13. කුලදූසකසික්ඛාපදවණ්ණනා

තෙරසමෙ ගාමං වා නිගමංවාති එත්ථ නගරම්පි ගාමෙ අන්තොගධමෙව. උපනිස්සාය විහරතීතිතත්ථ පටිබද්ධචීවරාදිපච්චයතාය තං නිස්සාය වසති. පුප්ඵදානාදීහි මනුස්සානං සද්ධං විනාසෙන්තො කුලානි දූසෙතීති කුලදූසකො. මාලාවච්ඡරොපනාදයො පාපකා සමාචාරා අස්සාති පාපසමාචාරො. සො භික්ඛූති සො කුලදූසකො භික්ඛු. ආයස්මා ඛො කුලදූසකො…පෙ… අලං තෙ ඉධ වාසෙනාති ඉමිනාස්ස පබ්බාජනීයකම්මාරහතං දස්සෙති. පබ්බාජනීයකම්මකතො පනෙස යස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා කුලදූසකකම්මං කතං, යස්මිඤ්ච විහාරෙ වසති, නෙව තස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා චරිතුං ලභති, න විහාරෙ වසිතුං. එවඤ්ච සො භික්ඛූතිඑත්ථ සොති පබ්බාජනීයකම්මකතො අධිප්පෙතො. ඡන්දෙන ගච්ඡන්තීති ඡන්දගාමිනො, එස නයො සෙසෙසු. සො භික්ඛූති සො ‘‘ඡන්දගාමිනො’’තිආදීනි වදමානො. තස්ස වචනස්ස පටිනිස්සග්ගාය එවං වචනීයො, න කුලදූසනනිවාරණත්ථාය. කුලදූසනකම්මෙන හි සො ආපජ්ජිතබ්බා ආපත්තියො පුබ්බෙව ආපන්නො, එවං පනස්ස විසුම්පි සඞ්ඝමජ්ඣෙපි වුච්චමානස්ස අප්පටිනිස්සජ්ජතො අපරං දුක්කටං. එවඤ්ච සොතිආදි ඉතො පුබ්බෙ වුත්තඤ්ච අවුත්තඤ්ච සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. විනිච්ඡයකථාපි දසමෙ වුත්තසදිසායෙව.

අයං පන විසෙසො – ඉදං සාවත්ථියං අස්සජිපුනබ්බසුකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ ඡන්දගාමිතාදීහි පාපනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අඞ්ගෙසු ච යථා තත්ථ පරක්කමනං, එවං ඉධ ඡන්දාදීහි පාපනං දට්ඨබ්බන්ති.

කුලදූසකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිගමනවණ්ණනා

උද්දිට්ඨා ඛො…පෙ… එවමෙතං ධාරයාමීතිඑත්ථ පඨමං ආපත්ති එතෙසන්ති පඨමාපත්තිකා, පඨමං වීතික්කමනක්ඛණෙයෙව ආපජ්ජිතබ්බාති අත්ථො. ඉතරෙ පන යථා තතියෙ ච චතුත්ථෙ ච දිවසෙ හොතීති එත්ථ ‘‘තතියකො, චතුත්ථකො’’ති වුච්චති, එවං යාවතතියෙ සමනුභාසනකම්මෙ හොන්තීති යාවතතියකාති වෙදිතබ්බා. යාවතීහන්ති යත්තකානි අහානි. ජානං පටිච්ඡාදෙතීති ජානන්තො පටිච්ඡාදෙති. තත්ථායං පටිච්ඡාදනලක්ඛණස්ස මාතිකා – ආපත්ති ච හොති, ආපත්තිසඤ්ඤී ච, පකතත්තො ච හොති, පකතත්තසඤ්ඤී ච, අනන්තරායිකො ච හොති, අනන්තරායිකසඤ්ඤී ච, පහු ච හොති, පහුසඤ්ඤී ච, ඡාදෙතුකාමො ච හොති, ඡාදෙති චාති. තත්ථ ආපත්ති ච හොති, ආපත්තිසඤ්ඤී චාති යං ආපත්තිං ආපන්නො, සා තෙරසන්නං අඤ්ඤතරා හොති, සොපි ච තත්ථ වත්ථුවසෙන වා ‘‘ඉදං භික්ඛූනං න වට්ටතී’’ති නාමමත්තවසෙන වා ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමා ආපත්තී’’ති ආපත්තිසඤ්ඤීයෙව හුත්වා ‘‘න දානි නං කස්සචි ආරොචෙස්සාමී’’ති එවං ඡාදෙතුකාමොව ධුරං නික්ඛිපිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙති, ඡන්නා හොති ආපත්ති. සචෙ පනෙත්ථ අනාපත්තිසඤ්ඤී වා හොති, අඤ්ඤාපත්තික්ඛන්ධසඤ්ඤී වා, වෙමතිකො වා, අච්ඡන්නාව හොති. පකතත්තොති අනුක්ඛිත්තො සමානසංවාසකො. සො චෙ පකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා වුත්තනයෙනෙව ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. අනන්තරායිකොති යස්ස දසසු රාජචොරඅග්ගිඋදකමනුස්සඅමනුස්සවාළසරීසපජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායෙසු එකොපි නත්ථි, සො චෙ අනන්තරායිකසඤ්ඤී ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. පහූති යො සක්කොති භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්තුඤ්චෙව ආරොචෙතුඤ්ච, සො චෙ පහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. ඡාදෙතුකාමො ච හොති, ඡාදෙති චාතිඉදං උත්තානමෙව. සචෙපි හි සො සභාගං දිස්වා ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා’’ති ලජ්ජාය නාරොචෙති, ඡන්නාව හොති. උපජ්ඣායාදිභාවො හි ඉධ අප්පමාණං, සභාගමත්තමෙව පමාණං. අයං ‘‘ජානං පටිච්ඡාදෙතී’’තිපදස්ස සඞ්ඛෙපතො අත්ථවිනිච්ඡයො.

තාවතීහන්ති තත්තකානි අහානි, පටිච්ඡාදිතදිවසතො පට්ඨාය යාව ආරොචිතදිවසො, තාව දිවසපක්ඛමාසසංවච්ඡරවසෙන යත්තකො කාලො අතික්කන්තො, තත්තකං කාලන්ති අත්ථො. අකාමා පරිවත්ථබ්බන්ති න කාමෙන න වසෙන, අථ ඛො අකාමෙන අවසෙන පරිවාසං සමාදාය වත්ථබ්බං. තත්ථ පටිච්ඡන්නපරිවාසො සුද්ධන්තපරිවාසො සමොධානපරිවාසො චාති තිවිධො පරිවාසො. තත්ථ පටිච්ඡන්නපරිවාසො තාව යථාපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා දාතබ්බො. කස්සචි හි එකාහප්පටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොති, කස්සචි ද්වීහාදිප්පටිච්ඡන්නා. කස්සචි එකා ආපත්ති හොති, කස්සචි ද්වෙ වා තිස්සො වා තදුත්තරි වා. තස්මා පටිච්ඡන්නපරිවාසං දෙන්තෙන පඨමමෙව වුත්තනයෙන පටිච්ඡන්නභාවං ඤත්වා තතො පටිච්ඡන්නදිවසෙ ච ආපත්තියො ච සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ එකා එකාහප්පටිච්ඡන්නා හොති, ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහප්පටිච්ඡන්න’’න්ති එවං පරිවාසං යාචාපෙත්වා ඛන්ධකෙ (චූළව. 98) ආගතනයෙන කම්මවාචං වත්වා පරිවාසො දාතබ්බො. අථ ද්වීහතීහාදිප්පටිච්ඡන්නා හොති, ද්වීහප්පටිච්ඡන්නං තීහප්පටිච්ඡන්නං චතූහප්පටිච්ඡන්නං පඤ්චාහප්පටිච්ඡන්නං…පෙ… චුද්දසාහප්පටිච්ඡන්නන්තිඑවං යාව චුද්දසදිවසානි දිවසවසෙන යොජනා කාතබ්බා, පඤ්චදසදිවසප්පටිච්ඡන්නායං ‘‘පක්ඛප්පටිච්ඡන්න’’න්ති යොජනා කාතබ්බා. තතො යාව එකූනතිංසතිමො දිවසො, තාව ‘‘අතිරෙකපක්ඛප්පටිච්ඡන්න’’න්ති, තතො මාසප්පටිච්ඡන්නං අතිරෙකමාසප්පටිච්ඡන්නං ද්වෙමාසප්පටිච්ඡන්නං අතිරෙකද්වෙමාසප්පටිච්ඡන්නං තෙමාසප්පටිච්ඡන්නං…පෙ… අතිරෙකඑකාදසමාසප්පටිච්ඡන්නන්ති එවං යොජනා කාතබ්බා. සංවච්ඡරෙ පුණ්ණෙ ‘‘එකසංවච්ඡරප්පටිච්ඡන්න’’න්ති, තතො පරං අතිරෙකසංවච්ඡරං ද්වෙසංවච්ඡරං එවං යාව සට්ඨිසංවච්ඡරඅතිරෙකසට්ඨිසංවච්ඡරප්පටිච්ඡන්නන්ති, තතො වා භිය්‍යොපි වත්වා යොජනා කාතබ්බා.

සචෙ පන ද්වෙ තිස්සො තදුත්තරි වා ආපත්තියො හොන්ති, යථා ‘‘එකං ආපත්ති’’න්ති වුත්තං, එවං ‘‘ද්වෙ ආපත්තියො, තිස්සො ආපත්තියො’’ති වත්තබ්බං. තතො පරං පන සතං වා හොතු, සහස්සං වා, ‘‘සම්බහුලා’’ති වත්තුං වට්ටති. නානාවත්ථුකාසුපි ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකං කායසංසග්ගං එකං දුට්ඨුල්ලවාචං එකං අත්තකාමං එකං සඤ්චරිත්තං එකාහප්පටිච්ඡන්නායො’’ති එවං ගණනවසෙන වා, ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං නානාවත්ථුකායො එකාහප්පටිච්ඡන්නායො’’ති එවං වත්ථුකිත්තනවසෙන වා, ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහප්පටිච්ඡන්නායො’’ති එවං නාමමත්තවසෙන වා යොජනා කාතබ්බා. තත්ථ නාමං දුවිධං සජාතිසාධාරණං සබ්බසාධාරණඤ්ච, තත්ථ සඞ්ඝාදිසෙසොති සජාතිසාධාරණං, ආපත්තීති සබ්බසාධාරණං, තස්මා ‘‘සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහප්පටිච්ඡන්නායො’’ති එවං සබ්බසාධාරණනාමවසෙනාපි වත්තුං වට්ටති. ඉදඤ්හි පරිවාසාදිවිනයකම්මං වත්ථුවසෙන ගොත්තවසෙන නාමවසෙන ආපත්තිවසෙන ච කාතුං වට්ටතියෙව. තත්ථ සුක්කවිස්සට්ඨීති වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච, සඞ්ඝාදිසෙසොති නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච, තත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිං කායසංසග්ග’’න්තිආදිවචනෙනාපි ‘‘නානාවත්ථුකායො’’තිවචනෙනාපි වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච ගහිතං හොති, ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’තිවචනෙනාපි ‘‘ආපත්තියො’’තිවචනෙනාපි නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච ගහිතා හොති, තස්මා එතෙසු යස්ස කස්සචි වසෙන කම්මවාචා කාතබ්බා.

කම්මවාචාපරියොසානෙ ච සචෙ අප්පභික්ඛුකො ආවාසො හොති, සක්කා රත්තිච්ඡෙදං අනාපජ්ජන්තෙන වසිතුං, තත්ථෙව ‘‘පරිවාසං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති තික්ඛත්තුං වත්තං සමාදාතබ්බං, සමාදියිත්වා තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙත්වා පුන ආගතාගතානං භික්ඛූනං ආරොචෙන්තෙන වත්තභෙදඤ්ච රත්තිච්ඡෙදඤ්ච අකත්වා පරිවසිතබ්බං. සචෙ න සක්කා හොති පරිවාසං සොධෙතුං, නික්ඛිත්තවත්තෙන වසිතුකාමො හොති, තත්ථෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ, එකපුග්ගලස්ස වා සන්තිකෙ ‘‘පරිවාසං නික්ඛිපාමි, වත්තං නික්ඛිපාමී’’ති පරිවාසො නික්ඛිපිතබ්බො, එකපදෙනාපි චෙත්ථ නික්ඛිත්තො හොති පරිවාසො, ද්වීහි පන සුනික්ඛිත්තොයෙව, සමාදානෙපි එසෙව නයො. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති, අථානෙන පච්චූසසමයෙ එකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපතො, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මහාමග්ගතො ඔක්කම්ම ගුම්බෙන වා වතියා වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙතබ්බං. යම්පි අඤ්ඤං භික්ඛුං පස්සති, තස්සාපි ආරොචෙතබ්බමෙව. අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්ස සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිත්වා විහාරං ගන්තබ්බං. සචෙ සො පුරෙ අරුණෙයෙව කෙනචි කරණීයෙන ගතො, විහාරං ගන්ත්වා යං සබ්බපඨමං භික්ඛුං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. එවං සල්ලක්ඛෙත්වා යාව රත්තියො පූරෙන්ති, තාව පරිවත්ථබ්බං, අයං සඞ්ඛෙපතො පටිච්ඡන්නපරිවාසවිනිච්ඡයො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය (චූළව. අට්ඨ. 97) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ඉතරෙසු පන ද්වීසු ‘‘ආපත්තිපරියන්තං න ජානාති, රත්තිපරියන්තං න ජානාතී’’ති (චූළව. 157) ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං ඛන්ධකෙ අනුඤ්ඤාතො සුද්ධන්තපරිවාසො නාම, සො දුවිධො චූළසුද්ධන්තො මහාසුද්ධන්තොති, දුවිධොපි චෙස රත්තිපරිච්ඡෙදං සකලං වා එකච්චං වා අජානන්තස්ස ච අස්සරන්තස්ස ච තත්ථ වෙමතිකස්ස ච දාතබ්බො. ආපත්තිපරියන්තං පන ‘‘එත්තිකා අහං ආපත්තියො ආපන්නො’’ති ජානාතු වා, මා වා, අකාරණමෙතං. තස්ස දානවිධි ඛන්ධකෙ ආගතො, විනිච්ඡයකථා පන විත්ථාරතො සමන්තපාසාදිකායං (චූළව. අට්ඨ. 102) වුත්තා. ඉතරො පන සමොධානපරිවාසො නාම, සො තිවිධො හොති ඔධානසමොධානො අග්ඝසමොධානො මිස්සකසමොධානොති. තත්ථ ඔධානසමොධානො නාම අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තස්ස පරිවුත්ථදිවසෙ ඔධුනිත්වා මක්ඛෙත්වා පුරිමාය ආපත්තියා මූලදිවසපරිච්ඡෙදෙ පච්ඡා ආපන්නං ආපත්තිං සමොදහිත්වා දාතබ්බපරිවාසො වුච්චති. අග්ඝසමොධානො නාම සම්බහුලාසු ආපත්තීසු යා එකා වා ද්වෙ වා තිස්සො වා සම්බහුලා වා ආපත්තියො සබ්බචිරප්පටිච්ඡන්නායො, තාසං අග්ඝෙන සමොධාය තාසං රත්තිපරිච්ඡෙදවසෙන අවසෙසානං ඌනතරප්පටිච්ඡන්නානං ආපත්තීනං දාතබ්බපරිවාසො වුච්චති. මිස්සකසමොධානො නාම නානාවත්ථුකායො ආපත්තියො එකතො කත්වා දාතබ්බපරිවාසො වුච්චති, අයං තිවිධෙපි සමොධානපරිවාසෙ සඞ්ඛෙපකථා, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං (චූළව. අට්ඨ. 102) වුත්තො, ඉදං ‘‘පරිවත්ථබ්බ’’න්ති පදස්ස විනිච්ඡයකථාමුඛං.

උත්තරි ඡාරත්තන්ති පරිවාසතො උත්තරි ඡ රත්තියො. භික්ඛුමානත්තායාති භික්ඛූනං මානභාවාය, ආරාධනත්ථායාති වුත්තං හොති. පටිපජ්ජිතබ්බන්ති වත්තිතබ්බං. භික්ඛුමානත්තඤ්ච පනෙතං පටිච්ඡන්නාපටිච්ඡන්නවසෙන දුවිධං. තත්ථ යස්ස අප්පටිච්ඡන්නාපත්ති හොති, තස්ස පරිවාසං අදත්වා මානත්තමෙව දාතබ්බං, ඉදං අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං. යස්ස පටිච්ඡන්නා හොති, තස්ස පරිවාසපරියොසානෙ දාතබ්බං මානත්තං පටිච්ඡන්නමානත්තන්ති වුච්චති, ඉදං ඉධ අධිප්පෙතං. උභින්නම්පි පනෙතෙසං දානවිධි විනිච්ඡයකථා ච සමන්තපාසාදිකායං (චූළව. අට්ඨ. 102) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා, අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. සචෙ අයං වත්තං නික්ඛිපිත්වා පච්චූසසමයෙ සමාදාතුං ගච්ඡති, සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චතූහි භික්ඛූහි සද්ධිං පරිවාසෙ වුත්තප්පකාරං පදෙසං ගන්ත්වා ‘‘මානත්තං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති සමාදියිත්වා නෙසං ආරොචෙත්වා තතො තෙසු ගතෙසු වා අගතෙසු වා පුරිමනයෙන පටිපජ්ජිතබ්බං. යත්ථ සියා වීසතිගණොති එත්ථ වීසතිසඞ්ඝො ගණො අස්සාති වීසතිගණො. තත්‍රාති යත්‍ර සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන වීසතිගණො භික්ඛුසඞ්ඝො අත්ථි, තත්ථ. අබ්භෙතබ්බොති අභිඑතබ්බො, සම්පටිච්ඡිතබ්බො, අබ්භානකම්මවසෙන ඔසාරෙතබ්බොති වුත්තං හොති. අව්හාතබ්බොති වා අත්ථො. අබ්භානකම්මං පන පාළිවසෙන ඛන්ධකෙ (චූළව. 100 ආදයො) විනිච්ඡයවසෙන සමන්තපාසාදිකායං වුත්තං. අනබ්භිතොති න අබ්භිතො අසම්පටිච්ඡිතො, අකතබ්භානකම්මොති වුත්තං හොති. අනව්හාතොති වා අත්ථො. තෙ ච භික්ඛූ ගාරය්හාති යෙ ඌනභාවං ඤත්වා අබ්භෙන්ති, තෙ භික්ඛූ ච ගරහිතබ්බා, සාතිසාරා සදොසා දුක්කටං ආපජ්ජන්තීති අත්ථො. අයං තත්ථ සාමීචීති අයං තත්ථ අනුධම්මතා ලොකුත්තරධම්මං අනුගතා ඔවාදානුසාසනී සාමීචි ධම්මතා. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙවාති.

කඞ්ඛාවිතරණියා පාතිමොක්ඛවණ්ණනාය

සඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.