පාචිත්තියකණ්ඩං

1. පඨමවග්ගවණ්ණනා

පඨමෙ හරිතපත්තවණ්ණො හරිතකො. චාපලසුණං අමිඤ්ජකො. අඞ්කුරමත්තමෙව හි තස්ස හොති. පලණ්ඩුකාදයො සභාවෙනෙව වට්ටන්ති. සූපසම්පාකාදී විනාපි අන්තමසො යාගුභත්තෙපි පක්ඛිපිතුං වට්ටතීති ලිඛිතං, ‘‘භික්ඛුනියාපි ගිලානාය පුරෙභත්තමෙව ලසුණං කප්පති, න අගිලානායා’’ති අභයගිරීනං උග්ගහොති.

දුතියෙ ආබාධපච්චයා භික්ඛුනිසඞ්ඝං ආපුච්ඡිත්වා සංහරාපෙතුං වට්ටති, භික්ඛුස්ස එත්ථ ච ලසුණෙ ච දුක්කටං.

සත්තමෙ ‘‘සමුට්ඨානාදීනි අද්ධානමග්ගසික්ඛාපදසදිසානී’’ති පාඨො.

නවමෙ කුට්ටො නාම ඝරකුට්ටො. පාකාරො නාම පරික්ඛෙපපාකාරො.

ඡඩ්ඩිතඛෙත්තෙති පුරාණඛෙත්තෙ. සඞ්ඝසන්තකෙ භික්ඛුස්ස ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා. භික්ඛුනීනම්පි සඞ්ඝසන්තකෙ භික්ඛුසඞ්ඝසන්තකෙ වුත්තනයෙනෙව වට්ටති. එවං සන්තෙපි සාරුප්පවසෙන කාතබ්බන්ති ලිඛිතං.

දසමෙ ‘‘සයං තානි වත්ථූනි කරොන්තියා’’තිආදි ඉධ සික්ඛාපදෙ නත්ථි. කස්මා? එළකලොමසමුට්ඨානත්තා. යදි එවං කස්මා වුත්තන්ති චෙ? සුත්තානුලොමමහාපදෙසතො. යදි නච්චාදීනි පස්සිතුං වා සුණිතුං වා න ලභති, පගෙව අත්තනා කාතුන්ති නයතො ලබ්භමානත්තා වුත්තං. ඉතරථා මහාපදෙසා නිරත්ථකා සියුං. ‘‘එවං අඤ්ඤත්ථපි නයො නෙතබ්බො. සමුට්ඨානම්පි ඉධ වුත්තමෙව අග්ගහෙත්වා ඡසමුට්ඨානවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති ආචරියා. ඉධ වුත්තං සමුට්ඨානං නාම මූලභූතස්ස අන්තරා වුත්තාපත්තියා, තස්මා එළකලොමසමුට්ඨානමෙවාති අපරෙ. ආරාමෙ ඨත්වාති න කෙවලං ඨත්වා, තතො ගන්ත්වා පන සබ්බිරියාපථෙහිපි ලභති. ආරාමෙ ඨිතාති පන ආරාමපරියාපන්නාති අත්ථො. ඉතරථා නිසින්නාපි න ලභෙය්‍යාති.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියවග්ගවණ්ණනා

පඤ්චමෙ උපචාරො ද්වාදසහත්ථො. ‘‘සමුට්ඨානාදීනි කථිනසදිසානි, ඉදං පන කිරියාකිරිය’’න්ති පාඨො.

සත්තමෙ ධුවපඤ්ඤත්තෙති භික්ඛුනීනං අත්ථාය. කුලානීති කුලඝරානි.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තතියවග්ගවණ්ණනා

චතුත්ථෙ සඞ්ඝාටිආදිවසෙන අධිට්ඨිතානං සඞ්ඝාටිචාරං.

පඤ්චමෙ ‘‘ඉදං පන කිරියාකිරිය’’න්ති පාඨො.

ඡට්ඨෙ අඤ්ඤස්මිං පරික්ඛාරෙ දුක්කටන්ති ථාලකාදීනං වා සප්පිතෙලාදීනං වා අඤ්ඤතරස්මිං.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා

ඡට්ඨෙ සංසට්ඨවිහාරසික්ඛාපදෙ ‘‘සෙසමෙත්ථ පඨමඅරිට්ඨසික්ඛාපදෙ වුත්තවිනිච්ඡයසදිසමෙවා’’ති පාඨො.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා

‘‘චිත්තාගාරං නාම යත්ථ කත්ථචි මනුස්සානං කීළිතුං රමිතුං කතං හොතී’’තිආදිනා (පාචි. 979) පාළියං වුත්තත්තා චිත්තාගාරාදීනි සබ්බෙසං අත්ථාය කතානි, න රඤ්ඤො එව.

සත්තමෙ එතෙන නිස්සජ්ජිතුං කප්පියං වුත්තං. ‘‘නිස්සජ්ජිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති (පාචි. 1007) පාළි ච අත්ථි. ‘‘සමුට්ඨානාදීනි කථිනසදිසානි, ඉදං පන කිරියාකිරිය’’න්ති පාඨො. අට්ඨමෙපි එසොව පාඨො.

පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා

දසමෙ ‘‘සමුට්ඨානාදීනි කථිනසදිසානි, ඉදං පන කිරියාකිරිය’’න්ති පාඨො.

ඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමවග්ගවණ්ණනා

පඨමදුතියතතියෙසු ‘‘ගිහිගතා’’ති වා ‘‘කුමාරිභූතා’’ති වා න වත්තබ්බා. වදන්ති චෙ, කම්මං කුප්පති.

එකාදසමෙ ඡන්දං අවිස්සජ්ජෙත්වාති ‘‘යථාසුඛ’’න්ති අවත්වා. එත්ථ පන අයං විනිච්ඡයො – ‘‘පාරිවාසිකඡන්දදානෙනා’’ති ඉදං උද්ධරිත්වා ‘‘වුට්ඨිතාය පරිසායා’’ති (පාචි. 1168) පදභාජනං වුත්තං. එතස්ස පන සමන්තපාසාදිකායං ‘‘වුට්ඨිතාය පරිසායාති ඡන්දං විස්සජ්ජෙත්වා කායෙන වා වාචාය වා ඡන්දවිස්සජ්ජනමත්තෙන වා වුට්ඨිතායා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 1167) වුත්තං. ඉධ ඡන්දස්ස පන අවිස්සට්ඨත්තා කම්මං කාතුං වට්ටතීති වුත්තං. තස්මා ඡන්දං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ද්වාදසහත්ථපාසෙ විහරිත්වා පුන සන්නිපාතකරණඤ්ච වට්ටතීති ලිඛිතං.

අට්ඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. නවමවග්ගවණ්ණනා

තතියෙ ‘‘සෙසං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං, ඉදං පන අකුසලචිත්ත’’න්ති පාඨො.

චතුත්ථෙ වුත්තනයෙනාති තතියෙ වුත්තනයෙන.

එකාදසමෙ ‘‘සමුට්ඨානාදීනි කථිනසදිසානි, ඉදං පන කිරියාකිරිය’’න්ති පාඨො.

ද්වාදසමෙ ‘‘සමුට්ඨානාදීනි පදසොධම්මසදිසානි, ඉදං පන කිරියාකිරිය’’න්ති පාඨො.

තෙරසමෙ ‘‘සංකච්චිකං නාම අධක්ඛකං උබ්භනාභි, තස්සා පටිච්ඡාදනත්ථායා’’ති (පාචි. 1226) පාළියං වුත්තත්තා ඉධාපි ‘‘අධක්ඛකඋබ්භනාභිසඞ්ඛාතස්ස සරීරස්ස පටිච්ඡාදනත්ථ’’න්ති පාඨො. අපරික්ඛෙපෙ ආපත්තිපරිච්ඡෙදං සමන්තපාසාදිකවසෙන අග්ගහෙත්වා ඉධ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බන්ති ලිඛිතං.

නවමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුද්ධපාචිත්තියවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමුට්ඨානවිනිච්ඡයවණ්ණනා

සමුට්ඨානානං විනිච්ඡයෙ පන ගිරග්ගසමජ්ජාදීනි ‘‘අචිත්තකානි ලොකවජ්ජානී’’ති වුත්තත්තා ‘‘නච්ච’’න්ති වා ‘‘ගන්ධ’’න්ති වා අජානිත්වාපි දස්සනෙන, විලිම්පනෙන වා ආපජ්ජනතො වත්ථුඅජානනචිත්තෙන අචිත්තකානි. ‘‘නච්ච’’න්ති වා ‘‘ගන්ධ’’න්ති වා ජානිත්වා පස්සන්තියා, විලිම්පන්තියා වා අකුසලත්තා එව ලොකවජ්ජානි. චොරිවුට්ඨාපනාදීනි ‘‘චොරී’’තිආදිනා වත්ථුං ජානිත්වා කරණෙයෙව ආපජ්ජනත්තා සචිත්තකානි. උපසම්පදාදීනං එකන්තාකුසලචිත්තෙනෙව අකත්තබ්බත්තා පණ්ණත්තිවජ්ජානි. ‘‘ඉධ සචිත්තකාචිත්තකතා පණ්ණත්තිජානනාජානනතාය අග්ගහෙත්වා වත්ථුජානනාජානනතාය ගහෙතබ්බ’’න්ති ලිඛිතං. අධිප්පෙතත්තා සඞ්ඛෙපතො දස්සනාභාවා –

අචිත්තකත්තං ද්විධා මතං, වත්ථුපණ්ණත්තිඅඤ්ඤාණා;

වුත්තං ඤාණං ද්විධා ඉධ, සකනාමෙන අඤ්ඤාතං.

පරනාමඤ්ච ජානනං, වත්ථුස්සෙකං බලක්කාරෙ;

එකධා සමචාරිකෙ, තස්මිං තප්පටිබන්ධොති.

පරනාමෙන ජානනං, ද්විධා මුත්තාදිකෙ එකං;

එකං ලොමාදිකෙ මතන්ති, අයං භෙදො වෙදිතබ්බො.

සෙසමෙත්ථ උත්තානං, අනුත්තානත්ථෙ වුත්තවිනිච්ඡයත්තා න උද්ධටන්ති;

සමුට්ඨානවිනිච්ඡයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණටීකා නිට්ඨිතා.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස