අධිකරණසමථවණ්ණනා

ගණනපරිච්ඡෙදොති සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදො. අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි. කෙ අධිකරීයන්ති? සමථා. කථං අධිකරීයන්ති? සමනවසෙන. තස්මා තෙ තෙසං සමනවසෙන පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අධිකරණානි සමෙන්තී’’තිආදි. උප්පන්නානං උප්පන්නානන්ති උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. කිඤ්චාපි අධිකරණට්ඨෙන එකවිධං, තථාපි වත්ථුවසෙන නානා හොතීති ‘‘අධිකරණාන’’න්ති බහුවචනං කතං. ඉදානි තස්ස නානාත්තං දස්සෙත්වා විවරිතුං ‘‘විවාදාධිකරණ’’න්තිආදිමාහ. විවාදොයෙව අධිකරණං විවාදාධිකරණං. එස නයො සෙසෙසුපි. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං.

අධිකරණස්ස සම්මුඛා විනයනතො සම්මුඛාවිනයො. දබ්බමල්ලපුත්තත්ථෙරසදිසස්ස සතිවෙපුල්ලප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්සෙව දාතබ්බො විනයො සතිවිනයො. සම්මූළ්හස්ස ගග්ගභික්ඛුසදිසස්ස උම්මත්තකස්ස දාතබ්බො විනයො අමූළ්හවිනයො. පටිඤ්ඤාතෙන කරණභූතෙන කරණං පටිඤ්ඤාතකරණං. අථ වා පටිඤ්ඤාතෙ ආපන්නභාවාදිකෙ කරණං කිරියා, ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති පරිවාසදානාදිවසෙන ච පවත්තං වචීකම්මං පටිඤ්ඤාතකරණං. යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, එසා යෙභුය්‍යසිකා නාම. යො පාපුස්සන්නතාය පාපියො, පුග්ගලො, තස්ස උපවාළභික්ඛුසදිසස්ස කත්තබ්බතො තස්සපාපියසිකා, අලුත්තසමාසොයං. තිණවත්ථාරකසදිසත්තා තිණවත්ථාරකො. යථා (චූළව. අට්ඨ. 212) හි ගූථං වා මුත්තං වා ඝට්ටියමානං දුග්ගන්ධතාය බාධති, තිණෙහි අවත්ථරිත්වා සුප්පටිච්ඡාදිතස්ස පනස්ස ගන්ධො න බාධති, එවමෙව යං අධිකරණං මූලානුමූලං ගන්ත්වා වූපසමියමානං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය භෙදාය සංවත්තති, තං ඉමිනා කම්මෙන වූපසන්තං ගූථං විය තිණවත්ථාරකෙන පටිච්ඡන්නං සුවූපසන්තං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘තිණවත්ථාරකසදිසත්තා තිණවත්ථාරකො’’ති.

තත්‍රාති තෙසු සත්තසු අධිකරණසමථෙසු. ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහී’’ති ලක්ඛණවචනමෙතං ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධිකා භවෙය්‍යුං, දාතබ්බමිදමොසධ’’න්තිආදිනා (සං. නි. ටී. 2.3.39-42) විය. තස්මා තෙසු අඤ්ඤතරෙන විවදන්තා අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තීති වුච්චති. විවාදොති විපච්චනීකවාදො. උපවදනාති අක්කොසො. චොදනාති අනුයොගො. ද්වෙති ථුල්ලච්චයදුබ්භාසිතාපත්තියො ද්වෙ. චතුන්නං කම්මානං කරණන්ති චතුන්නං කම්මානං අන්තරෙ යස්ස කස්සචි කම්මස්ස කරණං.

එවං අධිකරණානි දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසු ඉදං අධිකරණං එත්තකෙහි සමථෙහි සම්මතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. යස්මිං විහාරෙ උප්පන්නං, තස්මිංයෙව වා සම්මතීති සම්බන්ධො. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ යස්මිං විහාරෙ උප්පන්නන්ති ‘‘යස්මිං විහාරෙ මය්හං ඉමිනා පත්තො ගහිතො, චීවරං ගහිත’’න්තිආදිනා (පරි. අට්ඨ. 341) නයෙන පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය විවාදාධිකරණං උප්පන්නං හොති. තස්මිංයෙව වා සම්මතීති තස්මිං විහාරෙයෙව ආවාසිකෙහි සන්නිපතිත්වා ‘‘අලං, ආවුසො’’ති අත්ථපච්චත්ථිකෙ සඤ්ඤාපෙත්වා පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයෙනෙව වූපසමෙන්තෙහි සම්මති. සචෙ පන තං අධිකරණං නෙවාසිකා වූපසමෙතුං න සක්කොන්ති, අථඤ්ඤො විනයධරො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, ආවුසො, ඉමස්මිං විහාරෙ උපොසථො වා පවාරණා වා ඨිතා’’ති පුච්ඡති, තෙහි ච තස්මිං කාරණෙ කථිතෙ තං අධිකරණං ඛන්ධකතො ච පරිවාරතො ච සුත්තෙන විනිච්ඡිනිත්වා වූපසමෙති. එවම්පි එතස්මිංයෙව සම්මතීති දට්ඨබ්බං.

අඤ්ඤත්ථ වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ වා සම්මතීති ‘‘න මයං එතස්ස විනිච්ඡයෙ තිට්ඨාම, නායං විනයෙ කුසලො, අමුකස්මිං නාම ගාමෙ විනයධරා ථෙරා වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා විනිච්ඡිනිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ වා කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ඤාපෙන්තෙහි, අඤ්ඤෙහි වා තෙ භික්ඛූ නිජ්ඣාපෙන්තෙහි සම්මති. න හෙව ඛො පන අඤ්ඤමඤ්ඤසඤ්ඤත්තියා වා සභාගභික්ඛුනිජ්ඣාපනෙන වා වූපසන්තං හොති, අපිච ඛො පටිපථං ආගච්ඡන්තො එකො විනයධරො දිස්වා ‘‘කත්ථාවුසො, ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අමුකං නාම ගාමං ඉමිනා නාම කරණෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති තත්ථෙව ධම්මෙන විනයෙන තං අධිකරණං වූපසමෙති. එවම්පි අන්තරාමග්ගෙ වූපසම්මති නාම.

යත්ථ ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතං, තත්ථ සඞ්ඝෙන වාති සචෙ පන ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති වුච්චමානාපි ‘‘මයං තත්ථෙව ගන්ත්වා විනිච්ඡයං පාපෙස්සාමා’’ති (පරි. අට්ඨ. 341) විනයධරස්ස වචනං අනාදියිත්වා යත්ථ ගන්ත්වා සභාගභික්ඛුසඞ්ඝස්ස අධිකරණං නිය්‍යාතිතං, තත්ථ සඞ්ඝෙන ‘‘අලං, ආවුසො, සඞ්ඝසන්නිපාතං නාම ගරුක’’න්ති තත්ථෙව නිසීදිත්වා විනිච්ඡිතං සම්මති. න හෙව ඛො පන සභාගභික්ඛූනං සඤ්ඤත්තියා වූපසන්තං හොති, අපිච ඛො සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ආරොචිතං සඞ්ඝමජ්ඣෙ විනයධරා වූපසමෙන්ති. එවම්පි තත්ථ සඞ්ඝෙන විනිච්ඡිතං සම්මති නාම.

උබ්බාහිකාය සම්මතපුග්ගලෙහි වා විනිච්ඡිතන්ති අපලොකෙත්වා වා ඛන්ධකෙ වුත්තාය වා ඤත්තිදුතියකම්මවාචාය සම්මතෙහි පුග්ගලෙහි විසුං වා නිසීදිත්වා, තස්සායෙව වා පරිසාය ‘‘අඤ්ඤෙන න කිඤ්චි කථෙතබ්බ’’න්ති (චූළව. අට්ඨ. 231) සාවෙත්වා විනිච්ඡිතං. අයන්ති අයං යථාවුත්තා චතුබ්බිධා සම්මුඛතා.

කාරකසඞ්ඝස්සාති වූපසමෙතුං සන්නිපතිතස්ස කාරකසඞ්ඝස්ස. සඞ්ඝසාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවොති ‘‘යාවතිකා භික්ඛූ කම්මප්පත්තා, තෙ ආගතා හොන්ති, ඡන්දාරහානං ඡන්දො ආහටො හොති, සම්මුඛීභූතා න පටික්කොසන්තී’’ති (චූළව. 228) එවං වුත්තසඞ්ඝසාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො, එතෙන යථා තථා පධානකාරකපුග්ගලානං සම්මුඛතාමත්තං සඞ්ඝසම්මුඛතා නාම න හොතීති දස්සෙති. භූතතාති තච්ඡතා. සච්චපරියායො හි ඉධ ධම්මසද්දො ‘‘ධම්මවාදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.9, 194) විය. විනෙති එතෙනාති විනයො, තස්ස තස්ස අධිකරණස්ස වූපසමනාය භගවතා වුත්තවිධි, තස්ස විනයස්ස සම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා. තෙනාහ ‘‘යථා තං…පෙ… විනයසම්මුඛතා’’ති. යෙනාති යෙන පුග්ගලෙන. අත්ථපච්චත්ථිකානන්ති (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.228) විවාදවත්ථුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ පච්චත්ථිකානං. සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති සම්මතපුග්ගලෙහෙව වූපසමනතො.

නන්ති විවාදාධිකරණං. පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතන්ති (චූළව. 234) ‘‘න ඡන්දාගතිං ගච්ඡති, න දොසාගතිං ගච්ඡති, න මොහාගතිං ගච්ඡති, න භයාගතිං ගච්ඡති, ගහිතාගහිතං ජානාතී’’ති වුත්තෙහි පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. ගූළ්හකවිවටකසකණ්ණජප්පකෙසු තීසු සලාකග්ගාහෙසූති ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං සඤ්ඤත්තියා තයො සලාකග්ගාහකෙ ගූළ්හකං, විවටකං, සකණ්ණජප්පක’’න්ති (චූළව. 235) සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙසු තීසු සලාකග්ගාහෙසු. සලාකං ගාහෙත්වාති ධම්මවාදීනඤ්ච අධම්මවාදීනඤ්ච සලාකායො නිමිත්තසඤ්ඤං ආරොපෙත්වා චීවරභොගෙ කත්වා සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙන ගාහාපෙත්වා. එවඤ්හි තත්ථ වුත්තං –

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො හොති? තෙන සලාකග්ගාහාපකෙන භික්ඛුනා සලාකායො වණ්ණාවණ්ණායො කත්වා එකමෙකො භික්ඛු උපසඞ්කමිත්වා එවමස්ස වචනීයො ‘අයං එවංවාදිස්ස සලාකා, අයං එවංවාදිස්ස සලාකා, යං ඉච්ඡසි, තං ගණ්හාහී’ති. ගහිතෙ වත්තබ්බො ‘මා ච කස්සචි දස්සෙහී’ති. සචෙ ජානාති ‘අධම්මවාදී බහුතරා’ති, ‘දුග්ගහො’ති පච්චුක්කඩ්ඪිතබ්බං. සචෙ ජානාති ‘ධම්මවාදී බහුතරා’ති, ‘සුග්ගහො’ති සාවෙතබ්බං. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො හොති.

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, විවටකො සලාකග්ගාහො හොති? සචෙ ජානාති ‘ධම්මවාදී බහුතරා’ති, විස්සට්ඨෙනෙව විවටෙන ගාහෙතබ්බො. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, විවටකො සලාකග්ගාහො හොති.

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සකණ්ණජප්පකො සලාකග්ගාහො හොති? තෙන සලාකග්ගාහාපකෙන භික්ඛුනා එකමෙකස්ස භික්ඛුනො උපකණ්ණකෙ ආරොචෙතබ්බං ‘අයං එවංවාදිස්ස සලාකා, අයං එවවාදිස්ස සලාකා, යං ඉච්ඡසි, තං ගණ්හාහී’ති. ගහිතෙ වත්තබ්බො ‘මා ච කස්සචි ආරොචෙහී’ති. සචෙ ජානාති ‘අධම්මවාදී බහුතරා’ති, ‘දුග්ගහො’ති පච්චුක්කඩ්ඪිතබ්බං. සචෙ ජානාති ‘ධම්මවාදී බහුතරා’ති, ‘සුග්ගහො’ති සාවෙතබ්බං. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සකණ්ණජප්පකො සලාකග්ගාහො හොතී’’ති.

එත්ථ ච අලජ්ජුස්සන්නාය (චූළව. අට්ඨ. 235) පරිසාය ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො, ලජ්ජුස්සන්නාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකොති වෙදිතබ්බො. ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතායාති ධම්මවාදීනං එකෙනපි අධිකතාය, කො පන වාදො ද්වීහි තීහි.

‘‘චතූහි සමථෙහි සම්මතී’’ති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන වුත්තං, තත්ථ පන ද්වීහි එව වූපසමනං දට්ඨබ්බං. එවං විනිච්ඡිතන්ති සචෙ ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, අථ අත්ථි, ආපත්තිං දස්සෙත්වා රොපනවසෙන විනිච්ඡිතං. පටිකම්මං පන ආපත්තාධිකරණසමථෙ පරතො ආගමිස්සතීති. න සමණසාරුප්පං අස්සාමණකං, සමණෙහි අකත්තබ්බං, තස්මිං. අජ්ඣාචාරෙ වීතික්කමෙ සති.

පාරාජිකසාමන්තෙන වාති දුක්කටෙන වා ථුල්ලච්චයෙන වා. මෙථුනධම්මෙ හි පාරාජිකසාමන්තා නාම දුක්කටං හොති, අදින්නාදානාදීසු ථුල්ලච්චයං. පටිචරතොති පටිච්ඡාදෙන්තස්ස. අච්ඡින්නමූලො භවිස්සතීති පාරාජිකං අනාපන්නො භවිස්සති, සීලවා භවිස්සතීති වුත්තං හොති. සම්මා වත්තිත්වාති වත්තං පූරෙත්වා. ඔසාරණං ලභිස්සතීති කම්මප්පටිප්පස්සද්ධිං ලභිස්සති.

තස්සාති ආපත්තාධිකරණස්ස. සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි පටිඤ්ඤාය, තථාරූපාය ඛන්තියා වා විනා අවූපසමනතො. යා පන පටිඤ්ඤාති සම්බන්ධො.

එත්ථාති ආපත්තිදෙසනායං. සියාති අවස්සං. කක්ඛළත්තාය වාළත්තායාති කක්ඛළභාවාය චෙව වාළභාවාය ච. ථුල්ලවජ්ජන්ති පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. ගිහිප්පටිසංයුත්තන්ති ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනධම්මිකප්පටිස්සවෙසු ආපන්නං ආපත්තිං.

යථානුරූපන්ති ‘‘ද්වීහි සමථෙහි, තීහි, චතූහි, එකෙනා’’ති එවං වුත්තනයෙනෙව යථානුරූපං. එත්ථාති ඉමස්මිං සමථාධිකාරෙ. විනිච්ඡයනයොති විනිච්ඡයනයමත්තං. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි. අස්සාති විත්ථාරස්ස. සමන්තපාසාදිකායං වුත්තොති සමන්තපාසාදිකාය නාම විනයට්ඨකථායං වුත්තො. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

එත්තකන්ති එතංපරමං, න ඉතො භිය්‍යො.

අධිකරණසමථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති කඞ්ඛාවිතරණියා පාතිමොක්ඛවණ්ණනාය

විනයත්ථමඤ්ජූසායං ලීනත්ථප්පකාසනියං

භික්ඛුපාතිමොක්ඛවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස