසංවරාදීනං පවත්තිනයො. පඤ්චද්වාරෙ රූපාදිආරම්මණෙ ආපාථගතෙ යථාපච්චයං අකුසලජවනෙ උප්පජ්ජිත්වා භවඞ්ගං ඔතිණ්ණෙ මනොද්වාරිකජවනං තංයෙව ආරම්මණං කත්වා භවඞ්ගං ඔතරති, පුන තස්මිංයෙව ද්වාරෙ ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’තිආදිනා විසයං වවත්ථපෙත්වා ජවනං භවඞ්ගං ඔතරති, පුන වාරෙ රජ්ජනාදිවසෙන ජවනං ජවති, පුනපි යදි තාදිසං ආරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, තංසදිසමෙව පඤ්චද්වාරෙ රූපාදීසු ජවනං උප්පජ්ජති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්ත’’න්තිආදි. අයං තාව අසංවරපක්ඛෙ අත්ථවණ්ණනා.

සංවරපක්ඛෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සංවරෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො සංවුතොති වුත්තොති ආහ ‘‘උපෙතොති වුත්තං හොතී’’ති. එකජ්ඣං කත්වාති ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති පදඤ්ච අත්ථතො අභින්නං සමානං කත්වා. අයමෙව චෙත්ථ අත්ථොසුන්දරතරො උපරිපාළියා සංසන්දනතො. තෙනාහ ‘‘තථාහී’’තිආදි. යන්ති ආදෙසොති ඉමිනා ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන සද්ධිං වචනවිපල්ලාසො කතොති දස්සෙති, නිපාතපදං වා එතං පච්චත්තපුථුවචනත්ථං. විඝාතකරාති චිත්තවිඝාතකරණා චිත්තදුක්ඛනිබ්බත්තකා ච. යථාවුත්තකිලෙසහෙතුකා දාහානුබන්ධා විපාකා එව විපාකපරිළාහා. යථා පනෙත්ථ ආසවා අඤ්ඤෙ ච විඝාතකරා කිලෙසවිපාකපරිළාහා සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරෙහී’’තිආදි වුත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එත්ථ ච සංවරණූපායො, සංවරිතබ්බං, සංවරො, යතො සො සංවරො, යත්ථ සංවරො, යඤ්ච සංවරඵලන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. කථං? පටිසඞ්ඛා යොනිසොති හි සංවරණූපායො. චක්ඛුන්ද්‍රියං සංවරිතබ්බං. සංවරග්ගහණෙන ගහිතා සති සංවරො. අසංවුතස්සාති සංවරණාවධි. අසංවරතො හි සංවරණං. සංවරිතබ්බග්ගහණෙන සිද්ධො ඉධ සංවරවිසයො. චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්හි සංවරඤාණං රූපාරම්මණෙ සංවරීයතීති අවුත්තසිද්ධොයමත්ථො. ආසවතන්නිමිත්තකිලෙසාදිපරිළාහාභාවො ඵලං. එවං සොතද්වාරාදීසුපි යොජෙතබ්බං. සබ්බත්ථෙවාති මනොද්වාරෙ පඤ්චද්වාරෙ චාති සබ්බස්මිං ද්වාරෙ.

සංවරාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටිසෙවනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා

23. පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරන්තිආදීසු ‘‘සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදිනා වුත්තං පච්චවෙක්ඛණමෙව යොනිසො පටිසඞ්ඛා. ඊදිසන්ති එවරූපං ඉට්ඨාරම්මණං. භවපත්ථනාය අස්සාදයතොති භවපත්ථනාමුඛෙන භාවිතං ආරම්මණං අස්සාදෙන්තස්ස. චීවරන්ති නිවාසනාදි යං කිඤ්චි චීවරං. පටිසෙවතීති නිවාසනාදිවසෙන පරිභුඤ්ජති. යාවදෙවාති පයොජනපරිමාණනියමනං. සීතපටිඝාතාදියෙව හි යොගිනො චීවරපටිසෙවනෙ පයොජනං. සීතස්සාති ධාතුක්ඛොභතො වා උතුපරිණාමතො වා උප්පන්නසීතස්ස. පටිඝාතායාති පටිබාහනත්ථං තප්පච්චයස්ස විකාරස්ස විනොදනත්ථං. උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපතො උප්පන්නස්ස උණ්හස්ස. ඩංසාදයො පාකටායෙව. පුන යාවදෙවාති නියතපයොජනපරිමාණනියමනං. නියතඤ්හි පයොජනං චීවරපටිසෙවනස්ස හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනං, ඉතරං කදාචි කදාචි. හිරිකොපීනන්ති සම්බාධට්ඨානං. යස්මිඤ්හි අඞ්ගෙ විවටෙ හිරීකුප්පති විනස්සති, තං හිරියා කොපනතො හිරිකොපීනං, තස්ස පටිච්ඡාදනත්ථං චීවරං පටිසෙවති.

පිණ්ඩපාතන්ති යං කිඤ්චි ආහාරං. සො හි පිණ්ඩොල්‍යෙන භික්ඛනාය පත්තෙ පතනතො තත්ථ තත්ථ ලද්ධභික්ඛාපිණ්ඩානං පාතො සන්නිපාතොති ‘‘පිණ්ඩපාතො’’ති වුච්චති. නෙව දවායාති න කීළනාය. න මදායාති න බලමදමානමදපුරිසමදත්ථං. න මණ්ඩනායාති න අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පීණනභාවත්ථං. න විභූසනායාති න තෙසංයෙව සොභනත්ථං, ඡවිසම්පතිඅත්ථන්ති අත්ථො. ඉමානි ච පදානි යථාක්කමං මොහ-දොස-සණ්ඨාන-වණ්ණ-රාගූපනිස්සය-පහානත්ථානි වෙදිතබ්බානි. පුරිමං වා ද්වයං අත්තනො අත්තනො සංකිලෙසුප්පත්තිනිසෙධනත්ථං, ඉතරං පරස්සපි. චත්තාරිපි කාමසුඛල්ලිකානුයොගස්ස පහානත්ථං වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. කායස්සාති රූපකායස්ස. ඨිතියා යාපනායාති පබන්ධට්ඨිතත්ථඤ්චෙව පවත්තියා අවිච්ඡෙදනත්ථඤ්ච චිරකාලට්ඨිතත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස පවත්තාපනත්ථං. විහිංසූපරතියාති ජිඝච්ඡාදුක්ඛස්ස උපරමණත්ථං. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායාති සාසනමග්ගබ්‍රහ්මචරියානං අනුග්ගහත්ථං. ඉතීති එවං ඉමිනා උපායෙන. පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමීති පුරාණං අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං පටිහනිස්සාමි. නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති නවං භුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති. තස්සා හි අනුප්පන්නාය අනුප්පජ්ජනත්ථමෙව ආහාරං පරිභුඤ්ජති. එත්ථ ච අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා නාම යථාපවත්තා ජිඝච්ඡානිමිත්තා වෙදනා. සා හි අභුඤ්ජන්තස්ස භිය්‍යො භිය්‍යො පවඩ්ඪනවසෙන උප්පජ්ජති, භුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනාපි ඛුදානිමිත්තාව අඞ්ගදාහසූලාදිවෙදනා අප්පවත්තා. සා හි භුත්තපච්චයා අනුප්පන්නාව න උප්පජ්ජිස්සතීති. විහිංසානිමිත්තතා චෙතාසං විහිංසාය විසෙසො.

යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති යාපනා ච මෙ චතුන්නං ඉරියාපථානං භවිස්සති. යාපනායාති ඉමිනා ජීවිතින්ද්‍රියයාපනා වුත්තා, ඉධ චතුන්නං ඉරියාපථානං අවිච්ඡෙදසඞ්ඛාතා යාපනාති අයමෙතාසං විසෙසො. අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති අයුත්තපරියෙසනපටිග්ගහණපරිභොගපරිවජ්ජනෙන අනවජ්ජතා, පරිමිතපරිභොගෙන ඵාසුවිහාරො. අසප්පායාපරිමිතභොජනපච්චයා අරතිතන්දීවිජම්භිතාවිඤ්ඤුගරහාදිදොසාභාවෙන වා අනවජ්ජතා, සප්පායපරිමිතභොජනපච්චයා කායබලසම්භවෙන ඵාසුවිහාරො. යාවදත්ථඋදරාවදෙහකභොජනපරිවජ්ජනෙන සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛමිද්ධසුඛාදීනං අභාවතො අනවජ්ජතා, චතුපඤ්චාලොපමත්තඤ්ඤීනභොජනෙන චතුඉරියාපථයොග්‍යතාපාදනතො ඵාසුවිහාරො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

එත්තාවතා පයොජනපරිග්ගහො, මජ්ඣිමා ච පටිපදා දීපිතා හොති.

සෙනාසනන්ති සයනඤ්ච ආසනඤ්ච. යත්ථ හි විහාරාදිකෙ සෙති නිපජ්ජති, ආසති නිසීදති, තං සෙනාසනං. උතුපරිස්සයවිනොදනපටිසල්ලානාරාමත්ථන්ති උතුයෙව පරිසහනට්ඨෙන පරිස්සයො, සරීරාබාධචිත්තවික්ඛෙපකරො, අථ වා යථාවුත්තො උතු ච සීහබ්‍යග්ඝාදිපාකටපරිස්සයො ච රාගදොසාදිපටිච්ඡන්නපරිස්සයො ච උතුපරිස්සයො, තස්ස විනොදනත්ථඤ්චෙව එකීභාවසුඛත්ථඤ්ච. ඉදඤ්ච චීවරපටිසෙවනෙ හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනං විය තස්ස නියතපයොජනන්ති පුන ‘‘යාවදෙවා’’ති වුත්තං.

ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරන්ති රොගස්ස පච්චනීකප්පවත්තියා ගිලානපච්චයො, තතො එව භිසක්කස්ස අනුඤ්ඤාතවත්ථුතාය භෙසජ්ජං, ජීවිතස්ස පරිවාරසම්භාරභාවෙහි පරික්ඛාරො චාති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො, තං. උප්පන්නානන්ති ජාතානං නිබ්බත්තානං. වෙය්‍යාබාධිකානන්ති බ්‍යාබාධතො ධාතුක්ඛොභතො ච තන්නිබ්බත්තරොගතො ච ජාතානං. වෙදනානන්ති දුක්ඛවෙදනානං. අබ්‍යාබජ්ඣපරමතායාති නිද්දුක්ඛපරමභාවාය පටිසෙවාමීති යොජනා. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙනෙව පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. නවවෙදනුප්පාදනතොපීති න කෙවලං ආයතිං එව විපාකපරිළාහා, අථ ඛො අතිභොජනපච්චයා අලංසාටකාදීනං විය නවවෙදනුප්පාදනතොපි වෙදිතබ්බාති අත්ථො.

පටිසෙවනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අධිවාසනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා

24. ඛමොති ඛමනකො. කම්මට්ඨානිකස්ස චලනං නාම කම්මට්ඨානපරිච්චාගොති ආහ ‘‘චලති කම්පති කම්මට්ඨානං විජහතී’’ති. අධිමත්තම්පි උණ්හං සහති, සහන්තො ච න නග්ගසමණාදයො විය සහති, අථ ඛො කම්මට්ඨානාවිජහනෙනාති ආහ ‘‘ස්වෙව ථෙරො වියා’’ති. බහිචඞ්කමෙති ලෙණතො බහි චඞ්කමෙ. උණ්හභයෙනෙවාති නරකග්ගිඋණ්හභයෙනෙව. තෙනාහ ‘‘අවීචිමහානිරයං පච්චවෙක්ඛිත්වා’’ති, තම්පි ‘‘මයා අනෙකක්ඛත්තුං අනුභූතං, ඉදං පන තතො මුදුතර’’න්ති එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා. එත්ථාති එතස්මිං ඨානෙ. අග්ගිසන්තාපොව වෙදිතබ්බො සූරියසන්තාපස්ස පරතො වුච්චමානත්තා.

පරිසුද්ධසීලොහමස්මීති සබ්බථාපි ‘‘විසුද්ධසීලොහමස්මී’’ති මරණං අග්ගහෙත්වා අවිප්පටිසාරමූලිකං පීතිං උප්පාදෙසි. සහ පීතුප්පාදාති ඵරණපීතියා උප්පාදෙන සහෙව. විසං නිවත්තිත්වාති පීතිවෙගෙන අජ්ඣොත්ථතං දට්ඨමුඛෙනෙව භස්සිත්වා. තත්ථෙවාති සප්පෙන දට්ඨට්ඨානෙයෙව. චිත්තෙකග්ගතං ලභිත්වාති ‘‘පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.466; 3.359; සං. නි. 5.376; අ. නි. 3.96; 11.12) නයෙන සමාධානං පාපුණිත්වා.

පච්චයෙසු සන්තොසො භාවනාය ච ආරමිතබ්බට්ඨානතාය ආරාමො අස්සාති පච්චයසන්තොසභාවනාරාමො, තස්ස භාවො පච්චය…පෙ… රාමතා, තාය. මහාථෙරොති වුඩ්ඪතරො ථෙරො. වචනමෙව තදත්ථං ඤාපෙතුකාමානං පථොති වචනපථො.

අසුඛට්ඨෙන වා තිබ්බා. යඤ්හි න සුඛං, තං අනිට්ඨං ‘‘තිබ්බ’’න්ති වුච්චති. එවංසභාවොති ‘‘අධිවාසනජාතියො’’ති පදස්ස අත්ථමාහ. මුහුත්තෙන ඛණෙව වාතෙ හදයං ඵාලෙතුං ආරද්ධෙයෙව. අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායීති අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බායි.

එවං සබ්බත්ථාති ‘‘උණ්හෙන ඵුට්ඨස්ස සීතං පත්ථයතො’’තිආදිනා සබ්බත්ථ උණ්හාදිනිමිත්තං කාමාසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බා, සීතං වා උණ්හං වා අනිට්ඨන්ති අධිප්පායො. අත්තග්ගාහෙ සති අත්තනියග්ගාහොති ආහ ‘‘මය්හං සීතං උණ්හන්ති ගාහො දිට්ඨාසවො’’ති. සීතාදිකෙ උපගතෙ සහන්තී ඛමන්තී තෙ අත්තනො උපරි වාසෙන්තී විය හොතීති වුත්තං ‘‘ආරොපෙත්වා වාසෙතියෙවා’’ති. න නිරස්සතීති න විධුනති. යො හි සීතාදිකෙ න සහති, සො තෙ නිරස්සන්තො විධුනන්තො විය හොතීති.

අධිවාසනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පරිවජ්ජනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා

25. අහං සමණොති (අ. නි. ටී. 3.6.58) ‘‘අහං සමණො, කිං මම ජීවිතෙන වා මරණෙන වා’’ති එවං අචින්තෙත්වාති අධිප්පායො. පච්චවෙක්ඛිත්වාති ගාමප්පදෙසං පයොජනාදිඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා. පටික්කමතීති හත්ථිආදීනං සමීපගමනතො අපක්කමති. කණ්ටකා යත්ථ තිට්ඨන්ති, තං කණ්ටකට්ඨානං. අමනුස්සදුට්ඨානීති අමනුස්සසඤ්චාරෙන දූසිතානි, සපරිස්සයානීති අත්ථො. සමානන්ති සමං, අවිසමන්ති අත්ථො. අකාසි වා තාදිසං අනාචාරං.

සීලසංවරසඞ්ඛාතෙනාති ‘‘කථං පරිවජ්ජනං සීල’’න්ති යදෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අපිච ‘‘චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතී’’ති වචනතො හත්ථිආදිපරිවජ්ජනම්පි භගවතො වචනානුට්ඨානන්ති කත්වා ආචාරසීලමෙවාති වෙදිතබ්බං.

පරිවජ්ජනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විනොදනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා

26. ඉතිපීති ඉමිනා කාරණෙන, අයොනිසොමනසිකාරසමුට්ඨිතත්තාපි ලොභාදිසහගතත්තාපි කුසලපටිපක්ඛතොපීතිආදීහි කාරණෙහි අයං විතක්කො අකුසලොති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සාවජ්ජොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච අකුසලොතිආදිනා දිට්ඨධම්මිකං කාමවිතක්කස්ස ආදීනවං දස්සෙති, දුක්ඛවිපාකොති ඉමිනා සම්පරායිකං. අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතීතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන ආදීනවවිභාවනා වෙදිතබ්බා. උප්පන්නස්ස කාමවිතක්කස්ස අනධිවාසනං නාම පුන තාදිසස්ස අනුප්පාදනං, තං පනස්ස පහානං විනොදනං බ්‍යන්තිකරණං අනභාවගමනන්ති ච වත්තුං වට්ටතීති පාළියං ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති වත්වා ‘‘පජහතී’’තිආදි වුත්තන්ති තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතීති පජහතී’’තිආදිමාහ. පහානඤ්චෙත්ථ වික්ඛම්භනමෙව, න සමුච්ඡෙදොති දස්සෙතුං ‘‘විනොදෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති වික්ඛම්භනවසෙනෙව අත්ථො දස්සිතො.

කාමවිතක්කොති සම්පයොගතො ආරම්මණතො ච කාමසහගතො විතක්කො. තෙනාහ ‘‘කාමපටිසංයුත්තො තක්කො’’තිආදි. කාමපටිසංයුත්තොති හි කාමරාගසඞ්ඛාතෙන කාමෙන සම්පයුත්තො වත්ථුකාමසඞ්ඛාතෙන පටිබද්ධො ච. උප්පන්නුප්පන්නෙති තෙසං පාපවිතක්කානං උප්පාදාවත්ථාගහණං වා කතං සියා අනවසෙසග්ගහණං වා. තෙසු පඨමං සන්ධායාහ ‘‘උපන්නමත්තෙ’’ති, සම්පතිජාතෙති අත්ථො. අනවසෙසග්ගහණං බ්‍යාපනිච්ඡාය හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සතක්ඛත්තුම්පි උප්පන්නෙ’’ති වුත්තං. ඤාතිවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ඤාතයො සුඛජීවිනො සම්පත්තියුත්තා’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙන ඤාතකෙ ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. ජනපදවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ජනපදො සුභික්ඛො සම්පන්නසස්සො රමණීයො’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙනෙව ජනපදං ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. උක්කුටිකප්පධානාදීහි දුක්ඛෙ නිජ්ජිණ්ණෙ සම්පරායෙ අත්තා සුඛී හොති අමරොති දුක්කරකාරිකාය පටිසංයුත්තො අමරත්ථාය විතක්කො, තං වා ආරබ්භ අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨිසහගතො අමරො ච සො විතක්කො චාති අමරවිතක්කො. පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තොති පරෙසු උපට්ඨාකාදීසු සහනන්දිකාදිවසෙන පවත්තො අනුද්දයතාපතිරූපකො ගෙහස්සිතපෙමෙන පටිසංයුත්තො විතක්කො. ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තොති චීවරාදිලාභෙන චෙව සක්කාරෙන ච කිත්තිසද්දෙන ච ආරම්මණකරණවසෙන පටිසංයුත්තො. අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තොති ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යුං, න හෙට්ඨා කත්වා මඤ්ඤෙය්‍යුං, පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කරෙය්‍යු’’න්ති උප්පන්නවිතක්කො.

කාමවිතක්කො කාමසඞ්කප්පනසභාවත්තා කාමසඞ්කප්පපවත්තියා සාතිසයත්තා ච කාමනාකාරොති ආහ ‘‘කාමවිතක්කො පනෙත්ථ කාමාසවො’’ති. තබ්බිසෙසොති කාමාසවවිසෙසො, රාගසහවුත්තීති අධිප්පායො. කාමවිතක්කාදිකෙ විනොදෙති අත්තනො සන්තානතො නීහරති එතෙනාති විනොදනං, වීරියන්ති ආහ ‘‘වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන විනොදනෙනා’’ති.

විනොදනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භාවනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා

27. ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තියො පරිපූරෙන්තී’’ති (සං. නි. 5.187) වචනතො විජ්ජාවිමුත්තීනං අනධිගමො තතො ච සකලවට්ටදුක්ඛානතිවත්ති අභාවනාය ආදීනවො, වුත්තවිපරියායෙන භගවතො ඔරසපුත්තභාවාදිවසෙන ච භාවනාය ආනිසංසො වෙදිතබ්බො. උපරිමග්ගත්තයසමයසම්භූතාති දුතියාදිමග්ගක්ඛණෙ ජාතා, භාවනාධිකාරතො දුතියමග්ගාදිපරියාපන්නාති අත්ථො. නනු ච තෙ ලොකුත්තරා එව, කස්මා විසෙසනං කතන්ති? නයිදං විසෙසනං, විසෙසිතබ්බං පනෙතං, ලොකුත්තරබොජ්ඣඞ්ගා එව අධිප්පෙතා, තෙ ච ඛො උපරිමග්ගත්තයසමයසම්භූතාති. බොජ්ඣඞ්ගෙසු අසම්මොහත්ථන්ති විපස්සනාඣානමග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගෙසු සම්මොහාභාවත්ථං. මිස්සකනයෙන හි බොජ්ඣඞ්ගෙසු වුච්චමානෙසු තදඞ්ගාදිවිවෙකදස්සනවසෙන විපස්සනාබොජ්ඣඞ්ගාදයො විභජිත්වා වුච්චන්ති, න නිබ්බත්තිතලොකුත්තරබොජ්ඣඞ්ගා එවාති බොජ්ඣඞ්ගෙසු සම්මොහො න හොති බොජ්ඣඞ්ගභාවනාපටිපත්තියා ච සම්මදෙව පකාසිතත්තා. ඉධ පනාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, ඉමස්මිං වා අධිකාරෙ. ලොකුත්තරනයො එව ගහෙතබ්බො භාවනාමග්ගස්ස අධිකතත්තා.

ආදිපදානන්ති (අ. නි. ටී. 1.1.418) ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ග’’න්ති එවමාදීනං තස්මිං තස්මිං වාක්‍යෙ ආදිභූතානං පදානං. අත්ථතොති විසෙසවසෙන සාමඤ්ඤවසෙන ච පදත්ථතො. ලක්ඛණාදීහීති ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානතො. කමතොති අනුපුබ්බිතො. අනූනාධිකතොති තාවත්තකතො. විභාවිනාති විඤ්ඤුනා.

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගපදෙ. සරණට්ඨෙනාති අනුස්සරණට්ඨෙන. චිරකතාදිභෙදං ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා උපට්ඨානං. උදකෙ අලාබු විය පිලවිත්වා ගන්තුං අදත්වා පාසාණස්ස විය නිච්චලස්ස ආරම්මණස්ස ඨපනං සාරණං අසම්මුට්ඨතාකරණං අපිලාපනං. වුත්තම්පි හෙතං මිලින්දපඤ්හෙ. භණ්ඩාගාරිකොති භණ්ඩගොපකො. අපිලාපෙ කරොති අපිලාපෙති. ථෙරෙනාති නාගසෙනත්ථෙරෙන. සම්මොසපච්චනීකං කිච්චං අසම්මොසො, න සම්මොසාභාවමත්තං. ගොචරාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානාති කායාදිආරම්මණාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා.

බොධියා ධම්මසාමග්ගියා, අඞ්ගො අවයවො, බොධිස්ස වා අරියසාවකස්ස අඞ්ගො කාරණං. පතිට්ඨානායූහනා ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනායං (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.1) –

‘‘කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං, අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා. තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨානං, අවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙහි ආයූහනා. තණ්හාවසෙන පතිට්ඨානං, දිට්ඨිවසෙන ආයූහනා. සස්සතදිට්ඨියා පතිට්ඨානං, උච්ඡෙදදිට්ඨියා ආයූහනා. ලීනවසෙන පතිට්ඨානං, උද්ධච්චවසෙන ආයූහනා. කාමසුඛානුයොගවසෙන පතිට්ඨානං, අත්තකිලමථානුයොගවසෙන ආයූහනා. සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන පතිට්ඨානං, සබ්බලොකියකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා’’ති –

වුත්තෙසු පකාරෙසු ඉධ අවුත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බා. යා හි අයං බොධීති වුච්චතීති යොජෙතබ්බං. ‘‘බුජ්ඣතී’’ති පදස්ස පටිබුජ්ඣතීති අත්ථොති ආහ ‘‘කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහතී’’ති. තං පන පටිබුජ්ඣනං අත්ථතො චතුන්නං සච්චානං පටිවෙධො, නිබ්බානස්සෙව වා සච්ඡිකිරියාති ආහ ‘‘චත්තාරී’’තිආදි. ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො වියාති යථා අඞ්ගානි එව ඣානමග්ගා, න අඞ්ගවිනිමුත්තා, එවමිධාපීති අත්ථො. සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො වියාති එතෙන පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං දස්සෙති.

බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගාති ඉදං කාරණත්ථො අඞ්ග-සද්දොති කත්වා වුත්තං. බුජ්ඣන්තීති බොධියො, බොධියො එව අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං ‘‘බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. අනුබුජ්ඣන්තීති විපස්සනාදීනං කාරණානං බුජ්ඣිතබ්බානඤ්ච සච්චානං අනුරූපං බුජ්ඣන්ති. පටිබුජ්ඣන්තීති කිලෙසනිද්දාය උට්ඨහනතො පච්චක්ඛභාවෙන වා පටිමුඛං බුජ්ඣන්ති. සම්බුජ්ඣන්තීති අවිපරීතභාවෙන සම්මා ච බුජ්ඣන්ති. එවං උපසග්ගානං අත්ථවිසෙසදීපනතා දට්ඨබ්බා. බොධි-සද්දො හි සබ්බවිසෙසයුත්තං බුජ්ඣනං සාමඤ්ඤෙන ගහෙත්වා ඨිතො.

විචිනාතීති ‘‘තයිදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා වීමංසති. ඔභාසනං ධම්මානං යථාභූතසභාවපටිච්ඡාදකස්ස සම්මොහස්ස විද්ධංසනං යථා ආලොකො අන්ධකාරස්ස. යස්මිං ධම්මෙ සති වීරො නාම හොති, සො ධම්මො වීරභාවො. ඊරයිතබ්බතොති පවත්තෙතබ්බතො. කොසජ්ජපක්ඛතො පතිතුං අප්පදානවසෙන සම්පයුත්තානං පග්ගණ්හනං පග්ගහො. උපත්ථම්භනං අනුබලප්පදානං. ඔසීදනං ලයාපත්ති, තප්පටිපක්ඛතො අනොසීදනං දට්ඨබ්බං. පීණයතීති තප්පෙති වඩ්ඪෙති වා. ඵරණං පණීතරූපෙහි කායස්ස බ්‍යාපනං. තුට්ඨි නාම පීති. උදග්ගභාවො ඔදග්‍යං, කායචිත්තානං උක්ඛිපනන්ති අත්ථො. කායචිත්තදරථපස්සම්භනතොති කායදරථස්ස චිත්තදරථස්ස ච පස්සම්භනතො වූපසමනතො. කායොති චෙත්ථ වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා. දරථො සාරම්භො, දුක්ඛදොමනස්සපච්චයානං උද්ධච්චාදිකිලෙසානං, තප්පධානානං වා චතුන්නං ඛන්ධානං අධිවචනං. උද්ධච්චාදිකිලෙසපටිපක්ඛභාවො දට්ඨබ්බො, එවඤ්චෙත්ථ පස්සද්ධියා අපරිප්ඵන්දනසීතිභාවො දට්ඨබ්බො අසාරද්ධභාවතො. තෙනාහ භගවා ‘‘පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො’’ති (ම. නි. 1.52).

සමාධානතොති සම්මා චිත්තස්ස ආධානතො ඨපනතො. අවික්ඛෙපො සම්පයුත්තානං අවික්ඛිත්තතා, යෙන සසම්පයුත්තා ධම්මා අවික්ඛිත්තා හොන්ති, සො ධම්මො අවික්ඛෙපොති. අවිසාරො අත්තනො එව අවිසරණසභාවො. සම්පිණ්ඩනං සම්පයුත්තානං අවිප්පකිණ්ණභාවාපාදනං න්හානීයචුණ්ණානං උදකං විය. චිත්තට්ඨිතිපච්චුපට්ඨානොති ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’ති (ධ. ස. 11) වචනතො චිත්තස්ස පබන්ධඨිතිපච්චුපට්ඨානො. අජ්ඣුපෙක්ඛනතොති උදාසීනභාවතො. සාති බොජ්ඣඞ්ගඋපෙක්ඛා. සමප්පවත්තෙ ධම්මෙ පටිසඤ්චික්ඛති උපපත්තිතො ඉක්ඛති තදාකාරා හුත්වා පවත්තතීති පටිසඞ්ඛානලක්ඛණා, එවඤ්ච කත්වා ‘‘පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා ගහණෙ මජ්ඣත්තතා’’ති උපෙක්ඛාකිච්චාධිමත්තතාය සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුත්තා. සම්පයුත්තධම්මානං යථාසකකිච්චකරණවසෙන සමං පවත්තනපච්චයතා සමවාහිතා. අලීනානුද්ධතප්පවත්තිපච්චයතා ඌනාධිකතානිවාරණං. සම්පයුත්තානං අසමප්පවත්තිහෙතුකපක්ඛපාතං උපච්ඡින්දන්තී විය හොතීති වුත්තං ‘‘පක්ඛපාතුපච්ඡෙදරසා’’ති. අජ්ඣුපෙක්ඛනමෙව මජ්ඣත්තභාවො.

සබ්බස්මිං ලීනපක්ඛෙ උද්ධච්චපක්ඛෙ ච අත්ථිකා පත්ථනීයා ඉච්ඡිතබ්බාති සබ්බත්ථිකා, තං සබ්බත්ථිකං. සමානක්ඛණපවත්තීසු සත්තසුපි සම්බොජ්ඣඞ්ගෙසු වාචාය කමප්පවත්තිතො පටිපාටියා වත්තබ්බෙසු යං කිඤ්චි පඨමං අවත්වා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්සෙව පඨමං වචනස්ස කාරණං සබ්බෙසං උපකාරකත්තන්ති වුත්තං ‘‘සබ්බෙස’’න්තිආදි. සබ්බෙසන්ති ච ලීනුද්ධච්චපක්ඛිකානං, අඤ්ඤථා සබ්බෙපි සබ්බෙසං පච්චයාති.

‘‘කස්මා සත්තෙව බොජ්ඣඞ්ගා වුත්තා’’ති චොදකො සද්ධාලොභාදීනම්පි බොජ්ඣඞ්ගභාවං ආසඞ්කති, ඉතරො සතිආදීනංයෙව භාවනාය උපකාරතං දස්සෙන්තො ‘‘ලීනුද්ධච්චපටිපක්ඛතො සබ්බත්ථිකතො චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ලීනස්සාති අතිසිථිලවීරියතාදීහි භාවනාවීථිං අනොතරිත්වා සංකුටිතස්ස චිත්තස්ස. තදා හි පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගා න භාවෙතබ්බා. තඤ්හි එතෙහි අල්ලතිණාදීහි විය පරිත්තො අග්ගි දුස්සමුට්ඨාපියං හොතීති. තෙනාහ භගවා ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍යා’’තිආදි (සං. නි. 5.234). ධම්මවිචයවීරියපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගා පන භාවෙතබ්බා, සුක්ඛතිණාදීහි විය පරිත්තො අග්ගි ලීනං චිත්තං එතෙහි සුසමුට්ඨාපියං හොතීති. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මිඤ්ච ඛො’’තිආදි. තත්ථ යථාසකං ආහාරවසෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කුසලාකුසලා ධම්මා…පෙ… පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය…පෙ… සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232). තත්ථ සභාවසාමඤ්ඤලක්ඛණපටිවෙධවසෙන පවත්තමනසිකාරො…පෙ… ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති නාම.

උද්ධච්චස්සාති චිත්තස්ස අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි සීතිභාවපතිට්ඨිතභාවං අනොතිණ්ණතාය, තදා ධම්මවිචයවීරියපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගා න භාවෙතබ්බා. තඤ්හි එතෙහි සුක්ඛතිණාදීහි විය අග්ගික්ඛන්ධො දුවූපසමයං හොති. තෙනාහ භගවා ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍යා’’තිආදි (සං. නි. 5.234). පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගා පන භාවෙතබ්බා, අල්ලතිණාදීහි විය අග්ගික්ඛන්ධො උද්ධතං චිත්තං එතෙහි සුවූපසමයං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මිඤ්ච ඛො’’තිආදි. එත්ථාපි යථාසකං ආහාරවසෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232). තත්ථ යථාස්ස පස්සද්ධිආදයො උප්පන්නපුබ්බා, තං ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තෙසං උප්පාදනවසෙන තථා මනසිකරොන්තොව පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති නාම. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පන සබ්බත්ථ බහූපකාරො. සො හි චිත්තං ලීනපක්ඛිකානං පස්සද්ධිආදීනං වසෙන ලයාපත්තිතො, උද්ධච්චපක්ඛිකානඤ්ච ධම්මවිචයාදීනං වසෙන උද්ධච්චපාතතො රක්ඛති, තස්මා සො ලොණධූපනං විය සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු සබ්බකම්මිකඅමච්චො විය ච රාජකිච්චෙසු සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234).

ඤත්වා ඤාතබ්බාති (සං. නි. ටී. 1.1.129) සම්බන්ධො. වඩ්ඪි නාම වෙපුල්ලං භිය්‍යොභාවො පුනප්පුනං උප්පාදො එවාති ආහ ‘‘පුනප්පුනං ජනෙතී’’ති. අභිවුද්ධිං පාපෙන්තො නිබ්බත්තෙති. විවිත්තතාති විවිත්තභාවො. යො හි විවෙචනීයතො විවිච්චති, යං විවිච්චිත්වා ඨිතං, තදුභයං ඉධ විවිත්තභාවසාමඤ්ඤෙන ‘‘විවිත්තතා’’ති වුත්තං. තෙසු පුරිමො විවෙචනීයතො විවිච්චමානතාය විවෙකසඞ්ඛාතාය විවිච්චනකිරියාය සමඞ්ගී ධම්මසමූහො තාය එව විවිච්චනකිරියාය වසෙන විවෙකොති ගහිතො. ඉතරො සබ්බසො තතො තතො විවිත්තසභාවතාය. තත්ථ යස්මිං ධම්මපුඤ්ජෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො විවිච්චනකිරියාය පවත්තති, තං යථාවුත්තාය විවිච්චමානතාය විවෙකසඞ්ඛාතං නිස්සායෙව පවත්තති, ඉතරං පන තන්නින්නතාතදාරම්මණතාහීති වුත්තං ‘‘විවෙකෙ නිස්සිත’’න්ති. යථා වා විවෙකවසෙන පවත්තං ඣානං ‘‘විවෙකජ’’න්ති වුත්තං, එවං විවෙකවසෙන පවත්තො බොජ්ඣඞ්ගො ‘‘විවෙකනිස්සිතො’’ති දට්ඨබ්බො. නිස්සයට්ඨො ච විපස්සනාමග්ගානං වසෙන මග්ගඵලානං වෙදිතබ්බො. අසතිපි පුබ්බාපරභාවෙ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදා’’ති එත්ථ පච්චයානං සමුප්පාදනං විය අභින්නධම්මාධාරා නිස්සයනභාවනා සම්භවන්තීති. අයමෙවාති විවෙකො එව. විවෙකො හි පහානවිනයවිරාගනිරොධා ච සමානත්ථා.

තදඞ්ගසමුච්ඡෙදනිස්සරණවිවෙකනිස්සිතතං වත්වා පටිපස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතතාය අවචනං ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’තිආදිනා භාවෙතබ්බානං බොජ්ඣඞ්ගානං ඉධ වුත්තත්තා. භාවිතබ්බොජ්ඣඞ්ගස්ස හි යෙ සච්ඡිකාතබ්බා ඵලබොජ්ඣඞ්ගා, තෙසං කිච්චං පටිපස්සද්ධිවිවෙකො. අජ්ඣාසයතොති ‘‘නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සාමී’’ති මහන්තඅජ්ඣාසයතො. යදිපි විපස්සනාක්ඛණෙ සඞ්ඛාරාරම්මණං චිත්තං, සඞ්ඛාරෙසු පන ආදීනවං සුට්ඨු දිස්වා තප්පටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ අධිමුත්තතාය අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතතා දාහාභිභූතස්ස පුග්ගලස්ස සීතනින්නචිතත්තා විය. න පටිසිද්ධා විපස්සනාපාදකෙසු කසිණාරම්මණාදිඣානෙසු සතිආදීනං නිබ්බෙධභාගියත්තා. අනුද්ධරන්තා පන විපස්සනා විය බොධියා මග්ගස්ස ආසන්නකාරණං ඣානං න හොති, නාපි තථා එකන්තිකං කාරණං, න ච විපස්සනාකිච්චස්ස විය ඣානකිච්චස්ස නිට්ඨානං මග්ගොති කත්වා න උද්ධරන්ති. එත්ථ ච කසිණග්ගහණෙන තදායත්තානි ආරුප්පානිපි ගහිතානීති දට්ඨබ්බානි. තානිපි හි විපස්සනාපාදකානි නිබ්බෙධභාගියානි ච හොන්තීති වත්තුං වට්ටති තන්නින්නභාවසබ්භාවතො. යදග්ගෙන හි නිබ්බානනින්නතා, තදග්ගෙන ඵලනින්නතාපි සියා. ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය’’න්ති (ම. නි. 1.465) ආදිවචනම්පෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකං.

වොස්සග්ග-සද්දො පරිච්චාගත්ථො පක්ඛන්දනත්ථො චාති වොස්සග්ගස්ස දුවිධතා වුත්තා. වොස්සජ්ජනඤ්හි පහානං, විස්සට්ඨභාවෙන නිරාසඞ්කපවති ච, තස්මා විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන පටිපක්ඛස්ස පහානං වොස්සග්ගො, තථා විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ ආරම්මණකරණෙන විස්සට්ඨසභාවතො වොස්සග්ගොති වෙදිතබ්බං. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති තදඞ්ගසමුච්ඡෙදපකාරෙන තන්නින්නතදාරම්මණකරණපකාරෙන ච. පුබ්බෙ වොස්සග්ග-පදස්සෙව අත්ථස්ස වුත්තත්තා ආහ ‘‘සකලෙන වචනෙනා’’ති. පරිණමන්තං විපස්සනාක්ඛණෙ, පරිණතං මග්ගක්ඛණෙ. පරිණාමො නාම පරිපාකොති ආහ ‘‘පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චා’’ති. පරිපාකො ච ආසෙවනලාභෙන ආහිතසාමත්ථියස්ස කිලෙසස්ස පරිච්චජිතුං නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දිතුං තික්ඛවිසදසභාවො. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. එස නයොති ය්වායං ‘‘තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙ වුත්තො, සෙසෙසු ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීසුපි එස නයොති එවං තත්ථ නෙතබ්බන්ති අත්ථො.

එවං ආදිකම්මිකානං බොජ්ඣඞ්ගෙසු අසම්මොහත්ථං මිස්සකනයං වත්වා ඉදානි නිබ්බත්තිතලොකුත්තරබොජ්ඣඞ්ගවසෙන අත්ථං විභාවෙතුං ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි වුත්තං. ඉධ පනාති ඉමස්මිං සබ්බාසවසුත්තන්තෙ. මග්ගො එව වොස්සග්ගවිපරිණාමී භාවනාමග්ගස්ස ඉධ අධිප්පෙතත්තා. තඤ්ච ඛොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං. සමුච්ඡෙදතොති සමුච්ඡින්දනතො.

දිට්ඨාසවස්ස පඨමමග්ගවජ්ඣත්තා ‘‘තයො ආසවා’’ති වුත්තං. තෙපි අනපායගමනීයා එව වෙදිතබ්බා අපායගමනීයානං දස්සනෙනෙව පහීනත්තා. සතිපි සම්බොජ්ඣඞ්ගානං යෙභුය්‍යෙන මග්ගභාවෙ තත්ථ තත්ථ සම්බොජ්ඣඞ්ගසභාවානං මග්ගධම්මානං වසෙන වුත්තමග්ගත්තයසම්පයුත්තා බොජ්ඣඞ්ගාති පච්චෙකබොජ්ඣඞ්ගෙ ‘‘බොජ්ඣඞ්ගභාවනායා’’ති ඉමිනා ගණ්හන්තො ‘‘මග්ගත්තයසම්පයුත්තායා’’ති ආහ.

භාවනාපහාතබ්බආසවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

28. ථොමෙන්තොති ආසවප්පහානස්ස සුදුක්කරත්තා තාය එව දුක්කරකිරියාය තං අභිත්ථවන්තො. අස්සාති පහීනාසවභික්ඛුනො. ආනිසංසන්ති තණ්හාච්ඡෙදාදිදුක්ඛක්ඛයපරියොසානං උද්‍රයං. එතෙහි පහානාදිසංකිත්තනෙහි. උස්සුක්කං ජනෙන්තොති එවං ධම්මස්සාමිනාපි අභිත්ථවනීයං මහානිසංසඤ්ච ආසවප්පහානන්ති තත්ථ ආදරසහිතං උස්සාහං උප්පාදෙන්තො. දස්සනෙනෙව පහීනාති දස්සනෙන පහීනා එව. තෙන වුත්තං ‘‘න අප්පහීනෙසුයෙව පහීනසඤ්ඤී’’ති.

සබ්බ-සද්දෙන ආසවානං, ආසවසංවරානඤ්ච සම්බන්ධවසෙන දුතියපඨමවිකප්පානං භෙදො දට්ඨබ්බො. දස්සනාභිසමයාති පරිඤ්ඤාභිසමයා පරිඤ්ඤාකිච්චසිද්ධියා. තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති, අසම්මොහපටිවෙධෙනාති අත්ථො. සමුස්සයො කායො, අත්තභාවො වා.

අනවජ්ජපීතිසොමනස්සසහිතං චිත්තං ‘‘අත්තනො’’ති වත්තබ්බතං අරහති අත්ථාවහත්තා, න තබ්බිපරීතං අනත්ථාවහත්තාති පීතිසම්පයුත්තචිත්තතං සන්ධායාහ ‘‘අත්තමනාති සකමනා’’ති. තෙනාහ ‘‘තුට්ඨමනා’’ති. අත්තමනාති වා පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතමනා. යස්මා පන තෙහි ගහිතතා සම්පයුත්තතාව, තස්මා වුත්තං ‘‘පීතිසොමනස්සෙහි වා සම්පයුත්තමනා’’ති. යදෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා චාති වෙදිතබ්බං.

සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.