1. පරිමණ්ඩලසික්ඛාපදවණ්ණනා

සෙඛියෙසු පඨමෙ පරිමණ්ඩලන්ති සමන්තතො මණ්ඩලං. සික්ඛා කරණීයාති ‘‘එවං නිවාසෙස්සාමී’’ති ආරාමෙපි අන්තරඝරෙපි සබ්බත්ථ සික්ඛා කාතබ්බා, එත්ථ ච යස්මා වත්තක්ඛන්ධකෙ වුත්තවත්තානිපි සික්ඛිතබ්බත්තා සෙඛියානෙව හොන්ති, තස්මා පාරාජිකාදීසු විය පරිච්ඡෙදො න කතො. චාරිත්තවිනයදස්සනත්ථඤ්ච ‘‘යො පන භික්ඛු ඔලම්බෙන්තො නිවාසෙය්‍ය, දුක්කට’’න්ති එවං ආපත්තිනාමෙන අවත්වා ‘‘සික්ඛා කරණීයා’’ති එවං සබ්බසික්ඛාපදෙසු පාළි ආරොපිතා, පදභාජනෙ (පාචි. 576) පන ‘‘ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා සබ්බත්ථ අනාදරියකරණෙ දුක්කටං වෙදිතබ්බං.

ඉදානි පරිමණ්ඩලන්ති එත්ථ නාභිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙත්වා ජාණුමණ්ඩලස්ස හෙට්ඨා ජඞ්ඝට්ඨිකතො පට්ඨාය අට්ඨඞ්ගුලමත්තං නිවාසනං ඔතාරෙත්වා නිවාසෙන්තෙන පරිමණ්ඩලං නිවත්ථං නාම හොති, එවං අනිවාසෙත්වා අනාදරියෙන පුරතො වා පච්ඡතො වා ඔලම්බෙත්වා නිවාසෙන්තස්ස දුක්කටං. න කෙවලඤ්ච තස්සෙව, යෙ චඤ්ඤෙ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා ගිහිනිවත්ථං නිවාසෙන්ති, හත්ථිසොණ්ඩකං මච්ඡවාලකං චතුක්කණ්ණකං තාලවණ්ටකං සතවලිකං නිවාසෙන්ති, සංවල්ලියං නිවාසෙන්තී’’ති ඛන්ධකෙ (චූළව. 280) නිවාසනදොසා වුත්තා, තථා නිවාසෙන්තස්සපි දුක්කටමෙව.

තත්ථ හත්ථිසොණ්ඩකං නාම නාභිමූලතො හත්ථිසොණ්ඩසණ්ඨානං ඔලම්බකං කත්වා නිවත්ථං චොළිකඉත්ථීනං නිවාසනං විය. මච්ඡවාලකං නාම එකතොදසන්තං එකතො පාසන්තං ඔලම්බෙත්වා නිවත්ථං. චතුක්කණ්ණකං නාම උපරි ද්වෙ, හෙට්ඨතො ද්වෙති එවං චත්තාරො කණ්ණෙ දස්සෙත්වා නිවත්ථං. තාලවණ්ටකං නාම තාලවණ්ටාකාරෙන සාටකං ඔලම්බෙත්වා නිවත්ථං. සතවලිකං නාම දීඝසාටකං අනෙකක්ඛත්තුං ඔභුජිත්වා ඔවට්ටිකං කරොන්තෙන නිවත්ථං, වාමදක්ඛිණපස්සෙසු වා නිරන්තරං වලියො දස්සෙත්වා නිවත්ථං. සචෙ පන ජාණුතො පට්ඨාය එකා වා ද්වෙ වා වලියො පඤ්ඤායන්ති, වට්ටති. සංවල්ලියන්ති මල්ලකම්මකාරාදීහි විය කච්ඡං බන්ධිත්වා නිවත්ථං. එවං නිවාසෙතුං ගිලානස්සාපි මග්ගප්පටිපන්නස්සාපි න වට්ටති. යම්පි මග්ගං ගච්ඡන්තා එකං වා ද්වෙ වා කණ්ණෙ උක්ඛිපිත්වා අන්තරවාසකස්ස උපරි ලග්ගන්ති, අන්තො වා එකං කාසාවං තථා නිවාසෙත්වා බහි අපරං නිවාසෙන්ති, සබ්බං න වට්ටති.

ගිලානො පන අන්තොකාසාවස්ස ඔවට්ටිකං දස්සෙත්වා අපරං උපරි නිවාසෙතුං ලභති, අගිලානෙන ද්වෙ නිවාසෙන්තෙන සගුණං කත්වා නිවාසෙතබ්බානි. ඉති ඉමං ඛන්ධකෙ පටික්ඛිත්තඤ්ච ඔලම්බකඤ්ච සබ්බං විවජ්ජෙත්වා වුත්තලක්ඛණසම්පන්නං නිබ්බිකාරං පරිමණ්ඩලං නිවාසෙතබ්බං, තථා අනිවාසෙත්වා යංකිඤ්චි විකාරං කරොන්තස්ස දුක්කටං.

‘‘නිදානං පුග්ගලං වත්ථු’’න්තිආදිකෙ (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා ) පන විනිච්ඡයෙ සුරුසුරුකාරකං කොසම්බියං පඤ්ඤත්තං, සාමිසෙන හත්ථෙන පානීයථාලකසසිත්ථකපත්තධොවනපටිසංයුත්තද්වයං භග්ගෙසු සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ, සෙසානි සබ්බානෙව සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ ඔලම්බෙත්වා නිවාසනාදිවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තානි. සූපොදනවිඤ්ඤත්තියං ධම්මදෙසනාදීසු ච ගිලානවසෙන එකා අනුපඤ්ඤත්ති, සබ්බානි සාධාරණපඤ්ඤත්තියො, අනාණත්තිකානි, සබ්බෙසු දුක්කටමෙව, අඤ්ඤො ආපත්තිභෙදො නත්ථි, විපත්තිවිචාරණා වුත්තායෙව, සමුට්ඨානාදීනි සබ්බෙසං අවසානෙ දස්සයිස්සාම. අනාපත්තිමත්තං පන අඞ්ගඤ්ච සබ්බත්ථ වත්තබ්බං, තයිදං වුච්චති. ඉමස්මිං තාව සික්ඛාපදෙ අසඤ්චිච්ච, අස්සතියා, අජානන්තස්ස, ගිලානස්ස, ආපදාසු, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති.

තත්ථ අසඤ්චිච්චාති ‘‘අපරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමී’’ති එවං අසඤ්චිච්ච, අථ ඛො ‘‘පරිමණ්ඩලංයෙව නිවාසෙස්සාමී’’ති විරජ්ඣිත්වා අපරිමණ්ඩලං නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්ති. අස්සතියාති අඤ්ඤාවිහිතස්සාපි තථා නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්ති. අජානන්තස්සාති පරිමණ්ඩලං නිවාසෙතුං අජානන්තස්ස අනාපත්ති, අපිච නිවාසනවත්තං උග්ගහෙතබ්බං. යො පන සුක්ඛජඞ්ඝො වා හොති මහාපිණ්ඩිකමංසො වා, තස්ස සාරුප්පත්ථාය අට්ඨඞ්ගුලාධිකම්පි ඔතාරෙත්වා නිවාසෙතුං වට්ටති. ගිලානස්සාති යස්ස ජඞ්ඝාය වා පාදෙ වා වණො හොති, තස්ස උක්ඛිපිත්වා වා ඔතාරෙත්වා වා නිවාසෙතුං වට්ටති. ආපදාසූති වාළා වා චොරා වා අනුබන්ධන්ති, එවරූපාසු ආපදාසු අනාපත්ති. උම්මත්තකාදයො වුත්තනයා එව. අනාදරියං, අනාපත්තිකාරණාභාවො, අපරිමණ්ඩලනිවාසනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථ පුරිමානි ද්වෙ තත්ථ තත්ථ වුත්තප්පටිපක්ඛකරණඤ්චාති තීණියෙව හොන්ති, තස්මා ඉතො පරං තානිපි අවත්වා අනාපත්තිමත්තමෙව වක්ඛාමාති.