2. සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනා

රාජාමච්චකථාවණ්ණනා

150. රාජගහෙති එත්ථ දුග්ගජනපදට්ඨානවිසෙසසම්පදාදියොගතො පධානභාවෙන රාජූහි ගහිතන්ති රාජගහන්ති ආහ ‘‘මන්ධාතු…පෙ… වුච්චතී’’ති. තත්ථ මහාගොවින්දෙන මහාසත්තෙන පරිග්ගහිතං රෙණුආදීහි රාජූහි පරිග්ගහිතමෙව හොතීති මහාගොවින්දග්ගහණං. මහාගොවින්දොති මහානුභාවො එකො පුරාතනො රාජාති කෙචි. පරිග්ගහිතත්තාති රාජධානීභාවෙන පරිග්ගහිතත්තා. පකාරෙති නගරමාපනෙන රඤ්ඤා කාරිතසබ්බගෙහත්තා රාජගහං, ගිජ්ඣකූටාදීහි පරික්ඛිත්තත්තා පබ්බතරාජෙහි පරික්ඛිත්තගෙහසදිසන්තිපි රාජගහං, සම්පන්නභවනතාය රාජමානං ගෙහන්ති පි රාජගහං, සංවිහිතාරක්ඛතාය අනත්ථාවහභාවෙන උපගතානං පටිරාජූනං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං, රාජූහි දිස්වා සම්මා පතිට්ඨාපිතත්තා තෙසං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං, ආරාමරාමණෙය්‍යකාදීහි රාජතෙ, නිවාසසුඛතාදිනා සත්තෙහි මමත්තවසෙන ගය්හති, පරිග්ගය්හතීති වා රාජගහන්ති එදිසෙ පකාරෙ සො පදෙසො ඨානවිසෙසභාවෙන උළාරසත්තපරිභොගොති ආහ ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදි. තෙසන්ති යක්ඛානං. වසනවනන්ති ආපානභූමිභූතං උපවනං.

අවිසෙසෙනාති ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති’’ (ම. නි. 1.69; 3.75; විභ. 508), ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, (දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123; පාරා. 11) ‘‘මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති’’, (දී. නි. 1.556; 3.308; ම. නි. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230; විභ. 642) ‘‘සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අනිමිත්තං චෙතොසමාධිං සමාපජ්ජිත්වා විහරතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.459) විය සද්දන්තරසන්නිධානසිද්ධෙන විසෙසපරාමසනෙන විනා. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තනූපායභාවතො පථොති ඉරියාපථො. ඨානාදීනඤ්හි ගතිනිවත්ති ආදිඅවත්ථාහි විනා න කඤ්චි කායිකකිරියං පවත්තෙතුං සක්කා. විහරති පවත්තති එතෙන, විහරණඤ්චාති විහාරො, දිබ්බභාවාවහො විහාරො දිබ්බවිහාරො, මහග්ගතජ්ඣානානි. නෙත්තියං පන ‘‘චතස්සො ආරුප්පසමාපත්තියො ආනෙඤ්ජා විහාරා’’ති වුත්තං. තං තාසං මෙත්තාඣානාදීනං බ්‍රහ්මවිහාරතා විය භාවනාවිසෙසභාවං සන්ධාය වුත්තං. අට්ඨකථාසු පන දිබ්බභාවාවහසාමඤ්ඤතො තාපි ‘‘දිබ්බවිහාරා’’ ත්වෙව වුත්තා. හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා බ්‍රහ්මභූතා සෙට්ඨභූතා විහාරාති බ්‍රහ්මවිහාරා, මෙත්තාඣානාදිකා. අනඤ්ඤසාධාරණත්තා අරියානං විහාරාති අරියවිහාරා, චතස්සොපි ඵලසමාපත්තියො. සමඞ්ගීපරිදීපනන්ති සමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. ඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං ඉතරවිහාරසමායොගපරිදීපනස්ස විසෙසවචනස්ස අභාවතො, ඉරියාපථසමායොගපරිදීපනස්ස ච අත්ථසිද්ධත්තා. විහරතීති එත්ථ වි-සද්දො විච්ඡෙදත්ථජොතනො, හරතීති නෙති, පවත්තෙතීති අත්ථො. තත්ථ කස්ස කෙන විච්ඡින්දනං, කථං කස්ස පවත්තනන්ති අන්තොලීනං චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සො හී’’තිආදි.

ගොචරගාමදස්සනත්ථං ‘‘රාජගහෙ’’ති වත්වා බුද්ධානං අනුරූපනිවාසනට්ඨානදස්සනත්ථං ‘‘අම්බවනෙ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදමස්සා’’තිආදි. එතන්ති එතං ‘‘රාජගහෙ’’ති භුම්මවචනං සමීපත්ථෙ ‘‘ගඞ්ගාය ගාවො චරන්ති, කූපෙ ගග්ගකුල’’න්ති ච යථා. කුමාරෙන භතොති කුමාරභතො, සො එව කොමාරභච්චො යථා භිසග්ගමෙව භෙසජ්ජං. දොසාභිසන්නන්ති වාතපිත්තාදිවසෙන උස්සන්නදොසං. විරෙචෙත්වාති දොසපකොපතො විවෙචෙත්වා.

අඩ්ඪතෙළසහීති අඩ්ඪෙන තෙරසහි අඩ්ඪතෙරසහි භික්ඛුසතෙහි. තානි පන පඤ්ඤාසාය ඌනානි තෙරසභික්ඛුසතානි හොන්තීති ආහ ‘‘අඩ්ඪසතෙනා’’තිආදි.

රාජතීති දිබ්බති, සොභතීති අත්ථො. රඤ්ජෙතීති රමෙති. රඤ්ඤොති පිතු බිම්බිසාරරඤ්ඤො. සාසනට්ඨෙන හිංසනට්ඨෙන සත්තු.

භාරියෙති ගරුකෙ අඤ්ඤෙසං අසක්කුණෙය්‍යෙ වා. සුවණ්ණසත්ථකෙනාති සුවණ්ණමයෙන සත්ථකෙන. අයොමයඤ්හි රඤ්ඤො සරීරං උපනෙතුං අයුත්තන්ති වදති. සුවණ්ණසත්ථකෙනාති වා සුවණ්ණපරික්ඛතෙන සත්ථකෙන බාහුං ඵාලාපෙත්වාති සිරාවෙධවසෙන බාහුං ඵලාපෙත්වා උදකෙන සම්භින්දිත්වා පායෙසි කෙවලස්ස ලොහිතස්ස ගබ්භිනිත්ථියා දුජ්ජීරභාවතො. ධුරාති ධුරභූතා, ගණස්ස, ධොරය්හාති අත්ථො. ධුරං නීහරාමීති ගණධුරං ගණබන්ධියං නිබ්බත්තෙමි. ‘‘පුබ්බෙ ඛො’’තිආදි ඛන්ධකපාළි එව.

පොත්ථනියන්ති ඡුරිකං, යං ‘‘නඛර’’න්තිපි [පොථනිකන්ති ඡුරිකං, යං ඛරන්තිපි (සාරත්ථ. ටී. 3.339) පොථනිකන්ති ඡුරිකං, ඛරන්තිපි (වි. වි. ටී. 2.චූළවග්ගවණ්ණනා 339)] වුච්චති. දිවා දිවස්සාති දිවස්සපි දිවා, මජ්ඣන්හිකවෙලායන්ති අත්ථො.

තස්සා සරීරං ලෙහිත්වා යාපෙති අත්තූපක්කමෙන මරණං න යුත්තන්ති. න හි අරියසාවකා අත්තානං විනිපාතෙන්තීති. මග්ගඵලසුඛෙනාති මග්ගඵලසුඛාවහෙන සොතාපත්තිමග්ගඵලසුඛූපසඤ්හිතෙන චඞ්කමෙන යාපෙති.චෙතියඞ්ගණෙති ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජනට්ඨානභූතෙ චෙතියඞ්ගණෙ. නිසජ්ජනත්ථායාති භික්ඛුසඞ්ඝනිසීදනත්ථාය. චාතුමහාරාජිකදෙවලොකෙ…පෙ… යක්ඛො හුත්වා නිබ්බත්ති තත්ථ බහුලං නිබ්බත්තපුබ්බතාය චිරපරිචිතනිකන්තිවසෙන.

ඛොභෙත්වාති පුත්තසිනෙහස්ස බලවභාවතො, සහජාතපීතිවෙගස්ස ච සවිප්ඵාරතාය තංසමුට්ඨානරූපධම්මෙහි ඵරණවසෙන සකලසරීරං ආලොළෙත්වා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසී’’ති. පිතුගුණන්ති පිතු අත්තනි සිනෙහගුණං. මුඤ්චාපෙත්වාති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අභිමාරකපුරිසපෙසනාදිප්පකාරෙනා’’ති වුත්තෙ එව පකාරෙ පච්චාමසති. විත්ථාරකථානයොති අජාතසත්තුපසාදනාදිවසෙන විත්ථාරතො වත්තබ්බාය කථාය නයමත්තං. කස්මා පනෙත්ථ විත්ථාරනයා කථා න වුත්තාති ආහ ‘‘ආගතත්තා පන සබ්බං න වුත්ත’’න්ති.

කොසලරඤ්ඤොති මහාකොසලරඤ්ඤො. පණ්ඩිතාධිවචනන්ති පණ්ඩිතවෙවචනං. විදන්තීති ජානන්ති. වෙදෙන ඤාණෙන කරණභූතෙන ඊහති පවත්තතීති වෙදෙහි.

එත්ථාති එතස්මිං දිවසෙ. අනසනෙන වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන එකච්චමනොදුච්චරිතදුස්සීල්‍යාදීනි සඞ්ගණ්හාති. තථා හි ගොපාලකූපොසථො අභිජ්ඣාසහගතචිත්තස්ස වසෙන වුත්තො, නිගණ්ඨුපොසථො මොසවජ්ජාදිවසෙන. යථාහ ‘‘සො තෙන අභිජ්ඣාසහගතෙන චෙතසා දිවසං අතිනාමෙතී’’ති (අ. නි. 1.71), ‘‘ඉති යස්මිං සමයෙ සච්චෙ සමාදපෙතබ්බා, මුසාවාදෙ තස්මිං සමයෙ සමාදපෙන්තී’’ති (අ. නි. 1.71) ච ආදි. එත්ථාති උපොසථසද්දෙ. අත්ථුද්ධාරොති වත්තබ්බඅත්ථානං උද්ධාරණං.

නනු ච අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තීති න එකෙන සද්දෙන අනෙකෙ අත්ථා අභිධීයන්තීති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ, තෙසං පන අත්ථානං උපොසථසද්දවචනීයතා සාමඤ්ඤං උපාදාය වුච්චමානො අයං විචාරො උපොසථසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරොති වුත්තො. හෙට්ඨා ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදීසු ආගතෙ අත්ථුද්ධාරෙපි එසෙව නයො. කාමඤ්ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසාදිවිසයොපි උපොසථසද්දො සාමඤ්ඤරූපො එව විසෙසසද්දස්ස අවාචකභාවතො, තාදිසං පන සාමඤ්ඤං අනාදියිත්වා අයමත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බං. සීලසුද්ධිවසෙන උපෙතෙහි සමග්ගෙහි වසීයති අනුට්ඨීයතීති උපොසථො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. සමාදානවසෙන අධිට්ඨානවසෙන වා උපෙච්ච අරියවාසාදිඅත්ථං වසිතබ්බතො උපොසථො, සීලං. අනසනාදිවසෙන උපෙච්ච වසිතබ්බතො අනුවසිතබ්බතො උපොසථො. උපවාසොති සමාදානං. උපොසථකුලභූතතාය නවමහත්ථිනිකායපරියාපන්නෙ හත්ථිනාගෙ කිඤ්චි කිරියං අනපෙක්ඛිත්වා රූළ්හිවසෙන සමඤ්ඤාමත්තං උපොසථොති ආහ ‘‘උපොසථො නාගරාජාතිආදීසු පඤ්ඤත්තී’’ති. දිවසෙ පන උපොසථසද්දප්පවත්ති අට්ඨකථායං වුත්තා එව. සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගූති එත්ථ පන සුද්ධස්සාති සබ්බසො කිලෙසමලාභාවෙන සුද්ධස්ස. වෙති නිපාතමත්තං. වෙති වා බ්‍යත්තන්ති අත්ථො. සදා ඵග්ගූති නිච්චකාලම්පි ඵග්ගුණනක්ඛත්තමෙව. යස්ස හි ඵග්ගුණමාසෙ උත්තරඵග්ගුණදිවසෙ තිත්ථන්හානං කරොන්තස්ස සංවච්ඡරිකපාපපවාහනං හොතීති ලද්ධි, තං තතො විවෙචෙතුං ඉදං භගවතා වුත්තං. සුද්ධස්සුපොසථො සදාති යථාවුත්තසුද්ධියා සුද්ධස්ස උපොසථඞ්ගානි වතසමාදානානි ච අසමාදියතොපි නිච්චං උපොසථො, උපොසථවාසො එවාති අත්ථො. පඤ්චදසන්නං තිථීනං පූරණවසෙන පන්නරසො.

බහුසො, අතිසයතො වා කුමුදානි එත්ථ සන්තීති කුමුදවතී, තිස්සං කුමුදවතියා. චතුන්නං මාසානං පාරිපූරිභූතාති චාතුමාසී. සා එව පාළියං චාතුමාසිනීති වුත්තාති ආහ ‘‘ඉධ පන චාතුමාසිනීති වුච්චතී’’ති. තදා කත්තිකමාසස්ස පුණ්ණතාය මාසපුණ්ණතා. වස්සානස්ස උතුනො පුණ්ණතාය උතුපුණ්ණතා. කත්තිකමාසලක්ඛිතස්ස සංවච්ඡරස්ස පුණ්ණතාය සංවච්ඡරපුණ්ණතා. ‘‘මා’’ ඉති චන්දො වුච්චති තස්ස ගතියා දිවසස්ස මිනිතබ්බතො. එත්ථ පුණ්ණොති එතිස්සා රත්තියා සබ්බකලාපාරිපූරියා පුණ්ණො. තදා හි චන්දො සබ්බසො පරිපුණ්ණො හුත්වා දිස්සති. එත්ථ ච ‘‘තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ’’ති පදානි දිවසවසෙන වුත්තානි, ‘‘කොමුදියා’’තිආදීනි රත්තිවසෙන.

රාජාමච්චපරිවුතොති රාජකුලසමුදාගතෙහි අමච්චෙහි පරිවුතො. අථ වා අනුයුත්තකරාජූහි චෙව අමච්චෙහි ච පරිවුතො. චතුරුපක්කිලෙසාති අබ්භා මහිකා ධූමරජො රාහූති ඉමෙහි චතූහි උපක්කිලෙසෙහි. සන්නිට්ඨානං කතං අට්ඨකථායං.

පීතිවචනන්ති පීතිසමුට්ඨානං වචනං. යඤ්හි වචනං පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛං කෙවලං උළාරාය පීතියා වසෙන සරසතො සහසාව මුඛතො නිච්ඡරති, තං ඉධ ‘‘උදාන’’න්ති අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොතී’’තිආදි.

දොසෙහි ඉතා ගතා අපගතාති දොසිනා ත-කාරස්ස න-කාරං කත්වා යථා ‘‘කිලෙසෙ ජිතො විජිතාවීති ජිනො’’ති. අනීය-සද්දො කත්තුඅත්ථෙ වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘මනං රමයතී’’ති ‘‘රමණීයා’’ති යථා ‘‘නිය්‍යානිකා ධම්මා’’ති. ජුණ්හවසෙන රත්තියා සුරූපතාති ආහ ‘‘වුත්තදොසවිමුත්තායා’’තිආදි. තත්ථ අබ්භාදයො වුත්තදොසා, තබ්බිගමෙනෙව චස්සා දස්සනීයතා, තෙන, උතුසම්පත්තියා ච පාසාදිකතා වෙදිතබ්බා. ලක්ඛණං භවිතුං යුත්තාති එතිස්සා රත්තියා යුත්තො දිවසො මාසො උතු සංවච්ඡරොති එවං දිවසමාසඋතුසංවච්ඡරානං සල්ලක්ඛණං භවිතුං යුත්තා ලක්ඛඤ්ඤා, ලක්ඛණීයාති අත්ථො.

‘‘යං නො පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා ‘‘සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා’’ති එත්ථ පරමත්ථසමණො ච පරමත්ථබ්‍රාහ්මණො ච අධිප්පෙතො, න පබ්බජ්ජාමත්තසමණො, න ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණො චාති ආහ ‘‘සමිතපාපතාය සමණං. බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. බහුවචනෙ වත්තබ්බෙ එකවචනං, එකවචනෙ වා වත්තබ්බෙ බහුවචනං වචනබ්‍යතයො. අට්ඨකථායං පන එකවචනවසෙනෙව බ්‍යතයො දස්සිතො. අත්තනි, ගරුට්ඨානියෙ ච එකස්මිම්පි බහුවචනප්පයොගො නිරූළ්හොති. සබ්බෙනපීති ‘‘රමණීයා වතා’’තිආදිනා සබ්බෙන වචනෙන. ඔභාසනිමිත්තකම්මන්ති ඔභාසභූතනිමිත්තකම්මං පරිබ්‍යත්තං නිමිත්තකරණන්ති අත්ථො. දෙවදත්තො චාති. ච-සද්දො අත්තූපනයනෙ, තෙන යථා රාජා අජාතසත්තු අත්තනො පිතු අරියසාවකස්ස සත්ථුඋපට්ඨාකස්ස ඝාතනෙන මහාපරාධො, එවං භගවතො මහාඅනත්ථකරස්ස දෙවදත්තස්ස අවස්සයභාවෙන පීති ඉමමත්ථං උපනෙති. තස්ස පිට්ඨිඡායායාති තස්ස ජීවකස්ස පිට්ඨිඅපස්සයෙන, තං පමුඛං කත්වා තං අපස්සායාති අත්ථො. වික්ඛෙපපච්ඡෙදනත්ථන්ති භාවිනියා අත්තනො කථාය උප්පජ්ජනකවික්ඛෙපනස්ස පච්ඡින්දනත්ථං, අනුප්පත්තිඅත්ථන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්සං හී’’තිආදි.

151. ‘‘සො කිරා’’තිආදි පොරාණට්ඨකථාය ආගතනයො. එසෙව නයො පරතො මක්ඛලිපදනිබ්බචනෙපි. උපසඞ්කමන්තීති උපගතා. තදෙව පබ්බජ්ජං අග්ගහෙසීති තදෙව නග්ගරූපං පබ්බජ්ජං කත්වා ගණ්හි.

පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො සඞ්ඝොති පබ්බජිතසමූහතාමත්තෙන සඞ්ඝො, න නිය්‍යානිකදිට්ඨිසුවිසුද්ධසීලසාමඤ්ඤවසෙන සංහතත්තාති අධිප්පායො. අස්ස අත්ථීති අස්ස සත්ථුපටිඤ්ඤස්ස පරිවාරභූතො අත්ථි. ස්වෙවාති පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතොව. කෙචි පන ‘‘පබ්බජිතසමූහවසෙන සඞ්ඝී, ගහට්ඨසමූහවසෙන ගණී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ගණෙ එව ලොකෙ සඞ්ඝ-සද්දස්ස නිරූළ්හත්තා. ආචාරසික්ඛාපනවසෙනාති අචෙලක වතචරියාදිආචාරසික්ඛාපනවසෙන. පාකටොති සඞ්ඝීආදිභාවෙන පකාසිතො. ‘‘අප්පිච්ඡො’’ති වත්වා තත්ථ ලබ්භමානං අප්පිච්ඡත්තං දස්සෙතුං ‘‘අප්පිච්ඡතාය වත්ථම්පි න නිවාසෙතී’’ති වුත්තං. න හි තස්මිං සාසනිකෙ විය සන්තගුණනිගූහණලක්ඛණා අප්පිච්ඡතා ලබ්භතීති. යසොති කිත්තිසද්දො. ‘‘තරන්ති එතෙන සංසාරොඝ’’න්ති එවං සම්මතත්තා තිත්ථං වුච්චති ලද්ධීති ආහ ‘‘තිත්ථකරොති ලද්ධිකරො’’ති. සාධුසම්මතොති ‘‘සාධූ’’ති සම්මතො, න සාධූහි සම්මතොති ආහ ‘‘අයං සාධූ’’තිආදි. ‘‘ඉමානි මෙ වතසමාදානානි එත්තකං කාලං සුචිණානී’’ති පබ්බජිතතො පට්ඨාය අතික්කන්තා බහූ රත්තියො ජානාතීති රත්තඤ්ඤූ. තා පනස්ස රත්තියො චිරකාලභූතාති කත්වා චිරං පබ්බජිතස්ස අස්සාති චිරපබ්බජිතො. තත්ථ චිරපබ්බජිතතාගහණෙන බුද්ධිසීලතං දස්සෙති, රත්තඤ්ඤුතාගහණෙන තත්ථ සම්පජානතං. අද්ධානන්ති දීඝකාලං. කිත්තකො පන සොති ආහ ‘‘ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ’’ති, ද්වින්නං තිණ්ණං රාජූනං රජ්ජං අනුසාසනපටිපාටියොති අත්ථො. ‘‘අද්ධගතො’’ති වත්වා කතං වයොගහණං ඔසානවයාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො’’ති. උභයන්ති ‘‘අද්ධගතො, වයොඅනුප්පත්තො’’ති පදද්වයං.

පුබ්බෙ පිතරා සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා දෙසනාය සුතපුබ්බතං සන්ධායාහ ‘‘ඣානාභිඤ්ඤාදි…පෙ… සොතුකාමො’’ති. දස්සනෙනාති න දස්සනමත්තං, දිස්වා පන තෙන සද්ධිං ආලාපසල්ලාපං කත්වා තතො අකිරියවාදං සුත්වා තෙසං අනත්තමනො අහොසි. ගුණකථායාති අභූතගුණකථාය. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨුතරං අනත්තමනො හුත්වා’’ති. යදි අනත්තමනො, කස්මා තුණ්හී අහොසීති ආහ ‘‘අනත්තමනො සමානොපී’’තිආදි.

152. ගොසාලායාති එවං නාමකෙ ගාමෙ. වස්සානකාලෙ ගුන්නං තිට්ඨනසාලාති එකෙ.

153. පටිකිට්ඨතරන්ති නිහීනතරං. තන්තාවුතානීති තන්තෙ පසාරෙත්වා වීතානි. ‘‘සීතෙ සීතො’’තිආදිනා ඡහාකාරෙහි තස්ස නිහීනස්ස නිහීනතරතං දස්සෙති.

154. වච්චං කත්වාපීති පි-සද්දෙන භොජනං භුඤ්ජිත්වාපි කෙනචි අසුචිනා මක්ඛිතො පීති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. වාලිකථූපං කත්වාති වත්තවසෙන වාලිකාය ථූපං කත්වා.

156. පලිබුද්ධනකිලෙසොති සංසාරෙ පලිබුද්ධනකිච්චො රාගාදිකිලෙසො ඛෙත්තවත්ථුපුත්තදාරාදිවිසයො.

කොමාරභච්චජීවකකථාවණ්ණනා

157. න යථාධිප්පායං වත්තතීති කත්වා වුත්තං ‘‘අනත්ථො වත මෙ’’ති. ජීවකස්ස තුණ්හීභාවො මම අධිප්පායස්ස මද්දනසදිසො, තස්මා තං පුච්ඡිත්වා කථාපනෙන මම අධිප්පායො පූරෙතබ්බොති අයමෙත්ථ රඤ්ඤො අජ්ඣාසයොති දස්සෙන්තො ‘‘හත්ථිම්හි නු ඛො පනා’’තිආදිමාහ. කිං තුණ්හීති කිං කාරණා තුණ්හී, කිං තං කාරණං, යෙන තුවං තුණ්හීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘කෙන කාරණෙන තුණ්හී’’ති.

කාමං සබ්බාපි තථාගතස්ස පටිපත්ති අනඤ්ඤසාධාරණා අච්ඡරියඅබ්භුතරූපා ච, තථාපි ගබ්භොක්කන්ති- අභිජාතිඅභිනික්ඛමනඅභිසම්බොධිධම්මචක්කප්පවත්තන- යමකපාටිහාරියදෙවොරොහණානි සදෙවකෙ ලොකෙ අතිවිය සුපාකටානි, න සක්කා කෙනචි පටිබාහිතුන්ති තානියෙවෙත්ථ උද්ධටානි. ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙති ඉත්ථං එවං පකාරො භූතො ජාතොති එවං කථනත්ථෙ. උපයොගවචනන්ති. ‘‘අබ්භුග්ගතො’’ති එත්ථ අභීති උපසග්ගො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථජොතකො, තෙන යොගතො ‘‘තං ඛො පන භගවන්ත’’න්ති ඉදං සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං, තෙනාහ ‘‘තස්ස ඛො පන භගවතොති අත්ථො’’ති. කල්‍යාණගුණසමන්නාගතොති කල්‍යාණෙහි ගුණෙහි යුත්තො, තං නිස්සිතො තබ්බිසයතායාති අධිප්පායො. සෙට්ඨොති එත්ථාපි එසෙව නයො. කිත්තෙතබ්බතො කිත්ති, සා එව සද්දනීයතො සද්දොති ආහ ‘‘කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙවා’’ති. අභිත්ථවනවසෙන පවත්තො සද්දො ථුතිඝොසො. අනඤ්ඤසාධාරණගුණෙ ආරබ්භ පවත්තත්තා සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අභිභවිත්වා උග්ගතො.

සො භගවාති යො සො සමතිං සපාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා ලොකනාථො භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි සදෙවකෙ ලොකෙ ‘‘භගවා’’ති සබ්බත්ථ පත්ථටකිත්තිසද්දො, සො භගවා. ‘‘භගවා’’ති ච ඉදං සත්ථු නාමකිත්තනං. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කත’’න්තිආදි (මහානි. 84). පරතො පන භගවාති ගුණකිත්තනං.

යථා කම්මට්ඨානිකෙන ‘‘අරහ’’න්තිආදීසු නවට්ඨානෙසු පච්චෙකං ඉති-සද්දං යොජෙත්වා බුද්ධගුණා අනුස්සරීයන්ති, එවං බුද්ධගුණසඞ්කිත්තකෙනාපීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවා’’ති ආහ. ‘‘ඉතිපෙතං අභූතං, ඉතිපෙතං අතච්ඡ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.5) විය ඉධ ඉති-සද්දො ආසන්නපච්චක්ඛකරණත්ථො, පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන ච තෙසං ගුණානං බහුභාවො දීපිතො. තානි ච සඞ්කිත්තෙන්තෙන විඤ්ඤුනා චිත්තස්ස සම්මුඛීභූතානෙව කත්වා සඞ්කිත්තෙතබ්බානීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. එවඤ්හි නිරූපෙත්වා කිත්තෙන්තෙ යස්ස සඞ්කිත්තෙති, තස්ස භගවති අතිවිය අභිප්පසාදො හොති. ආරකත්තාති සුවිදූරත්තා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං. අරානන්ති සංසාරචක්කස්ස අරානං. හතත්තාති විහතත්තා. පච්චයාදීනන්ති චීවරාදිපච්චයානඤ්චෙව පූජාවිසෙසානඤ්ච. තතොති විසුද්ධිමග්ගතො. යථා ච විසුද්ධිමග්ගතො, එවං තංසංවණ්ණනතොපි නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.

යස්මා ජීවකො බහුසො සත්ථුසන්තිකෙ බුද්ධගුණෙ සුත්වා ඨිතො, දිට්ඨසච්චතාය ච සත්ථුසාසනෙ විගතකථංකථො වෙසාරජ්ජප්පත්තො, තස්මා ආහ ‘‘ජීවකො පනා’’තිආදි. පඤ්චවණ්ණායාති ඛුද්දිකාදිවසෙන පඤ්චප්පකාරාය. නිරන්තරං ඵුටං අහොසි කතාධිකාරභාවතො. කම්මන්තරායවසෙන හිස්ස රඤ්ඤො ගුණසරීරං ඛතුපහතං අහොසි.

158. ‘‘උත්තම’’න්ති වත්වා න කෙවලං සෙට්ඨභාවො එවෙත්ථ කාරණං, අථ ඛො අප්පසද්දතාපි කාරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘අස්සයානරථයානානී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථියානෙසු නිබ්බිසෙවනමෙව ගණ්හන්තො හත්ථිනියොව කප්පාපෙසි. රඤ්ඤො ආසඞ්කානිවත්තනත්ථං ආසන්නචාරීභාවෙන තත්ථ ඉත්ථියොව නිසජ්ජාපිතා. රඤ්ඤො පරෙසං දුරුපසඞ්කමනභාවදස්සනත්ථං තා පුරිසවෙසං ගාහාපෙත්වා ආවුධහත්ථා කාරිතා. පටිවෙදෙසීති ඤාපෙසි. තදෙවාති ගමනං, අගමනමෙව වා.

159. මහඤ්චාති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘මහතාචා’’ති. මහච්චාති මහතියා, ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තං, මහන්තෙනාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘රාජානුභාවෙනා’’ති ‘‘ද්වින්නං මහාරට්ඨානං ඉස්සරියසිරී’’ති අඞ්ගමගධරට්ඨානං ආධිපච්චමාහ. ආසත්තඛග්ගානීති අංසෙ ඔලම්බනවසෙන සන්නද්ධඅසීනි. කුලභොගඉස්සරියාදිවසෙන මහතී මත්තා එතෙසන්ති මහාමත්තා, මහානුභාවා රාජපුරිසා. විජ්ජාධරතරුණා වියාති විජ්ජාධරකුමාරා විය. රට්ඨියපුත්තාති භොජපුත්තා. හත්ථිඝටාති හත්ථිසමූහා. අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනාති අවිච්ඡෙදවසෙන ගමනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධා.

චිත්තුත්‍රාසො සයං භායනට්ඨෙන භයං යථා තථා භායතීති කත්වා. ඤාණං භායිතබ්බෙ එව වත්ථුස්මිං භයතො උපට්ඨිතෙ ‘‘භායිතබ්බමිද’’න්ති භයතො තීරණතො භයං. තෙනෙවාහ ‘‘භයතුපට්ඨානඤාණං පන භායති නභායතීති? න භායති. තඤ්හි අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතා නිරුජ්ඣිස්සන්තීති තීරණමත්තමෙව හොතී’’ති (විසුද්ධි. 2.751). ආරම්මණං භායති එතස්මාති භයං. ඔතප්පං පාපතො භායති එතෙනාති භයං. භයානකන්ති භායනාකාරො. භයන්ති ඤාණභයං. සංවෙගන්ති සහොත්තප්පඤාණං සන්තාසන්ති සබ්බසො උබ්බිජ්ජනං. භායිතබ්බට්ඨෙන භයං භීමභාවෙන භෙරවන්ති භයභෙරවං, භීතබ්බවත්ථු. තෙනාහ ‘‘ආගච්ඡතී’’ති.

භීරුං පසංසන්තීති පාපතො භායනතො උත්තසනතො භීරුං පසංසන්ති පණ්ඩිතා. න හි තත්ථ සූරන්ති තස්මිං පාපකරණෙ සූරං පගබ්භධංසිනං න හි පසංසන්ති. තෙනාහ ‘‘භයා හි සන්තො න කරොන්ති පාප’’න්ති. තත්ථ භයාති පාපුත්‍රාසතො, ඔත්තප්පහෙතූති අත්ථො. සරීරචලනන්ති භයවසෙනසරීරසංකම්පො. එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනො. ‘‘රාජගහෙ’’තිආදි තෙසං අධිප්පායවිවරණං. කාමං වයතුල්‍යො ‘‘වයස්සො’’ති වුච්චති, රූළ්හිරෙසො, යො කොචි පන සහායො වයස්සො, තස්මා වයස්සාභිලාපොති සහායාභිලාපො. න විප්පලම්භෙසීති න විසංවාදෙසි. විනස්සෙය්‍යාති චිත්තවිඝාතෙන විහඤ්ඤෙය්‍ය.

සාමඤ්ඤඵලපුච්ඡාවණ්ණනා

160. භගවතො තෙජොති බුද්ධානුභාවො. රඤ්ඤො සරීරං ඵරි යථා තං සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස භගවතො සන්තිකං ගච්ඡන්තස්ස අන්තොවනසණ්ඩගතස්ස. එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනො.

161. යෙන, තෙනාති ච භුම්මත්ථෙ කරණවචනන්ති ආහ ‘‘යත්ථ භගවා, තත්ථ ගතො’’ති. තදා තස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ තුණ්හීභාවස්ස අනවසෙසතො බ්‍යාපිභාවං දස්සෙතුං ‘‘තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූත’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යතො යතො…පෙ… මෙවාති අත්ථො’’ති. හත්ථස්ස කුකතත්තා අසංයමො අසම්පජඤ්ඤකිරියා හත්ථකුක්කුච්චන්ති වෙදිතබ්බො. වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන තදඤ්ඤො අසංයමභාවො විභාවිතොති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පන චක්ඛුඅසංයමො සබ්බපඨමො, දුන්නිවාරො චාති තදභාවං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිත’’න්තිආදි වුත්තං. කායිකවාචසිකෙන උපසමෙන ලද්ධෙන ඉතරොපි අනුමානතො ලද්ධො එව හොතීති ආහ ‘‘මානසිකෙන චා’’ති. උපසමන්ති සංයමං, ආචාරසම්පත්තින්ති අත්ථො. පඤ්චපරිවට්ටෙති පඤ්චපුරිසපරිවට්ටෙ. පඤ්චහාකාරෙහීති ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී’’ති (මහානි. 38, 192) එවං ආදිනා ආගතෙහි, පඤ්චවිධඅරියිද්ධිසිද්ධෙහි ච පඤ්චහි පකාරෙහි. තාදිලක්ඛණෙති තාදිභාවෙ.

162. න මෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ භාරො අත්ථීති සත්ථු සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාදස්සනං. යදාකඞ්ඛසීති න වදන්ති, කථං පන වදන්තීති ආහ ‘‘සුත්වා වෙදිස්සාමා’’ති පදෙසඤාණෙ ඨිතත්තා. බුද්ධා පන සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘යක්ඛනරින්දදෙවසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකාන’’න්ති ඉදං ‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’තිආදීනි (සං. නි. 1.237, 246; සු. නි. ආළවකසුත්තෙ) සුත්තපදානි පුච්ඡන්තානං යෙසං පුග්ගලානං වසෙන ආගතානි, තං දස්සනත්ථං. ‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’ති ඉදං ආළවකස්ස යක්ඛස්ස ඔකාසකරණං, සෙසානි නරින්දාදීනං. මනසිච්ඡසීති මනසා ඉච්ඡසි. පුච්ඡව්හො, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡථාති බාවරිස්ස සංසයං මනසා පුච්ඡව්හො. තුම්හාකං පන සබ්බෙසං යං කිඤ්චි සබ්බසංසයං මනසා, අඤ්ඤථා ච, යථා ඉච්ඡථ, තථා පුච්ඡව්හොති අධිප්පායො.

සාධුරූපාති සාධුසභාවා. ධම්මොති පවෙණීධම්මො. වුද්ධන්ති සීලාදීහි බුද්ධිප්පත්තං, ගරුන්ති අත්ථො. එස භාරොති එස සංසයූපච්ඡෙදනසඞ්ඛාතො භාරො, ආගතො භාරො අවස්සං ආවහිතබ්බොති අධිප්පායො. ඤත්වා සයන්ති පරූපදෙසෙන විනා සයමෙව ඤත්වා.

සුචිරතෙනාති එවං නාමකෙන බ්‍රාහ්මණෙන. තග්ඝාති එකංසෙන. යථාපි කුසලො තථාති යථා සබ්බධම්මකුසලො සබ්බවිදූ ජානාති කථෙති, තථා අහමක්ඛිස්සං. රාජා ච ඛො තං යදි කාහති වා න වාති යො තං ඉධ පුච්ඡිතුං පෙසෙසි, සො රාජානං තයා පුච්ඡිතං කරොතු වා මා වා, අහං පන තෙ අක්ඛිස්සං අක්ඛිස්සාමි, ආචික්ඛිස්සාමීති අත්ථො.

163. සිප්පනට්ඨෙන සික්ඛිතබ්බතාය ච සිප්පමෙව සිප්පායතනං ජීවිකාය කාරණභාවතො. සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො, තස්ස තෙ කතමෙති අත්ථො. පුථු සිප්පායතනානීති හි සාධාරණතො සිප්පානි උද්දිසිත්වා උපරි තංතංසිප්පූපජීවිනො නිද්දිට්ඨා පුග්ගලාධිට්ඨානකථාය පපඤ්චං පරිහරිතුං. අඤ්ඤථා යථාධිප්පෙතානි තාව සිප්පායතනානි දස්සෙත්වා පුන තංතංසිප්පූපජීවීසු දස්සියමානෙසු පපඤ්චො සියාති. තෙනාහ ‘‘හත්ථාරොහා’’තිආදි.

හත්ථිං ආරොහන්ති, ආරොහාපයන්ති චාති හත්ථාරොහා. යෙහි පයොගෙහි පුරිසො හත්ථිනො ආරොහනයොග්ගො හොති, හත්ථිස්ස තං පයොගං විධායතං සබ්බෙසං පෙතෙසං ගහණං. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපී’’තිආදි. තත්ථ හත්ථාචරියා නාම යෙ හත්ථිනො හත්ථාරොහකානඤ්ච සික්ඛපකා. හත්ථිවෙජ්ජා නාම හත්ථිභිසක්කා. හත්ථිමෙණ්ඩා නාම හත්ථීනං පාදරක්ඛකා. ආදි-සද්දෙන හත්ථීනං යවසදායකාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. අස්සාරොහා රථිකාති එත්ථාපි එසෙව නයො. රථෙ නියුත්තා රථිකා. රථරක්ඛා නාම රථස්ස ආණිරක්ඛකා. ධනුං ගණ්හන්ති, ගණ්හාපෙන්ති චාති ධනුග්ගහා, ඉස්සාසා ධනුසිප්පස්ස සික්ඛාපකා ච. තෙනාහ ‘‘ධනුආචරියා ඉස්සාසා’’ති. චෙලෙන චෙලපටාකාය යුද්ධෙ අකන්ති ගච්ඡන්තීති චෙලකාති ආහ ‘‘යෙ යුද්ධෙ ජයධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්තී’’ති. යථා තථා ඨිතෙ සෙනිකෙ බ්‍යූහකරණවසෙන තතො චලයන්ති උච්චාලෙන්තීති චලකා. සකුණග්ඝිආදයො විය මංසපිණ්ඩං පරසෙනාසමූහං සාහසිකමහායොධතාය ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකා. දුතියවිකප්පෙ පිණ්ඩෙ දයන්ති ජනසම්මද්දෙ උප්පතන්තා විය ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. උග්ගතුග්ගතාති ථාමජවපරක්කමාදිවසෙන අතිවිය උග්ගතා උග්ගාති අත්ථො. පක්ඛන්දන්තීති අත්තනො වීරසූරභාවෙන අසජ්ජමානා පරසෙනං අනුපවිසන්තීති අත්ථො. ථාමජවබලපරක්කමාදිසම්පත්තියා මහානාගා විය මහානාගා. එකන්තසූරාති එකාකිසූරා අත්තනො සූරභාවෙනෙව එකාකිනො හුත්වා යුජ්ඣනකා. සජාලිකාති සවම්මිකා. සරපරිත්තාණචම්මන්ති චම්මපරිසිබ්බිතං ඛෙටකං, චම්මමයං වා ඵලකං. ඝරදාසයොධාති අන්තොජාතයොධා.

ආළාරං වුච්චති මහානසං, තත්ථ නියුත්තාති ආළාරිකා, භත්තකාරා. පූවිකාති පූවසම්පාදකා, යෙ පූවමෙව නානප්පකාරතො සම්පාදෙත්වා වික්කිණන්තා ජීවන්ති. කෙසනඛලිඛනාදිවසෙන මනුස්සානං අලඞ්කාරවිධිං කප්පෙන්ති සංවිදහන්තීති කප්පකා. න්හාපකාති චුණ්ණවිලෙපනාදීහි මලහරණවණ්ණසම්පාදනවිධිනා න්හාපෙන්තීති න්හාපකා. නවන්තාදිවිධිනා පවත්තො ගණනගන්ථො අන්තරා ඡිද්දාභාවෙන අච්ඡිද්දකොති වුච්චති, තං ගණනං උපනිස්සාය ජීවන්තා අච්ඡිද්දකපාඨකා. හත්ථෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනං හත්ථමුද්දා හත්ථ-සද්දො චෙත්ථ තදෙකදෙසෙසු අඞ්ගුලීසු දට්ඨබ්බො. ‘‘න භුඤ්ජමානො සබ්බං හත්ථං මුඛෙ පක්ඛිපිස්සාමී’’තිආදීසු විය, තස්මා අඞ්ගුලිසඞ්කොචනාදිනා ගණනා හත්ථමුද්දාය ගණනා. චිත්තකාරාදීනීති. ආදි-සද්දෙන භමකාරකොට්ටකලෙඛක විලීවකාරාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සන්දිට්ඨිකමෙවාති අසම්පරායිකතාය සාමං දට්ඨබ්බං, සයං අනුභවිතබ්බං අත්තපච්චක්ඛං දිට්ඨධම්මිකන්ති අත්ථො. සුඛිතන්ති සුඛප්පත්තං. උපරීති දෙවලොකෙ. සො හි මනුස්සලොකතො උපරිමො. කම්මස්ස කතත්තා නිබ්බත්තනතො තස්ස ඵලං තස්ස අග්ගිසිඛා විය හොති, තඤ්ච උද්ධං දෙවලොකෙති ආහ ‘‘උද්ධං අග්ගං අස්සා අත්ථීති උද්ධග්ගිකා’’ති. සග්ගං අරහතීති අත්තනො ඵලභූතං සග්ගං අරහති, තත්ථ සා නිබ්බත්තනාරහොති අත්ථො. සුඛවිපාකාති ඉට්ඨවිපාකවිපච්චනීකා. සුට්ඨු අග්ගෙති අතිවිය උත්තමෙ උළාරෙ. දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතායාති දක්ඛිණා, පරිච්චාගමයං පුඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණං දාන’’න්ති.

මග්ගො සාමඤ්ඤං සමිතපාපසමණභාවොති කත්වා. යස්මා අයං රාජා පබ්බජිතානං දාසකස්සකාදීනං ලොකතො අභිවාදනාදිලාභො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලන්ති චින්තෙත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඊදිසමත්ථං ජානන්තො’’ති වීමංසන්තො පූරණාදිකෙ පුච්ඡිත්වා තෙසං කථාය අනාරාධිතචිත්තො භගවන්තම්පි තමත්ථං පුච්ඡි, තස්මා වුත්තං ‘‘උපරි ආගතං පන දාසකස්සකොපමං සන්ධාය පුච්ඡතී’’ති.

කණ්හපක්ඛන්ති යථාපුච්ඡිතෙ අත්ථෙ ලබ්භමානං දිට්ඨිගතූපසඤ්හිතං සංකිලෙසපක්ඛං. සුක්කපක්ඛන්ති තබ්බිධුරං උපරිසුත්තාගතං වොදානපක්ඛං. සමණකොලාහලන්ති සමණකොතූහලං තංතංසමණවාදානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධං. සමණභණ්ඩනන්ති තෙනෙව විරොධෙන ‘‘එවංවාදීනං තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අයං දොසො, එවංවාදීනං අයං දොසො’’ති එවං තංතංවාදස්ස පරිභාසනං. රඤ්ඤො භාරං කරොන්තො අත්තනො දෙසනාකොසල්ලෙනාති අධිප්පායො.

164. පණ්ඩිතපතිරූපකානන්ති ආමං විය පක්කානං පණ්ඩිතාභාසානං.

පූරණකස්සපවාදවණ්ණනා

165. එකං ඉදාහන්ති එකාහං. ඉධ-සද්දො චෙත්ථ නිපාතමත්තං, එකාහං සමයං තිච්චෙව අත්ථො. සරිතබ්බයුත්තන්ති අනුස්සරණානුච්ඡවිකං.

166. සහත්ථා කරොන්තස්සාති සහත්ථෙනෙව කරොන්තස්ස. නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථකරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. හත්ථාදීනීති හත්ථපාදකණ්ණනාසාදීනි. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන උප්පීළෙන්තස්සා’’ති. පපඤ්චසූදනියං ‘‘තජ්ජෙන්තස්ස වා’’ති අත්ථො වුත්තො, ඉධ පන තජ්ජනං පරිභාසනං දණ්ඩෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘දණ්ඩෙන උප්පීළෙන්තස්ස’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සොකං සයං කරොන්තස්සාති පරස්ස සොකකාරණං සයං කරොන්තස්ස, සොකං වා උප්පාදෙන්තස්ස. පරෙහීති අත්තනො වචනකරෙහි. සයම්පි ඵන්දතොති පරස්ස විබාධනපයොගෙන සයම්පි ඵන්දතො. ‘‘අතිපාතාපයතො’’ති පදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ ‘‘හනන්තස්සාපි හනාපෙන්තස්සාපී’’ති. කාරණවසෙනාති කාරාපනවසෙන.

ඝරස්ස භිත්ති අන්තො බහි ච සන්ධිතා හුත්වා ඨිතා ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසො ලොපො නිල්ලොපො. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො. පාපං න කරීයති පුබ්බෙ අසඤ්ඤතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, තස්මා නත්ථි පාපං. යදි එවං කථං සත්තා පාපෙ පටිපජ්ජන්තීති ආහ ‘‘සත්තා පන පාපං කරොමාති එවං සඤ්ඤිනො හොන්තී’’ති. එවං කිරස්ස හොති – ඉමෙසඤ්හි සත්තානං හිංසාදිකිරියා න අත්තානං ඵුසති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාපන්ති. ඛුරනෙමිනාති නිසිතඛුරමයනෙමිනා.

ගඞ්ගාය දක්ඛිණා දිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරා දිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන‘‘දක්ඛිණඤ්ච’’තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා’’තිආදි. මහායාගන්ති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසං මහායාගං. උපොසථකම්මෙන වාති උපොසථකම්මෙන ච. දම-සද්දො හි ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස උපොසථසීලස්ස ච වාචකො ඉධාධිප්පෙතො. කෙචි පන ‘‘උපොසථකම්මෙනාති ඉදං ඉන්ද්‍රියදමනස්ස විසෙසනං, තස්මා ‘උපොසථකම්මභූතෙන ඉන්ද්‍රියදමනෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති. සීලසංයමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන. සච්චවජ්ජෙනාති සච්චවාචාය, තස්සා විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරු, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු සච්චවාචා. තෙනාහ භගවා ‘‘එකං ධම්මං අතීතස්සා’’තිආදි. පවත්තීති යො ‘‘කරොතී’’ති වුච්චති, තස්ස සන්තානෙ ඵලුප්පත්තිපච්චයභාවෙන උප්පත්ති. සබ්බථාති ‘‘කරොතො’’තිආදිනා වුත්තෙන සබ්බප්පකාරෙන. කිරියමෙව පටික්ඛිපති, න රඤ්ඤා පුට්ඨං සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං බ්‍යාකරොතීති අධිප්පායො. ඉදං අවධාරණං විපාකපටික්ඛෙපනිවත්තනත්ථං. යො හි කම්මං පටික්ඛිපති, තෙන අත්ථතො විපාකොපි පටික්ඛිත්තො එව නාම හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘කම්මං පටිබාහන්තෙනාපී’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172).

පටිරාජූහි අනභිභවනීයභාවෙන විසෙසතො ජිතන්ති විජිතං, ආණාපවත්තිදෙසො. ‘‘මා මය්හං විජිතෙ වසථා’’ති අපසාදනා පබ්බජිතස්ස විහෙඨනා පබ්බාජනාති කත්වා වුත්තං ‘‘අපසාදෙතබ්බන්ති විහෙඨෙතබ්බ’’න්ති. උග්ගණ්හනං තෙන වුත්තස්ස අත්ථස්ස ‘‘එවමෙත’’න්ති උපධාරණං සල්ලක්ඛණං, නිකුජ්ජනං තස්ස අද්ධනියභාවාපාදනවසෙන චිත්තෙන සන්ධාරණං. තදුභයං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අනුග්ගණ්හන්තො අනිකුජ්ජන්තො’’ති. තෙනාහ ‘‘සාරවසෙන අග්ගණ්හන්තො’’තිආදි.

මක්ඛලිගොසාලවාදවණ්ණනා

168. උභයෙනාති හෙතුපච්චයපටිසෙධනවචනෙන. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංකිලිස්සනස්ස මලීනභාවස්ස කාරණං. විසුද්ධිපච්චයන්ති සඞ්කිකිලෙසතො විසුද්ධියා වොදානස්ස කාරණං. අත්තකාරොති තෙන තෙන සත්තෙන අත්තනා කාතබ්බකම්මං අත්තනා නිප්ඵාදෙතබ්බපයොගො. පරකාරන්ති පරස්ස වාහසා ඉජ්ඣනකපයොජනං. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. මහාසත්තන්ති අන්තිමභවිකං මහාබොධිසත්තං, පච්චෙකබොධිසත්තස්සපි එත්ථෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. මනුස්සසොභග්‍යතන්ති මනුස්සෙසු සුභගභාවං. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. කම්මවාදස්ස කිරියවාදස්ස පටික්ඛිපනෙන ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ කම්මං කණ්හං කණ්හවිපාක’’න්තිආදි (අ. නි. 4.232) නයප්පවත්තෙ ජිනචක්කෙ පහාරං දෙති නාම. නත්ථි පුරිසකාරෙති යථාවුත්තඅත්තකාරපරකාරාභාවතො එව සත්තානං පච්චත්තපුරිසකාරො නාම කොචි නත්ථීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. නත්ථි බලන්ති සත්තානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකනිබ්බානසම්පත්තිආවහං බලං නාම කිඤ්චි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘යම්හී’’තිආදි. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, සංකිලෙසිකම්පි චායං බලං පටික්ඛිපතෙව. යදි වීරියාදීනි පුරිසකාරවෙවචනානි, කස්මා විසුං ගහණන්ති ආහ ‘‘ඉදං නො වීරියෙනා’’තිආදි. සද්දත්ථතො පන තස්සා තස්සා කිරියාය උස්සන්නට්ඨෙන බලං. සූරවීරභාවාවහට්ඨෙන වීරියං. තදෙව දළ්හභාවතො, පොරිසධුරං වහන්තෙන පවත්තෙතබ්බතො ච පුරිසථාමො. පරං පරං ඨානං අක්කමනප්පවත්තියා පුරිසපරක්කමොති වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

සත්තයොගතො රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තා. පාණනතො අස්සසනපස්සසනවසෙන පවත්තියා පාණා. තෙ පන සො එකින්ද්‍රියාදිවසෙන විභජිත්වා වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්‍රියො’’තිආදි. අණ්ඩකොසාදීසු භවනතො ‘‘භූතා’’ති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අණ්ඩකොස…පෙ… වදතී’’ති. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තා විය වඩ්ඪනතො ජීවා. තෙනාහ ‘‘සාලියවා’’තිආදි. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසොති අවසා. නත්ථි නෙසං බලං වීරියං චාති අබලා අවීරියා. නියතාති අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණිනො විය නියතප්පවත්තිතාය ගතිජාතිබන්ධාපවග්ගවසෙන නියාමො. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති ඡන්නං අභිජාතීනං තාසු තාසු ගතීසු උපගමනං සමවායෙන සමාගමො. සභාවොයෙවාති යථා කණ්ටකස්ස තිඛිණතා, කපිත්ථඵලානං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා, එවං සබ්බස්සාපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා තථා තථා පරිණාමො අයං සභාවො එව අකිත්තිමොයෙව. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. ඡළාභිජාතියො පරතො විත්ථාරීයන්ති. ‘‘සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වදන්තො අදුක්ඛමසුඛභූමිං සබ්බෙන සබ්බං න ජානාතීති උල්ලිඞ්ගන්තො ‘‘අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛභූමි නත්ථීති දස්සෙතී’’ති ආහ.

පමුඛයොනීනන්ති මනුස්සතිරච්ඡානාදීසු ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිසීහබ්‍යග්ඝාදිවසෙන පධානයොනීනං. සට්ඨිසතානීති ඡසහස්සානි. ‘‘පඤ්ච ච කම්මුනො සතානී’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනං ‘‘පඤ්චකම්මසතානි චා’’ති. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘කෙවලං තක්කමත්තකෙන නිරත්ථකං දිට්ඨිං දීපෙතී’’ති ඉමමෙවත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච ‘‘තක්කමත්තකෙනා’’ති ඉමිනා යස්මා තක්කිකා නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනො පරිකප්පිතං සාරතො මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තක්කදිට්ඨිගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථුස්මිං විඤ්ඤූහි විචාරණා කාතබ්බාති දස්සෙති. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. තෙ හි ‘‘පඤ්ච කම්මානීති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායා ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි ‘පඤ්ච කම්මානී’ති පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති වදන්ති. කම්මන්ති ලද්ධීති ඔළාරිකභාවතො පරිපුණ්ණකම්මන්ති ලද්ධි. මනොකම්මං අනොළාරිකත්තා උපඩ්ඪකම්මන්ති ලද්ධීති යොජනා. ද්වට්ඨිපටිපදාති ‘‘ද්වාසට්ඨි පටිපදා’’ති වත්තබ්බෙ සභාවනිරුත්තිං අජානන්තො ‘‘ද්වට්ඨිපටිපදා’’ති වදති. එකස්මිං කප්පෙති එකස්මිං මහාකප්පෙ, තත්ථාපි ච විවට්ටට්ඨායීසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙකප්පෙ.

උරබ්භෙ හනන්තීති ඔරබ්භිකා. එවං සූකරිකාදයො වෙදිතබ්බා. ලුද්දාති අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි මාගවිකනෙසාදා. තෙ පාපකම්මපසුතතාය ‘‘කණ්හාභිජාතීති වදති. භික්ඛූ’’ති බුද්ධසාසනෙ භික්ඛූ. තෙ කිර ‘‘සඡන්දරාගා පරිභුඤ්ජන්තී’’ති අධිප්පායෙන ‘‘චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තී’’ති වදති. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘තෙ පණීතපණීතෙ පච්චයෙ පටිසෙවන්තී’’ති තස්ස මිච්ඡාගාහො, තස්මා ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති නාමාති වදතීති අපරෙ. එකෙ පබ්බජිතා, යෙ සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගං අනුයුත්තා. තථා හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තන්තා විය හොන්තීති ‘‘කණ්ටකවුත්තිකා’’ති වුත්තා. ඨත්වා භුඤ්ජනනහානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පණ්ඩරතරා. ‘‘අචෙලකසාවකා’’ති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා විසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො හි තථාරූපං ආජීවකපටිපත්තිං උක්කංසං පාපෙත්වා ඨිතා. තස්මා නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරා පරමසුක්කාභිජාතීති අයං තස්ස ලද්ධි.

පුරිසභූමියොති පධානපුග්ගලෙන නිද්දෙසො. ඉත්ථීනම්පි තා භූමියො ඉච්ඡන්තෙව. ‘‘භික්ඛු ච පන්නකො’’තිආදි තෙසං පාළියෙව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකො, තෙසං වා පටිපත්තියා පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො ජරාවසෙන හීනධාතුකො, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛං ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො ධම්මම්පි කස්සචි න කථෙසි. තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. ඔට්ඨවදනාදිවිප්පකාරෙ කතෙපි ඛමනවසෙන න කිඤ්චි වදතීතිපි වදන්ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හාතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) නයෙන වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං, තතොයෙව ජිඝච්ඡාදුබ්බලපරෙතතාය සයනපරායනං ‘‘සමණං පන්නභූමී’’ති වදති.

ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානං ආජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා, මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදිසබ්බමිගජාති. බහූ දෙවාති චාතුමහාරාජිකාදිබ්‍රහ්මකායිකාදිවසෙන, තෙසං අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චභෙදො මහාසමයසුත්තවසෙන (දී. නි. 2.331) දීපෙතබ්බො. මනුස්සාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගවසෙන මනුස්සාපි අනන්තභෙදා. පිසාචා එව පෙසාචා. තෙ අපරපෙතාදයො මහන්තමහන්තා. ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුවාළියමුචලින්දනාමෙන වදති.

පවුටාති පබ්බගණ්ඨිකා. පණ්ඩිතොපි …පෙ… උද්ධං න ගච්ඡති, කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො. අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං සීලාදිනා පරිපාචෙති නාම සීඝංයෙව විසුද්ධිප්පත්තියා. පරිපක්කං කම්මං ඵුස්ස ඵුස්ස පත්වා පත්වා කාලෙන පරිපක්කභාවානාපාදනෙන බ්‍යන්තිං කරොති නාම.

සුත්තගුළෙති සුත්තවට්ටියං. ‘‘නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතී’’ති උපමාය සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න තස්ස වඩ්ඪතීති දස්සෙති පරිච්ඡින්නරූපත්තා.

අජිතකෙසකම්බලවාදවණ්ණනා

171. දින්නන්ති දෙය්‍යධම්මසීසෙන දානං වුත්තන්ති ආහ ‘‘දින්නස්ස ඵලාභාවං වදතී’’ති, දින්නං පන අන්නාදිවත්ථුං කථං පටික්ඛිපති. එසෙව නයො යිට්ඨං හුතන්ති එත්ථාපි. මහායාගොති සබ්බසාධාරණං මහාදානං. පාහුනකසක්කාරොති පාහුනභාවෙන කාතබ්බසක්කාරො. ඵලන්ති ආනිසංසඵලං, නිස්සන්දඵලඤ්ච. විපාකොති සදිසඵලං. පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථීති පරලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො අයං ලොකො න හොති. ඉධලොකෙ ඨිතස්සාපි පරලොකො නත්ථීති ඉධලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො පරලොකො න හොති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති. ඉමෙ සත්තා යත්ථ යත්ථ භවෙ, යොනිආදීසු ච ඨිතා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්ති නිරුදයවිනාසවසෙන විනස්සන්ති. ඵලාභාවවසෙනාති මාතාපිතූසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලස්ස අභාවවසෙන ‘‘නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා’’ති වදති, න මාතාපිතූනං, නාපි තෙසු ඉදානි කයිරමානසක්කාරාසක්කාරානං අභාවවසෙන තෙසං ලොකපච්චක්ඛත්තා. පුබ්බුළකස්ස විය ඉමෙසං සත්තානං උප්පාදො නාම කෙවලො, න චවිත්වා ආගමනපුබ්බකොති දස්සනත්ථං ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘චවිත්වා උපපජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථීති වදතී’’ති. සමණෙන නාම යාථාවතො ජානන්තෙන කස්සචි කිඤ්චි අකථෙත්වා සඤ්ඤතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආහොපුරිසිකා නාම සියා. කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති? තථා ච අත්තනො සම්පාදනස්ස කස්සචි අවස්සයො එව න සියා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතොති ආහ ‘‘යෙ ඉමඤ්ච…පෙ… පවෙදෙන්තී’’ති.

චතූසු මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මත්තිකාය නිබ්බත්තං භාජනං මත්තිකාමයං, එවං අයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තොති ආහ ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති. අජ්ඣත්තිකපථවීධාතූති සත්තසන්තානගතා පථවීධාතු. බාහිරපථවීධාතුන්ති බහිද්ධා මහාපථවිං. උපගච්ඡතීති බාහිරපථවිකායතො තදෙකදෙසභූතා පථවී ආගන්ත්වා අජ්ඣත්තිකභාවප්පත්තියා සත්තභාවෙන සණ්ඨිතා ඉදානි ඝටාදිගතපථවී විය තමෙව බාහිරපථවිකායං උපෙති උපගච්ඡති සබ්බසො තෙන නිබ්බිසෙසතං එකීභාවමෙව ගච්ඡති. ආපාදීසුපි එසෙව නයොති එත්ථ පජ්ජුන්නෙන මහාසමුද්දතො ගහිතආපො විය වස්සොදකභාවෙන පුනපි මහාසමුද්දමෙව, සූරියරස්මිතො ගහිතං ඉන්දග්ගිසඞ්ඛාතතෙජො විය පුන සූරියරස්මිං, මහාවායුඛන්ධතො නිග්ගතමහාවාතො විය තමෙව වායුඛන්ධං උපෙති උපගච්ඡතීති දිට්ඨිගතිකස්ස අධිප්පායො. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි ආකාසං පක්ඛන්දන්ති තෙසං විසයාභාවාති වදන්ති. විසයිගහණෙන හි විසයාපි ගහිතා එව හොන්තීති. ගුණාගුණපදානීති ගුණදොසකොට්ඨාසා. සරීරමෙව පදානීති අධිප්පෙතං සරීරෙන තංතංකිරියාය පජ්ජිතබ්බතො. දබ්බන්ති මුය්හන්තීති දත්තූ, මූළ්හපුග්ගලා. තෙහි දත්තූහි බාලමනුස්සෙහි. ‘‘පරලොකො අත්ථී’’ති මති යෙසං, තෙ අත්ථිකා, තෙසං වාදොති අත්ථිකවාදො, තං අත්ථිකවාදං.

කම්මං පටිබාහති අකිරියවාදිභාවතො. විපාකං පටිබාහති සබ්බෙන සබ්බං ආයතිං උපපත්තියා පටික්ඛිපනතො. උභයං පටිබාහති සබ්බසො හෙතුපටිබාහනෙනෙව ඵලස්සපි පටික්ඛිත්තත්තා. උභයන්ති හි කම්මං විපාකඤ්චාති උභයං. සො හි ‘‘අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති, විසුජ්ඣන්ති චා’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.100, 227; සං. නි. 3.212) වදන්තො කම්මස්ස විය විපාකස්සාපි සංකිලෙසවිසුද්ධීනං පච්චයත්තාභාවවචනතො තදුභයං පටිබාහති නාම. විපාකො පටිබාහිතො හොති අසති කම්මෙ විපාකාභාවතො. කම්මං පටිබාහිතං හොති අසති විපාකෙ කම්මස්ස නිරත්ථකභාවාපත්තිතො. අත්ථතොති සරූපෙන. උභයප්පටිබාහකාති විසුං විසුං තංතංදිට්ඨිදීපකභාවෙන පාළියං ආගතාපි පච්චෙකං තිවිධදිට්ඨිකා එව උභයපටිබාහකත්තා. උභයප්පටිබාහකාති හි හෙතුවචනං. ‘‘අහෙතුකවාදා චෙවා’’තිආදි පටිඤ්ඤාවචනං. යො හි විපාකපටිබාහනෙන නත්ථිකදිට්ඨිකො උච්ඡෙදවාදී, සො අත්ථතො කම්මපටිබාහනෙන අකිරියදිට්ඨිකො, උභයපටිබාහනෙන අහෙතුකදිට්ඨිකො ච හොති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

සජ්ඣායන්තීති තං දිට්ඨිදීපකං ගන්ථං උග්ගහෙත්වා පඨන්ති. වීමංසන්තීති තස්ස අත්ථං විචාරෙන්ති. ‘‘තෙස’’න්තිආදි වීමංසනාකාරදස්සනං. තස්මිං ආරම්මණෙති යථාපරිකප්පිතකම්මඵලාභාවාදිකෙ ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති ආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ. මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨතීති ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්තිආදිවසෙන අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන එවමෙතන්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථාගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමූපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. චිත්තං එකග්ගං හොතීති යථාසකං විතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අවට්ඨිතතාය අනෙකග්ගතං පහාය එකග්ගං අප්පිතං විය හොති. චිත්තසීසෙන මිච්ඡාසමාධි එව වුත්තො. සොපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලො ඊදිසෙ ඨානෙ සමාධානපතිරූපකිච්චකරොයෙව, වාළවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. ජවනානි ජවන්තීති අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. පඨමෙ ජවනෙ සතෙකිච්ඡා හොන්ති. තථා දුතියාදීසූති ධම්මසභාවදස්සනමත්තමෙතං, න පන තස්මිං ඛණෙ තෙසං තිකිච්ඡා කෙනචි සක්කා කාතුං.

තත්ථාති තෙසු තීසු මිච්ඡාදස්සනෙසු. කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමතීති යස්ස එකස්මිංයෙව අභිනිවෙසො ආසෙවනා ච පවත්තා, සො එකමෙව දස්සනං ඔක්කමති. යස්ස පන ද්වීසු තීසුපි වා අභිනිවෙසො ආසෙවනා ච පවත්තා, සො ද්වෙ තීණිපි ඔක්කමති, එතෙන යා පුබ්බෙ උභයපටිබාහකතාමුඛෙන දීපිතා අත්ථසිද්ධා සබ්බදිට්ඨිකතා, සා පුබ්බභාගියා. යා පන මිච්ඡත්තනියාමොක්කන්තිභූතා, සා යථාසකං පච්චයසමුදාගමසිද්ධිතො භින්නාරම්මණානං විය විසෙසාධිගමානං එකජ්ඣං අනුප්පත්තියා අසඞ්කිණ්ණා එවාති දස්සෙති. ‘‘එකස්මිං ඔක්කන්තෙපී’’තිආදිනා තිස්සන්නම්පි දිට්ඨීනං සමානබලතං සමානඵලතඤ්ච දස්සෙති. තස්මා තිස්සොපි චෙතා එකස්ස උප්පන්නා අබ්බොකිණ්ණා එව, එකාය විපාකෙ දින්නෙ ඉතරා අනුබලප්පදායිකායො හොන්ති. ‘‘වට්ටඛාණු නාමෙසා’’ති ඉදං වචනං නෙය්‍යත්ථං, න නීතත්ථං. තථා හි පපඤ්චසූදනියං ‘‘කිං පනෙස එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො හොති, උදාහු අඤ්ඤස්මිං පීති? එකස්මිංයෙව නියතො, ආසෙවනවසෙන පන භවන්තරෙපි තං තං දිට්ඨිං රොචෙති යෙවා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.129) වුත්තං. අකුසලඤ්හි නාමෙතං අබලං දුබ්බලං, න කුසලං විය සබලං මහාබලං. තස්මා ‘‘එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො’’ති වුත්තං. අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමොපි අච්චන්තිකො සියා, න ච අච්චන්තිකො. යදි එවං වට්ටඛාණුජොතනා කථන්ති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන පනා’’තිආදි. තස්මා යථා ‘‘සකිං නිමුග්ගොපි නිමුග්ගො එව බාලො’’ති වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුජොතනා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච අයං තං තං දස්සනං ඔක්කන්තො පුන කදාචි තප්පටිපක්ඛෙ පච්චයෙ පටිච්ච තතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං, තස්මා ‘‘යෙභුය්‍යෙන හි එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති වුත්තං.

තස්මාති යස්මා එවං සංසාරඛාණුභාවස්සපි පච්චයො අපණ්ණකජාතො, තස්මා. භූතිකාමොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථානං වසෙන අත්තනො ගුණෙහි වඩ්ඪිකාමො.

පකුධකච්චායනවාදවණ්ණනා

174. අකතාති සමෙන විසමෙන වා කෙනචි හෙතුනා න කතා න විහිතා. කතවිධො කරණවිධි නත්ථි එතෙසන්ති අකතවිධානා. පදද්වයෙනාපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අනිබ්බත්තනභාවං දස්සෙති. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස දෙවස්ස, ඉස්සරාදිනො වා ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාපිතා කස්සචි අනිම්මාපිතා. වුත්තත්ථමෙවාති බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.30) වුත්තත්ථමෙව. වඤ්ඣාති වඤ්ඣපසුවඤ්ඣතාලාදයො විය අඵලා, කස්සචි අජනකාති අත්ථො, එතෙන පථවිකායාදීනං රූපාදිජනකභාවං පටික්ඛිපති. රූපසද්දාදයො හි පථවිකායාදීහි අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස ලද්ධි. පබ්බතකූටං විය ඨිතාති කූටට්ඨා, යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං, කස්සචි ච අනිබ්බත්තකං, එවමෙතෙ පීති අධිප්පායො. යමිදං ‘‘බීජතො අඞ්කුරාදි ජායතී’’ති වුච්චති, තං විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති, න අවිජ්ජමානං, අඤ්ඤථා අඤ්ඤතොපි අඤ්ඤස්ස උපලද්ධි සියාති අධිප්පායො. ඨිතත්තාති නිබ්බිකාරාභාවෙන ඨිතත්තා. න චලන්තීති විකාරං නාපජ්ජන්ති. විකාරාභාවතො හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා. අනිඤ්ජනඤ්ච අත්තනො පකතියා අවට්ඨානමෙව. තෙනාහ ‘‘න විපරිණමන්තී’’ති. අවිපරිණාමධම්මත්තා එව හි තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති. සති හි විකාරං ආපාදෙතබ්බතාය බ්‍යාබාධකතාපි සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බතාය අනුග්ගාහකතාති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං නාලන්තිආදි වුත්තං. පථවී එව කායෙකදෙසත්තා පථවිකායො. ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරභාවතො න හන්තබ්බතා, න ඝාතෙතබ්බතා චාති නෙව කොචි හන්තා වා ඝාතෙතා වා, තෙනෙවාහ ‘‘සත්තන්නං ත්වෙව කායාන’’න්තිආදි. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං සත්ථප්පහාරොති ආහ ‘‘යථා මුග්ගරාසි ආදීසූ’’තිආදි. කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොති. හනනඝාතනාදි පන පරමත්ථතො නත්ථෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති අධිප්පායො.

නිගණ්ඨනාටපුත්තවාදවණ්ණනා

177. චත්තාරො යාමා භාගා චතුයාමා, චතුයාමා එව චාතුයාමා, භාගත්ථො හි ඉධ යාම-සද්දො යථා ‘‘රත්තියා පඨමො යාමො’’ති. සො පනෙත්ථ භාගො සංවරලක්ඛණොති ආහ ‘‘චාතුයාමසංවුතොති චතුකොට්ඨාසෙන සංවරෙන සංවුතො’’ති. පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකොති පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකපරිභොගො. සබ්බෙන පාපවාරණෙන යුත්තොති සබ්බප්පකාරෙන සංවරලක්ඛණෙන සමන්නාගතො. ධුතපාපොති සබ්බෙන නිජ්ජරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙන විධුතපාපො. ඵුට්ඨොති අට්ඨන්නම්පි කම්මානං ඛෙපනෙන මොක්ඛප්පත්තියා කම්මක්ඛයලක්ඛණෙන සබ්බෙන පාපවාරණෙන ඵුට්ඨො තං පත්වා ඨිතො. කොටිප්පත්තචිත්තොති මොක්ඛාධිගමෙනෙව උත්තමමරියාදප්පත්තචිත්තො. යතත්තොති කායාදීසු ඉන්ද්‍රියෙසු සංයමෙතබ්බස්ස අභාවතො සංයතචිත්තො. සුප්පතිට්ඨිතචිත්තොති නිස්සෙසතො සුට්ඨු පතිට්ඨිතචිත්තො. සාසනානුලොමං නාම පාපවාරණෙන යුත්තතා. තෙනාහ ‘‘ධුතපාපො’’තිආදි. අසුද්ධලද්ධිතායාති ‘‘අත්ථි ජීවො, සො ච සියා නිච්චො, සියා අනිච්චො’’ති එවමාදිඅසුද්ධලද්ධිතාය. සබ්බාති කම්මපකතිවිභාගාදිවිසයා සබ්බා නිජ්ඣානක්ඛන්තියො. දිට්ඨියෙ වාති මිච්ඡාදිට්ඨියො එව ජාතා.

සඤ්චයබෙලට්ඨපුත්තවාදවණ්ණනා

179-181. අමරාවික්ඛෙපෙ වුත්තනයො එවාති බ්‍රහ්මජාලෙ අමරාවික්ඛෙපවාදසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.61-63) වුත්තනයො එව වික්ඛෙපබ්‍යාකරණභාවතො, තථෙව චෙත්ථ වික්ඛෙපවාදස්ස ආගතත්තා.

පඨමසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

183. යථා තෙ රුච්චෙය්‍යාති ඉදානි මයා පුච්ඡියමානො අත්ථො යථා තව චිත්තෙ රොචෙය්‍ය. ඝරදාසියා කුච්ඡිස්මිං ජාතො අන්තොජාතො. ධනෙන කීතො ධනක්කීතො. බන්ධග්ගාහගහිතො කරමරානීතො. සාමන්ති සයමෙව. දාසබ්‍යන්ති දාසභාවං. කොචි දාසොපි සමානො අලසො කම්මං අකරොන්තො ‘‘කම්මකාරො’’ති න වුච්චතීති ආහ ‘‘අනලසො කම්මකරණසීලොයෙවා’’ති. පඨමමෙවාති ආසන්නතරට්ඨානූපසඞ්කමනතො පගෙව පුරෙතරමෙව. පච්ඡාති සාමිකස්ස නිපජ්ජාය පච්ඡා. සයනතො අවුට්ඨිතෙති රත්තියා විභායනවෙලාය සෙය්‍යතො අවුට්ඨිතෙ. පච්චූසකාලතො පට්ඨායාති අතීතාය රත්තියා පච්චූසකාලතො පට්ඨාය. යාව සාමිනො රත්තිං නිද්දොක්කමනන්ති අපරාය පදොසවෙලායං යාව නිද්දොක්කමනං. කිං කාරන්ති කිං කරණීයං, කිංකාරභාවතො පුච්ඡිත්වා කාතබ්බවෙය්‍යාවච්චන්ති අත්ථො.

දෙවො වියාති ආධිපච්චපරිවාරාදිසම්පත්තිසමන්නාගතො පධානදෙවො විය. සො වතස්සාහන්ති සො වත අස්සං අහං. සො රාජා විය අහම්පි භවෙය්‍යං, කථං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යං, යදි පුඤ්ඤානි උළාරානි කරෙය්‍යන්ති යොජනා. ‘‘සො වතස්ස’ස්ස’’න්ති පාඨෙ සො රාජා අස්ස අහං අස්සං වත, යදි පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යන්ති යොජනා. තෙනාහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති. අස්සන්ති උත්තමපුරිසප්පයොගෙ අහං-සද්දො අප්පයුත්තොපි පයුත්තො එව හොති. යාවජීවං න සක්ඛිස්සාමි දාතුන්ති යාවජීවං දානත්ථාය උස්සාහං කරොන්තොපි යං රාජා එකං දිවසං දෙති, තතො සතභාගම්පි දාතුං න සක්ඛිස්සාමි. තස්මා පබ්බජිස්සාමීති පබ්බජ්ජායං උස්සාහං කත්වාති යොජනා.

කායෙන සංවුතොති කායෙන සංවරිතබ්බං කායද්වාරෙන පවත්තනකං පාපධම්මං සංවරිත්වා විහරෙය්‍යාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘කායෙන පිහිතො හුත්වා’’තිආදි. ඝාසච්ඡාදනෙන පරමතායාති ඝාසච්ඡාදනපරියෙසනෙ සල්ලෙඛවසෙන පරමතාය, උක්කට්ඨභාවෙ සණ්ඨිතො ඝාසච්ඡාදනමෙව වා පරමං පරා කොටි එතස්ස, න තතො පරං කිඤ්චි ආමිසජාතං පරියෙසති පච්චාසිසති චාති ඝාසච්ඡාදනපරමො, තබ්භාවො ඝාසච්ඡාදනපරමතා, තස්සා ඝාසච්ඡාදනපරමතාය. විවෙකට්ඨකායානන්ති ගණසඞ්ගණිකතො පවිවිත්තෙ ඨිතකායානං. නෙක්ඛම්මාභිරතානන්ති ඣානාභිරතානං. තාය එව ඣානාභිරතියා පරමං උත්තමං වොදානං විසුද්ධිං පත්තතාය පරමවොදානප්පත්තානං. කිලෙසූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධීනං අච්චන්තවිගමෙන නිරුපධීනං. විසඞ්ඛාරගතානන්ති අධිගතනිබ්බානානං. එත්ථ ච පඨමො විවෙකො ඉතරෙහි ද්වීහි විවෙකෙහි සහාපි පත්තබ්බො විනාපි, තථා දුතියො. තතියො පන ඉතරෙහි ද්වීහි සහෙව පත්තබ්බො, න විනාති දට්ඨබ්බං. ගණෙ ජනසමාගමෙ සන්නිපතනං ගණසඞ්ගණිකා, තං පහාය එකො විහරති චරති පුග්ගලවසෙන අසහායත්තා. චිත්තෙ කිලෙසානං සන්නිපතනං චිත්තකිලෙසසඞ්ගණිකා, තං පහාය එකො විහරති කිලෙසවසෙන අසහායත්තා. මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා, ගොත්‍රභුආදීනඤ්ච ආරම්මණමත්තත්තා න තෙසං වසෙන සාතිසයා නිබ්බුතිසුඛසම්ඵුසනා, ඵලසමාපත්තිනිරොධසමාපත්තිවසෙන සාතිසයාති ආහ ‘‘ඵලසමාපත්තිං වා නිරොධසමාපත්තිං වා පවිසිත්වා’’ති. ඵලපරියොසානො හි නිරොධොති.

184. අභිහරිත්වාති අභිමුඛීභාවෙන නෙත්වා. ‘‘අහං චීවරාදීහි පයොජනං සාධෙස්සාමී’’ති වචනසෙසො. සප්පායන්ති සබ්බගෙලඤ්ඤපහරණවසෙන උපකාරාවහං. භාවිනා අනත්ථතො පරිපාලනවසෙන ගොපනා රක්ඛාගුත්ති. පච්චුප්පන්නස්ස නිසෙධවසෙන ආවරණගුත්ති.

දුතියසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

186. කසතීති කසිං කරොති. ගහපතිකොති එත්ථ ක-සද්දො අප්පත්ථොති ආහ ‘‘එකගෙහමත්තෙ ජෙට්ඨකො’’ති, තෙන අනෙකකුලජෙට්ඨකභාවං පටික්ඛිපති. කරං කරොතීති කරං සම්පාදෙති. වඩ්ඪෙතීති උපරූපරි සම්පාදනෙන වඩ්ඪෙති. එවං අප්පම්පි පහාය පබ්බජිතුං දුක්කරන්ති අයමත්ථො ලටුකිකොපමසුත්තෙන (ම. නි. 2.151, 152) දීපෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි, උදායි, පුරිසො දලිද්දො අස්සකො අනාළ්හියො, තස්සස්ස එකං අගාරකං ඔලුග්ගවිලුග්ගං කාකාතිදායිං නපරමරූප’’න්ති විත්ථාරො. යදි අප්පම්පි භොගං පහාය පබ්බජිතුං දුක්කරං, කස්මා දාසවාරෙ භොගග්ගහණං න කතන්ති ආහ ‘‘දාසවාරෙ පනා’’තිආදි. යථා ච දාසස්ස භොගාපි අභොගා පරායත්තභාවතො, එවං ඤාතයො පීති දාසවාරෙ ඤාතිපරිවට්ටග්ගහණම්පි න කතන්ති දට්ඨබ්බං.

පණීතතරසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

189. එවරූපාහීති යථාවුත්තදාසකස්සකූපමාසදිසාහි උපමාහි සාමඤ්ඤඵලං දීපෙතුං පහොති භගවා සකලම්පි රත්තින්දිවං තතො භිය්‍යොපි අනන්තපටිභානතාය විචිත්තනයදෙසනභාවතො. තථාපීති සතිපි දෙසනාය උත්තරුත්තරාධිකනානානයවිචිත්තභාවෙ.

එකත්ථමෙතං පදං සාධුසද්දස්සෙව ක-කාරෙන වඩ්ඪිත්වා වුත්තත්තා, තෙනෙව සාධුක-සද්දස්ස අත්ථං වදන්තෙන අත්ථුද්ධාරවසෙන සාධු-සද්දො උදාහටො. ආයාචනෙති අභිමුඛයාචනෙ, අභිපත්ථනායන්ති අත්ථො. සම්පටිච්ඡනෙති පටිග්ගණ්හනෙ. සම්පහංසනෙති සංවිජ්ජමානගුණවසෙන හංසනෙ තොසනෙ, උදග්ගතාකරණෙති අත්ථො. ධම්මරුචීති පුඤ්ඤකාමො. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤවා. අද්දුබ්භොති අදූසකො, අනුපඝාතකොති අත්ථො. ඉධාපීති ඉමස්මිං සාමඤ්ඤඵලෙපි. අයං සාධු-සද්දො. දළ්හීකම්මෙති සක්කච්ච කිරියායං. ආණත්තියන්ති ආණාපනෙ. ‘‘සුණොහි සාධුකං මනසි කරොහී’’ති හි වුත්තෙ සාධුක-සද්දෙන සවනමනසිකාරානං සක්කච්චකිරියා විය තදාණාපනම්පි ජොතිතං හොති, ආයාචනත්ථතා විය චස්ස ආණාපනත්ථතා වෙදිතබ්බා. සුන්දරෙපීති සුන්දරත්ථෙපි. ඉදානි යථාවුත්තෙන සාධුක-සද්දස්ස අත්ථත්තයෙන පකාසිතං විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘දළ්හීකම්මත්ථෙන හී’’තිආදි වුත්තං.

මනසි කරොහීති එත්ථ මනසිකාරො න ආරම්මණපටිපාදනලක්ඛණො, අථ ඛො වීථිපටිපාදනජවනපටිපාදනමනසිකාරපුබ්බකං චිත්තෙ ඨපනලක්ඛණොති දස්සෙන්තො ‘‘ආවජ්ජා’’තිආදිමාහ. සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං සවනෙ නියොජනවසෙන කිරියන්තරපටිසෙධනභාවතො, සොතං ඔදහාති අත්ථො. මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං අඤ්ඤචින්තාපටිසෙධනතො. බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං ‘‘සාධුක’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. පච්ඡිමස්ස අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහවාරණෙපි එසෙව නයො. ධාරණූපපරික්ඛාදීසූති ආදි-සද්දෙන තුලනතීරණාදිකෙ, දිට්ඨියා සුප්පටිවිධෙ ච සඞ්ගණ්හාති. සබ්‍යඤ්ජනොති එත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, සභාවනිරුත්ති. සහ බ්‍යඤ්ජනෙනාති සබ්‍යඤ්ජනො, බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නොති අත්ථො. සාත්ථොති අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අනුධාතබ්බතො අත්ථො, චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිකො. තෙන සහ අත්ථෙනාති සාත්ථො, අත්ථසම්පන්නොති අත්ථො. ධම්මගම්භීරොතිආදීසු ධම්මො නාම තන්ති. දෙසනා නාම තස්සා මනසා වවත්ථාපිතාය තන්තියා දෙසනා. අත්ථො නාම තන්තියා අත්ථො. පටිවෙධො නාම තන්තියා, තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. යස්මා චෙතෙ ධම්මදෙසනා අත්ථප්පටිවෙධා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාහා, අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මා අයං ධම්මො…පෙ… සාධුකං මනසි කරොහී’’ති. එත්ථ ච පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං, දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය දුක්ඛොගාහතා, පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය, ඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. දෙසනං නාම උද්දිසනං, තස්ස නිද්දිසනං භාසනන්ති ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘විත්ථාරතො භාසිස්සාමී’’ති. පරිබ්‍යත්තං කථනඤ්හි භාසනං, තෙනාහ ‘‘දෙසෙස්සාමීති…පෙ… විත්ථාරදීපන’’න්ති.

යථාවුත්තමත්ථං සුත්තපදෙන සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. සාළිකායිව නිග්ඝොසොති සාළිකාය ආලාපො විය මධුරො කණ්ණසුඛො පෙමනීයො. පටිභානන්ති සද්දො. උදීරයීති උච්චාරීයති, වුච්චති වා.

එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතොති එවං ‘‘සුණොහි සාධුකං මනසි කරොහි භාසිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න කිර භගවා සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසෙස්සති, විත්ථාරෙනපි භාසිස්සතී’’ති සඤ්ජාතුස්සාහො හට්ඨතුට්ඨො හුත්වා.

190. ‘‘ඉධා’’ති ඉමිනා වුච්චමානං අධිකරණං තථාගතස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දෙසාපදෙසෙ නිපාතො’’ති. ‘‘ස්වාය’’න්ති සාමඤ්ඤතො ඉධසද්දමත්තං ගණ්හාති, න යථාවිසෙසිතබ්බං ඉධ-සද්දං. තථා හි වක්ඛති ‘‘කත්ථචි පදපූරණමත්තමෙවා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.190). ලොකං උපාදාය වුච්චති ලොක-සද්දෙන සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තත්තා. සෙසපදද්වයෙ පන පදන්තරසන්නිධානමත්තෙන තං තං උපාදාය වුත්තතා දට්ඨබ්බා. ඉධ තථාගතො ලොකෙති හි ජාතිඛෙත්තං, තත්ථාපි අයං චක්කවාළො ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතො. සමණොති සොතාපන්නො. දුතියො සමණොති සකදාගාමී. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කතමො ච භික්ඛවෙ සමණො? ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොතී’’තිආදි (අ. නි. 4.241). ‘‘කතමො ච භික්ඛවෙ දුතියො සමණො? ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා’’තිආදි (අ. නි. 4.241). ඔකාසන්ති කඤ්චි පදෙසං. ඉධෙව තිට්ඨමානස්සාති ඉමිස්සා එව ඉන්දසාලගුහායං තිට්ඨමානස්ස.

පදපූරණමත්තමෙව ඔකාසාපදිසනස්සාපි අසම්භවතො අත්ථන්තරස්ස අබොධනතො. අරහන්ති ආදයො සද්දා විත්ථාරිතාති යොජනා. අත්ථතො විත්ථාරණං සද්දමුඛෙනෙව හොතීති සද්දග්ගහණං. යස්මා. ‘‘අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො’’තිආදිනා උදානට්ඨකථාදීසු, (උදා. අට්ඨ. 18; ඉතිවු. අට්ඨ. 38) අරහන්ති ආදයො විසුද්ධිමග්ගටීකායං අපරෙහි පකාරෙහි විත්ථාරිතා, තස්මාතෙසු වුත්තානයෙනපි සො (විසුද්ධි. ටී. 1.129, 130) අත්ථො වෙදිතබ්බො. තථාගතස්ස සත්තනිකායන්තොගධතාය ‘‘ඉධ පන සත්තලොකො අධිප්පෙතො’’ති වත්වා තත්ථායං යස්මිං සත්තනිකායෙ යස්මිඤ්ච ඔකාසෙ උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘සත්තලොකෙ උප්පජ්ජමානොපි චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තථාගතො න දෙවලොකෙ උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සති. සාරප්පත්තාති කුලභොගිස්සරියාදිවසෙන සාරභූතා. බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති බ්‍රහ්මායුපොක්ඛරසාතිආදිබ්‍රාහ්මණා චෙව අනාථපිණ්ඩිකාදිගහපතිකා ච.

‘‘සුජාතායා’’තිආදිනා වුත්තෙසු චතූසු විකප්පෙසු පඨමො විකප්පො බුද්ධභාවාය ආසන්නතරපටිපත්තිදස්සනවසෙන වුත්තො. ආසන්නතරාය හි පටිපත්තියා ඨිතො ‘‘උප්පජ්ජතීති’’ වුච්චති උප්පාදස්ස එකන්තිකත්තා, පගෙව පටිපත්තියා මත්ථකෙ ඨිතො. දුතියො බුද්ධභාවාවහපබ්බජ්ජතො පට්ඨාය ආසන්නපටිපත්තිදස්සනවසෙන, තතියො බුද්ධකරධම්ම පාරිපූරිතො පට්ඨාය බුද්ධභාවාය පටිපත්තිදස්සනවසෙන. න හි මහාසත්තානං උප්පතිභවූපපත්තිතො පට්ඨාය බොධිසම්භාරසම්භරණං නාම අත්ථි. චතුත්ථො බුද්ධකරධම්මසමාරම්භතො පට්ඨාය. බොධියා නියතභාවප්පත්තිතො පභුති හි විඤ්ඤූහි ‘‘බුද්ධො උප්පජ්ජතී’’ති වත්තුං සක්කා උප්පාදස්ස එකන්තිකත්තා. යථා පන සන්දන්ති නදියොති සන්දනකිරියාය අවිච්ඡෙදමුපාදාය වත්තමානප්පයොගො, එවං උප්පාදත්ථාය පටිපජ්ජනකිරියාය අවිච්ඡෙදමුපාදාය චතූසු විකප්පෙසු ‘‘උප්පජ්ජති නාමා’’ති වුත්තං. සබ්බපඨමං උප්පන්නභාවන්ති චතූසු විකප්පෙසු සබ්බපඨමං වුත්තං තථාගතස්ස උප්පන්නතාසඞ්ඛාතං අත්ථිභාවං. තෙනාහ ‘‘උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො’’ති.

සො භගවාති යො ‘‘තථාගතො අරහ’’න්තිආදිනා කිත්තිතගුණො, සො භගවා. ‘‘ඉමං ලොක’’න්ති නයිදං මහාජනස්ස සම්මුඛමත්තං සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො අනවසෙසං පරියාදායාති දස්සෙතුං ‘‘සදෙවක’’න්තිආදි වුත්තං, තෙනාහ ‘‘ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙතී’’ති. පජාතත්තාති යථාසකං කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තත්තා. පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං පාරිසෙසඤායෙන ඉතරෙසං පදන්තරෙහි සඞ්ගහිතත්තා. සදෙවකන්ති ච අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො. ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙන. තත්ථ හි සො ජාතො, තංනිවාසී ච. බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. පච්චත්ථික …පෙ… සමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණන්ති නිදස්සනමත්තමෙතං අපච්චත්ථිකානං, අසමිතාබාහිතපාපානඤ්ච සමණබ්‍රාහ්මණානං සස්සමණබ්‍රාහ්මණීවචනෙන ගහිතත්තා. කාමං ‘‘සදෙවක’’න්තිආදි විසෙසනානං වසෙන සත්තවිසයො ලොකසද්දොති විඤ්ඤායති තුල්‍යයොගවිසයත්තා තෙසං, ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු පන අතුල්‍යයොගෙපි අයං සමාසො ලබ්භතීති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පජාගහණන්ති ආහ ‘‘පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණ’’න්ති.

අරූපිනො සත්තා අත්තනො ආනෙඤ්ජවිහාරෙන විහරන්තා දිබ්බන්තීති දෙවාති ඉමං නිබ්බචනං ලභන්තීති ආහ ‘‘සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො’’ති. තෙනාහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං සහබ්‍යත’’න්ති (අ. නි. 3.117). සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො ගහිතො තස්ස සවිසෙසං මාරස්ස වසෙ වත්තනතො. රූපී බ්‍රහ්මලොකො ගහිතො අරූපීබ්‍රහ්මලොකස්ස විසුං ගහිතත්තා. චතුපරිසවසෙනාති ඛත්තියාදිචතුපරිසවසෙන, ඉතරා පන චතස්සො පරිසා සමාරකාදිග්ගහණෙන ගහිතා එවාති. අවසෙසසබ්බසත්තලොකො නාගගරුළාදිභෙදො.

එත්තාවතා ච භාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙන තෙන විසෙසෙන අභාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙතුං ‘‘අපි චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතොති උක්කංසගතිවිජානනෙන. පඤ්චසු හි ගතීසු දෙවගතිපරියාපන්නාව සෙට්ඨා, තත්ථාපි අරූපිනො දූරසමුස්සාරිතකිලෙසදුක්ඛතාය, සන්තපණීතආනෙඤ්ජවිහාරසමඞ්ගිතාය, අතිදීඝායුකතායාති එවමාදීහි විසෙසෙහි අතිවිය උක්කට්ඨා. ‘‘බ්‍රහ්මා මහානුභාවො’’තිආදි දසසහස්සියං මහාබ්‍රහ්මුනො වසෙන වදති. ‘‘උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො’’ති හි වුත්තං. අනුත්තරන්ති සෙට්ඨං නව ලොකුත්තරං. භාවානුක්කමොති භාවවසෙන පරෙසං අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘සදෙවක’’න්තිආදීනං පදානං අනුක්කමො.

තීහාකාරෙහීති දෙවමාරබ්‍රහ්මසහිතතාසඞ්ඛාතෙහි තීහි පකාරෙහි. තීසු පදෙසූති ‘‘සදෙවක’’න්තිආදීසු තීසු පදෙසු. තෙන තෙනාකාරෙනාති සදෙවකත්තාදිනා තෙන තෙන පකාරෙන. තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති පොරාණා පනාහූති යොජනා.

අභිඤ්ඤාති ය-කාරලොපෙනායං නිද්දෙසො, අභිජානිත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤාය අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වා’’ති. අනුමානාදිපටික්ඛෙපොති අනුමානඋපමානඅත්ථාපත්තිආදිපටික්ඛෙපො එකප්පමාණත්තා. සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය හි සබ්බපච්චක්ඛා බුද්ධා භගවන්තො.

අනුත්තරං විවෙකසුඛන්ති ඵලසමාපත්තිසුඛං, තෙන ඨිතිමිස්සාපි [වීථිමිස්සාපි (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං) ධිතිමිස්සාපි (ක)] කදාචි භගවතො ධම්මදෙසනා හොතීති හිත්වාපීති පි-සද්දග්ගහණං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො යස්මිං ඛණෙ පරිසා සාධුකාරං වා දෙති, යථාසුතං වා ධම්මං පච්චවෙක්ඛති, තං ඛණං පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, යථාපරිච්ඡෙදඤ්ච සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ධම්මං දෙසෙති. උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස වසෙන අප්පං වා විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස, නෙය්‍යස්ස වා වසෙන බහුං වා දෙසෙන්තො. ධම්මස්ස කල්‍යාණතා නිය්‍යානිකතාය, නිය්‍යානිකතා ච සබ්බසො අනවජ්ජභාවෙනෙවාති ආහ ‘‘අනවජ්ජමෙව කත්වා’’ති. දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අභිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනාති සා පරියත්තිධම්මවසෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘දෙසනාය තාව චතුප්පදිකායපි ගාථායා’’තිආදි. නිදානනිගමනානිපි සත්ථුනො දෙසනාය අනුවිධානතො තදන්තොගධානි එවාති ආහ ‘‘නිදානමාදි, ඉදං එවොචාති පරියොසාන’’න්ති.

සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිසාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං තදඞ්ගවිනයාදිවසෙන විනයනං සාසනන්ති තං පටිපත්තිධම්මවසෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධිවිපස්සනා’’තිආදි. කුසලානං ධම්මානන්ති අනවජ්ජධම්මානං සීලස්ස, සමථවිපස්සනානඤ්ච සීලදිට්ඨීනං ආදිභාවො තං මූලකත්තා උත්තරිමනුස්සධම්මානං. අරියමග්ගස්ස අන්තද්වයවිගමෙන මජ්ඣිමපටිපදාභාවො විය, සම්මාපටිපත්තියා ආරබ්භනිප්ඵත්තීනං වෙමජ්ඣත්තාපි මජ්ඣභාවොති වුත්තං. ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ…පෙ… මජ්ඣං නාමා’’ති. ඵලං පරියොසානං නාම සඋපාදිසෙසතාවසෙන, නිබ්බානං පරියොසානං නාම අනුපාදිසෙසතාවසෙන. ඉදානි තෙසං ද්වින්නම්පි සාසනස්ස පරියොසානතං ආගමෙන දස්සෙතුං ‘‘එතදත්ථමිද’’න්තිආදි ආහ. ඉධ දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතං ‘‘සබ්‍යඤ්ජන’’න්තිආදි වචනතො. තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ කතාවධිසද්දප්පබන්ධො ගාථාවසෙන, සුත්තවසෙන ච වවත්ථිතො පරියත්තිධම්මො, යො ඉධ ‘‘දෙසනා’’ති වුත්තො, තස්ස පන අත්ථො විසෙසතො සීලාදි එවාති ආහ ‘‘භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො…පෙ… දස්සෙතී’’ති. තත්ථ සීලං දස්සෙත්වාති සීලග්ගහණෙන සසම්භාරං සීලං ගහිතං, තථා මග්ගග්ගහණෙන සසම්භාරො මග්ගොති තදුභයවසෙන අනවසෙසතො පරියත්ති අත්ථං පරියාදියති. තෙනාති සීලාදිදස්සනෙන. අත්ථවසෙන හි ඉධ දෙසනාය ආදිකල්‍යාණාදිභාවො අධිප්පෙතො. කථිකසණ්ඨිතීති කථිකස්ස සණ්ඨානං කථනවසෙන සමවට්ඨානං.

න සො සාත්ථං දෙසෙති නිය්‍යානත්ථවිරහතො තස්සා දෙසනාය. එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වාති සිථිලාදිභෙදෙසු බ්‍යඤ්ජනෙසු එකප්පකාරෙමෙව, ද්විපකාරෙමෙව වා බ්‍යඤ්ජනෙන යුත්තා වා දමිළභාසා විය. විවටකරණතාය ඔට්ඨෙ අඵුසාපෙත්වා උච්චාරෙතබ්බතො සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා කිරාතභාසා විය. සබ්බස්සෙව [සබ්බත්ථෙව (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං 1)] විස්සජ්ජනීයයුත්තතාය සබ්බවිස්සට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සවරභාසා [යවනභාසා (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං)] විය. සබ්බස්සෙව [සබ්බත්ථෙව (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං)] සානුසාරතාය සබ්බනිග්ගහිතබ්‍යඤ්ජනා වා පාරසිකාදිමිලක්ඛුභාසා විය. සබ්බාපෙසා බ්‍යඤ්ජනෙකදෙසවසෙන පවත්තියා අපරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනාති කත්වා ‘‘අබ්‍යඤ්ජනා’’ති වුත්තා.

ඨානකරණානි සිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං පඤ්චසු වග්ගෙසු පඨමතතියන්ති එවමාදි සිථිලං. තානි අසිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං වග්ගෙසු දුතියචතුත්ථන්ති එවමාදි ධනිතං. ද්විමත්තකාලං දීඝං. එකමත්තකාලං රස්සං තදෙව ලහුකං. ලහුකමෙව සංයොගපරං, දීඝඤ්ච ගරුකං. ඨානකරණානි නිග්ගහෙත්වා උච්චාරෙතබ්බං නිග්ගහිතං. පරෙන සම්බන්ධං කත්වා උච්චාරෙතබ්බං සම්බන්ධං. තථා නසම්බන්ධං වවත්ථිතං. ඨානකරණානි නිස්සට්ඨානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං විමුත්තං. දසධාති එවං සිථිලාදිවසෙන බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා අක්ඛරුප්පාදකචිත්තස්ස සබ්බාකාරෙන පභෙදො. සබ්බානි හි අක්ඛරානි චිත්තසමුට්ඨානානි යථාධිප්පෙතත්ථං බ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනානි චාති.

අමක්ඛෙත්වාති අමිලෙච්ඡෙත්වා, අවිනාසෙත්වා, අහාපෙත්වාති වා අත්ථො. භගවා යමත්ථං ඤාපෙතුං එකං ගාථං, එකං වාක්‍යං වා දෙසෙති, තමත්ථං තාය දෙසනාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනාය එව දෙසෙතීති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙතී’’ති. ඉධ කෙවලසද්දො අනවසෙසවාචකො, න අවොමිස්සකාදිවාචකොති ආහ ‘‘සකලාධිවචන’’න්ති. පරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පුණ්ණං, තං පන කෙනචි ඌනං, අධිකං වා න හොතීති ‘‘අනූනාධිකවචන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යදත්ථං දෙසිතො, තස්ස සාධකත්තා අනූනතා වෙදිතබ්බා, තබ්බිධුරස්ස පන අසාධකත්තා අනධිකතා. සකලන්ති සබ්බභාගවන්තං. පරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පරිපුණ්ණමෙව, තෙනාහ ‘‘එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථී’’ති. අපරිසුද්ධා දෙසනා හොති තණ්හාය සංකිලිට්ඨත්තා. ලොකාමිසං චීවරාදයො පච්චයා තත්ථ අගධිතචිත්තතාය ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො. හිතඵරණෙනාති හිතූපසංහාරෙන. මෙත්තාභාවනාය කරණභූතාය මුදුහදයො. උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙනාති සකලසංකිලෙසතො, වට්ටදුක්ඛතො ච උද්ධරණාකාරාවට්ඨිතෙන චිත්තෙන, කාරුණාධිප්පායෙනාති අත්ථො.

‘‘ඉතො පට්ඨාය දස්සාමෙව, එවඤ්ච දස්සාමී’’ති සමාදාතබ්බට්ඨෙන වතං. පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තතාය සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මං බ්‍රහ්මානං වා චරියන්ති බ්‍රහ්මචරියං දානං. මච්ඡරියලොභාදිනිග්ගණ්හනෙන සුචිණ්ණස්ස. ඉද්ධීති දෙවිද්ධි. ජුතීති පභා, ආනුභාවො වා. බලවීරියූපපත්තීති එවං මහතා බලෙන ච වීරියෙන ච සමන්නාගමො. පුඤ්ඤන්ති පුඤ්ඤඵලං. වෙය්‍යාවච්චං බ්‍රහ්මචරියං සෙට්ඨා චරියාති කත්වා. එස නයො සෙසෙපි.

තස්මාති යස්මා සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලං සාසනං ඉධ ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති අධිප්පෙතං තස්මා. ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති ඉමිනා සමානාධිකරණානි සබ්බපදානි යොජෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති…පෙ… පකාසෙතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති ආහ.

191. වුත්තප්පකාරසම්පදන්ති යථාවුත්තං ආදිකල්‍යාණතාදිගුණසම්පදං, දූරසමුස්සාරිතමානස්සෙව සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති සම්භවති, න මානජාතිකස්සාති ආහ ‘‘නිහතමානත්තා’’ති. උස්සන්නත්තාති බහුලභාවතො. භොගාරොග්‍යාදිවත්ථුකා මදා සුප්පහෙය්‍යා හොන්ති නිමිත්තස්ස අනවත්ථානතො, න තථා කුලවිජ්ජාමදා, තස්මා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුලානං පබ්බජිතානම්පි ජාතිවිජ්ජා නිස්සාය මානජප්පනං දුප්පජහන්ති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යෙන හි…පෙ… මානං කරොන්තී’’ති. විජාතිතායාති නිහීනජාතිතාය. පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්තීති සුවිසුද්ධං කත්වා සීලං රක්ඛිතුං න සක්කොන්ති. සීලවසෙන හි සාසනෙ පතිට්ඨා, පතිට්ඨාතුන්ති වා සච්චපටිවෙධෙන ලොකුත්තරාය පතිට්ඨාය පතිට්ඨාතුං. සා හි නිප්පරියායතො සාසනෙ පතිට්ඨා නාම, යෙභුය්‍යෙන ච උපනිස්සයසම්පන්නා සුජාතා එව හොන්ති, න දුජ්ජාතා.

පරිසුද්ධන්ති රාගාදීනං අච්චන්තමෙව පහානදීපනතො නිරුපක්කිලෙසතාය සබ්බසො පරිසුද්ධං. සද්ධං පටිලභතීති පොථුජ්ජනිකසද්ධාවසෙන සද්දහති. විඤ්ඤූජාතිකානඤ්හි ධම්මසම්පත්තිග්ගහණපුබ්බිකා සද්ධා සිද්ධි ධම්මප්පමාණධම්මප්පසන්නභාවතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා, යො එවං ස්වාක්ඛාතධම්මො’’ති සද්ධං පටිලභති. ජායම්පතිකාති ඝරණීපතිකා. කාමං ‘‘ජායම්පතිකා’’ති වුත්තෙ ඝරසාමිකඝරසාමිනීවසෙන ද්වින්නංයෙව ගහණං විඤ්ඤායති. යස්ස පන පුරිසස්ස අනෙකා පජාපතියො, තත්ථ කිං වත්තබ්බං, එකායාපි සංවාසො සම්බාධොති දස්සනත්ථං ‘‘ද්වෙ’’ති වුත්තං. රාගාදිනා සකිඤ්චනට්ඨෙන, ඛෙත්තවත්ථු ආදිනා සපලිබොධට්ඨෙන රාගරජාදීනං ආගමනපථතාපි උට්ඨානට්ඨානතා එවාති ද්වෙපි වණ්ණනා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. අලග්ගනට්ඨෙනාති අස්සජ්ජනට්ඨෙන අප්පටිබද්ධභාවෙන. එවං අකුසලකුසලප්පවත්තීනං ඨානභාවෙන ඝරාවාසපබ්බජ්ජානං සම්බාධබ්භොකාසතං දස්සෙත්වා ඉදානි කුසලප්පවත්තියා එව අට්ඨානට්ඨානභාවෙන තෙසං තං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං.

සඞ්ඛෙපකථාති විසුං විසුං පදුද්ධාරං අකත්වා සමාසතො අත්ථවණ්ණනා. එකම්පි දිවසන්ති එකදිවසමත්තම්පි. අඛණ්ඩං කත්වාති දුක්කටමත්තස්සපි අනාපජ්ජනෙන අඛණ්ඩිතං කත්වා. කිලෙසමලෙන අමලීනන්ති තණ්හාසංකිලෙසාදිනා අසංකිලිට්ඨං කත්වා. පරියොදාතට්ඨෙන නිම්මලභාවෙන සඞ්ඛං විය ලිඛිතං ධොතන්ති සඞ්ඛලිඛිතන්ති ආහ ‘‘ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාග’’න්ති. ‘‘අජ්ඣාවසතා’’ති පදප්පයොගෙන ‘‘අගාර’’න්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අගාරමජ්ඣෙ’’ති. කසායෙන රත්තානි වත්ථානි කාසායානීති ආහ ‘‘කසායරසපීතතායා’’ති. පරිදහිත්වාති නිවාසෙත්වා චෙව පාරුපිත්වා ච. අගාරවාසො අගාරං උත්තරපදලොපෙන, තස්ස වඩ්ඪිආවහං අගාරස්ස හිතං.

192. භොගක්ඛන්ධොති භොගසමුදායො. ආබන්ධනට්ඨෙනාති ‘‘පුත්තො නත්තා’’තිආදිනා පෙමවසෙන සපරිච්ඡෙදං බන්ධනට්ඨෙන. ‘‘අම්හාකමෙතෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී. පිතාමහපිතුපුත්තාදිවසෙන පරිවත්තනට්ඨෙන පරිවට්ටො.

193. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරෙන පිහිතකායවචීද්වාරො, තථාභූතො ච යස්මා තෙන සංවරෙන උපෙතො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතො’’ති. ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’තිආදි තස්සෙව පාතිමොක්ඛසංවරසමන්නාගමස්ස පච්චයදස්සනං. අප්පමත්තකෙසූති අසඤ්චිච්ච ආපන්නඅනුඛුද්දකෙසු චෙව සහසා උප්පන්නඅකුසලචිත්තුප්පාදෙසු ච. භයදස්සාවීති භයදස්සනසීලො. සම්මා ආදියිත්වාති සක්කච්චං යාවජීවං අවීතික්කමවසෙන ආදියිත්වා. තං තං සික්ඛාපදන්ති තං තං සික්ඛාකොට්ඨාසං. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති පාඨෙ. සඞ්ඛෙපොති සඞ්ඛෙපවණ්ණනා. විත්ථාරො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14) වුත්තො, තස්මා සො තත්ථ, තංසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. ටී. 1.14) ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

ආචාරගොචරග්ගහණෙනෙවාති ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’ති වචනෙනෙව. තෙනාහ ‘‘කුසලෙ කායකම්මවචීකම්මෙ ගහිතෙපී’’ති. අධිකවචනං අඤ්ඤමත්ථං බොධෙතීති කත්වා තස්ස ආජීවපාරිසුද්ධිසීලස්ස උප්පත්තිද්වාරදස්සනත්ථං…පෙ… කුසලෙනාති වුත්තං, සබ්බසො අනෙසනප්පහානෙන අනවජ්ජෙනාති අත්ථො. යස්මා ‘‘කතමෙ ච ථපති කුසලා සීලා කුසලං කායකම්මං කුසලං වචීකම්ම’’න්ති (ම. නි. 2.265) සීලස්ස කුසලකායවචීභාවං දස්සෙත්වා ‘‘ආජීවපරිසුද්ධම්පි ඛො අහං ථපති සීලස්මිං වදාමී’’ති (ම. නි. 2.265) එවං පවත්තාය මුණ්ඩිකසුත්තදෙසනාය ‘‘කායකම්මවචීකම්මෙන සමන්නාගතො කුසලෙන, පරිසුද්ධාජීවො’’ති අයං දෙසනා එකසඞ්ගහා අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මුණ්ඩිකසුත්තවසෙන වා එවං වුත්ත’’න්ති. සීලස්මිං වදාමීති ‘‘සීල’’න්ති වදාමි, ‘‘සීලස්මිං අන්තොගධං පරියාපන්න’’න්ති වදාමීති වා අත්ථො. පරියාදානත්ථන්ති පරිග්ගහත්ථං.

තිවිධෙන සීලෙනාති චූළසීලං මජ්ඣිමසීලං මහාසීලන්ති එවං තිවිධෙන සීලෙන. මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු, න කායපඤ්චමෙසු. යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පප්පකාරවසෙන තිවිධෙන සන්තොසෙන.

චූළමජ්ඣිමමහාසීලවණ්ණනා

194-211. ‘‘සීලස්මි’’න්ති ඉදං නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘එකං සීලං හොතීති අත්ථො’’ති. අයමෙව අත්ථොති පච්චත්තවචනත්ථො එව. බ්‍රහ්මජාලෙති බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.7).

212. අත්තානුවාදපරානුවාදදණ්ඩභයාදීනි අසංවරමූලකානි. සීලස්සාසංවරතොති සීලස්ස අසංවරණතො, සීලසංවරාභාවතොති අත්ථො. භවෙය්‍යාති උප්පජ්ජෙය්‍ය. යථාවිධානවිහිතෙනාති යථාවිධානසම්පාදිතෙන. අවිප්පටිසාරාදිනිමිත්තං උප්පන්නචෙතසිකසුඛසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි ඵුට්ඨසරීරස්ස උළාරං කායිකං සුඛං භවතීති ආහ ‘‘අවිප්පටිසාර…පෙ… පටිසංවෙදෙතී’’ති.

ඉන්ද්‍රියසංවරකථාවණ්ණනා

213. විසෙසො කම්මත්ථාපෙක්ඛතාය සාමඤ්ඤස්ස න තෙහි පරිචත්තොති ආහ ‘‘චක්ඛු-සද්දො කත්ථචි බුද්ධචක්ඛුම්හි වත්තතී’’ති. විජ්ජමානමෙව හි අභිධෙය්‍යෙ විසෙසත්ථං විසෙසන්තරනිවත්තනවසෙන විසෙසසද්දො විභාවෙති, න අවිජ්ජමානං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං බුද්ධානංයෙව චක්ඛුදස්සනන්ති බුද්ධචක්ඛු, ආසයානුසයඤාණං, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච. සමන්තතො සබ්බසො දස්සනට්ඨෙන සමන්තචක්ඛු, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. අරියමග්ගත්තයපඤ්ඤාති හෙට්ඨිමෙ අරියමග්ගත්තයෙ පඤ්ඤා. ඉධාති ‘‘චක්ඛුනා රූප’’න්ති ඉමස්මිං පාඨෙ. අයං චක්ඛු-සද්දො පසාද…පෙ… වත්තති නිස්සයවොහාරෙ නිස්සිතස්ස වත්තබ්බතො යථා. ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. අසම්මිස්සන්ති කිලෙසදුක්ඛෙන අවොමිස්සං. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධ’’න්ති. සති හි සුවිසුද්ධෙ ඉන්ද්‍රියසංවරෙ, පධානභූතපාපධම්මවිගමෙන අධිචිත්තානුයොගො හත්ථගතො එවං හොතීති ආහ ‘‘අධිචිත්තසුඛං පටිසංවෙදෙතී’’ති.

සතිසම්පජඤ්ඤකථාවණ්ණනා

214. සමන්තතො, පකට්ඨං වා සවිසෙසං ජානාතීති සම්පජානො, සම්පජානස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං, තථාපවත්තඤාණං. තස්ස විභජනං සම්පජඤ්ඤභාජනීයං, තස්මිං සම්පජඤ්ඤභාජනීයම්හි. අභික්කමනං අභික්කන්තන්ති ආහ ‘‘අභික්කන්තං වුච්චති ගමන’’න්ති. තථා පටික්කමනං පටික්කන්තන්ති ආහ ‘‘පටික්කන්තං නිවත්තන’’න්ති. නිවත්තනන්ති ච නිවත්තිමත්තං. නිවත්තිත්වා පන ගමනං ගමනමෙව. අභිහරන්තොති ගමනවසෙන කායං උපනෙන්තො. ඨානනිසජ්ජාසයනෙසු යො ගමනවිධුරො කායස්ස පුරතො අභිහාරො, සො අභික්කමො, පච්ඡතො අපහරණං පටික්කමොති දස්සෙන්තො ‘‘ඨානෙපී’’තිආදිමාහ. ආසනස්සාති පීඨකාදිආසනස්ස. පුරිමඅඞ්ගාභිමුඛොති අටනිකාදිපුරිමාවයවාභිමුඛො. සංසරන්තොති සංසප්පන්තො. පච්චාසංසරන්තොති පටිආසප්පන්තො. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා නිපන්නස්සෙව අභිමුඛසංසප්පනපටිආසප්පනානි නිදස්සෙති.

සම්මා පජානනං සම්පජානං, තෙන අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස කරණසීලො සම්පජානකාරීති ආහ ‘‘සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී’’ති. සම්පජානසද්දස්ස සම්පජඤ්ඤපරියායතා පුබ්බෙ වුත්තා එව. සම්පජඤ්ඤං කරොතෙවාති අභික්කන්තාදීසු අසම්මොහං උප්පාදෙති එව. සම්පජඤ්ඤස්ස වා කාරො එතස්ස අත්ථීති සම්පජානකාරී. ධම්මතො වඩ්ඪිසඞ්ඛාතෙන සහ අත්ථෙන වත්තතීති සාත්ථකං, අභික්කන්තාදි. සාත්ථකස්ස සම්පජානනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සප්පායස්ස අත්තනො හිතස්ස සම්පජානනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු භික්ඛාචාරගොචරෙ, අඤ්ඤත්ථාපි ච පවත්තෙසු අවිජහිතෙ කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරෙ සම්පජඤ්ඤං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු අසම්මුය්හනමෙව සම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. පරිග්ගහෙත්වාති තූලෙත්වා තීරෙත්වා පටිසඞ්ඛායාති, අත්ථො. සඞ්ඝදස්සනෙනෙව උපොසථපවාරණාදිඅත්ථං ගමනං සඞ්ගහිතං. අසුභදස්සනාදීති ආදි-සද්දෙන කසිණපරිකම්මාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘චෙතියං වා බොධිං වා දිස්වාපි හී’’තිආදි වුත්තං. අරහත්තං පාපුණාතීති උක්කට්ඨනිද්දෙසො එසො. සමථවිපස්සනුප්පාදනම්පි හි භික්ඛුනො වඩ්ඪියෙව. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො.

තස්මිං පනාති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤවසෙන පරිග්ගහිතඅත්ථෙ. ‘‘අත්ථොති ධම්මතො වඩ්ඪී’’ති යං සාත්ථකන්ති අධිප්පෙතං, තං සප්පායං එවාති සියා කස්සචි ආසඞ්කාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘චෙතියදස්සනං තාවා’’තිආදි ආරද්ධං. චිත්තකම්මරූපකානි වියාති චිත්තකම්මකතා පටිමායො විය, යන්තපයොගෙන වා විචිත්තකම්මා පටිමායො විය. අසමපෙක්ඛනං ගෙහස්සිත අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාවසෙන ආරම්මණස්ස අයොනිසො ගහණං. යං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි (ම. නි. 3.308). හත්ථිආදිසම්මද්දෙන ජීවිතන්තරායො. විසභාගරූපදස්සනාදිනා බ්‍රහ්මචරියන්තරායො.

පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛූනං අනුවත්තනකථා ආචිණ්ණා, අනනුවත්තනකථා පන තස්සා දුතියා නාම හොතීති ආහ ‘‘ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා’’ති. එවන්ති ‘‘සචෙ පනා’’තිආදිකං සබ්බම්පි වුත්තාකාරං පච්චාමසති, න ‘‘පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභ’’න්තිආදිකං වුච්චමානං.

යොගකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය භාවනාය ආරම්මණං ‘‘කම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචර’’න්ති. උග්ගහෙත්වාති යථා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, එවං උග්ගහකොසල්ලස්ස සම්පාදනවසෙන උග්ගහෙත්වා.

හරතීති කම්මට්ඨානං පවත්තෙති, යාව පිණ්ඩපාතපටික්කමා අනුයුඤ්ජතීති අත්ථො. න පච්චාහරතීති ආහාරූපයොගතො යාව දිවාඨානුපසඞ්කමනා කම්මට්ඨානං න පටිනෙති. සරීරපරිකම්මන්ති මුඛධොවනාදිසරීරපටිජග්ගනං. ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙති ද්වෙ තයො නිසජ්ජාවාරෙ ද්වෙ තීණි උණ්හාසනානි. තෙනාහ ‘‘උසුමං ගාහාපෙන්තො’’ති. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති කම්මට්ඨානමුඛෙනෙව කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො එව, තෙන ‘‘පත්තොපි අචෙතනො’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.214) වක්ඛමානං කම්මට්ඨානං, යථාපරිහරියමානං වා අවිජහිත්වාති දස්සෙති. තථෙවාති තික්ඛත්තුමෙව. පරිභොගචෙතියතො සාරීරිකචෙතියං ගරුතරන්ති කත්වා ‘‘චෙතියං වන්දිත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාය වසෙන වුත්තං. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘චෙතියං බාධයමානා බොධිසාඛා හරිතබ්බා’’ති වුත්තා. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙනෙව බොධියං පණිපාතකරණන්ති ආහ ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො සම්මුඛා විය නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා’’ති. ගාමසමීපෙති ගාමස්ස උපචාරට්ඨානෙ. ජනසඞ්ගහත්ථන්ති ‘‘මයි අකථෙන්තෙ එතෙසං කො කථෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන ජනසඞ්ගහත්ථං. තස්මාති යස්මා ‘‘ධම්මකථා නාම කථෙතබ්බා එවා’’ති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති, යස්මා ච ධම්මකථා කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති අත්තනා පරිහරියමානං කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො තදනුගුණංයෙව ධම්මකථං කථෙත්වා. අනුමොදනං වත්වාති එත්ථාපි ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙවා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙවාති ‘‘පරිචිතො අපරිචිතො’’තිආදි විභාගං අකත්වා සම්පත්තකොටියා එව, සමාගමමත්තෙනෙවාති අත්ථො. භයෙති පරචක්කාදිභයෙ.

‘‘කම්මජතෙජො’’ති ගහණිං සන්ධායාහ. කම්මට්ඨානං වීථිං නාරොහති ඛුදාපරිස්සමෙන කිලන්තකායත්තා සමාධානාභාවතො. අවසෙසට්ඨානෙති යාගුයා අග්ගහිතට්ඨානෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්ස අවිච්ඡෙදදස්සනමෙතං, යථා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං පවත්තාය සරපටිපාතියා අනවිච්ඡෙදො, එවමෙතස්සපීති.

නික්ඛිත්තධුරො භාවනානුයොගෙ. වත්තපටිපත්තියා අපූරණෙන සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා. ‘‘කාමෙසු අවීතරාගො හොති, කායෙ අවීතරාගො, රූපෙ අවීතරාගො, යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති, අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතී’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) එවං වුත්තපඤ්චවිධචෙතොඛිලවිනිබන්ධචිත්තො. චරිත්වාති පවත්තිත්වා.

ගතපච්චාගතිකවත්තවසෙනාති භාවනාසහිතංයෙව භික්ඛාය ගතපච්චාගතං ගමනපච්චාගමනං එතස්ස අත්ථීති ගතපච්චාගතිකං, තදෙව වත්තං, තස්ස වසෙන. අත්තකාමාති අත්තනො හිතසුඛං ඉච්ඡන්තා, ධම්මච්ඡන්දවන්තොති අත්ථො. ධම්මො හි හිතං තන්නිමිත්තකඤ්ච සුඛන්ති. අථ වා විඤ්ඤූනං නිබ්බිසෙසත්තා, අත්තභාවපරියාපන්නත්තා ච අත්තා නාම ධම්මො, තං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා.

උසභං නාම වීසති යට්ඨියො. තාය සඤ්ඤායාති තාය පාසාණසඤ්ඤාය, එත්තකං ඨානං ආගතාති ජානන්තාති අධිප්පායො. සොයෙව නයොති ‘‘අයං භික්ඛූ’’තිආදිකො යො ඨානෙ වුත්තො, සො එව නිසජ්ජායපි නයො. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තානං ඡින්නභත්තභාවභයෙනපි යොනිසොමනසිකාරං පරිබ්‍රූහෙති. මද්දන්තාති ධඤ්ඤකරණට්ඨානෙ සාලිසීසානි මද්දන්තා.

මහාපධානං පූජෙස්සාමීති අම්හාකං අත්ථාය ලොකනාථෙන ඡවස්සානි කතං දුක්කරචරියමෙවාහං යථාසත්ති පූජෙස්සාමීති. පටිපත්තිපූජා හි සත්ථුපූජා, න ආමිසපූජාති. ‘‘ඨානචඞ්කමමෙවා’’ති අධිට්ඨාතබ්බඉරියාපථවසෙන වුත්තං, න භොජනාදිකාලෙසු අවස්සං කත්තබ්බනිසජ්ජාය පටික්ඛෙපවසෙන.

වීථිං ඔතරිත්වා ඉතො චිතො ච අනොලොකෙත්වා පඨමමෙව වීථියො සල්ලක්ඛෙතබ්බාති ආහ ‘‘වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති. යං සන්ධාය වුච්චති ‘‘පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙනා’’ති, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සති. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතන්ති ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58; මහානි. 206) වුත්තෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං කත්වා. ‘‘නෙව දවායා’’තිආදි පටික්ඛෙපදස්සනං.

පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොතීති සම්බන්ධො. එවං සබ්බත්ථ ඉතො පරෙසුපි. තත්ථ පච්චෙකබොධියා උපනිස්සයසම්පදා කප්පානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, සතසහස්සඤ්ච තජ්ජාපුඤ්ඤඤාණසම්භරණං. සාවකබොධියා අග්ගසාවකානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, කප්පසතසහස්සඤ්ච, මහාසාවකානං (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.1288) සතසහස්සමෙව තජ්ජාපුඤ්ඤඤාණසම්භරණං. ඉතරෙසං අතීතාසු ජාතීසු විවට්ටසන්නිස්සයවසෙන නිබ්බත්තිතං නිබ්බෙධභාගියං කුසලං. බාහියො දාරුචීරියොති බාහියවිසයෙ සඤ්ජාතසංවඩ්ඪතාය බාහියො, දාරුචීරපරිහරණෙන දාරුචීරියොති ච සමඤ්ඤාතො. සො හි ආයස්මා ‘‘තස්මාතිහ තෙ, බාහිය, එවං සික්ඛිතබ්බං ‘දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ, මුතෙ, විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සතී’ති, එවඤ්හි තෙ බාහිය සික්ඛිතබ්බං. යතො ඛො තෙ බාහිය දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ, මුතෙ, විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සති, තතො ත්වං, බාහිය, න තෙන. යතො ත්වං, බාහිය, න තෙන, තතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථ. යතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථ, තතො ත්වං, බාහිය, නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (උදා. 10) එත්තකාය දෙසනාය අරහත්තං සච්ඡාකාසි. එවං සාරිපුත්තත්ථෙරාදීනං මහාපඤ්ඤතාදිදීපනානි සුත්තපදානි විත්ථාරතො වෙදිතබ්බානි.

තන්ති අසම්මුය්හනං එවන්ති ඉදානි වුච්චමානමාකාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘අත්තා අභික්කමතී’’ති ඉමිනා අන්ධපුථුජ්ජනස්ස දිට්ඨිගාහවසෙන අභික්කමෙ සම්මුය්හනං දස්සෙති, ‘‘අහං අභික්කමාමී’’ති පන ඉමිනා මානගාහවසෙන. තදුභයං පන තණ්හාය විනා න හොතීති තණ්හගාහවසෙනපි සම්මුය්හනං දස්සිතමෙව හොති. ‘‘තථා අසම්මුය්හන්තො’’ති වත්වා තං අසම්මුය්හනං යෙන ඝනවිනිබ්භොගෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභික්කමාමී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස පච්චයො. උද්ධරණගතිකා හි තෙජොධාතූති. උද්ධරණෙ වායොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘එකෙකපාදුද්ධරණෙ…පෙ… බලවතියොති ආහ. යස්මා පන තෙජොධාතුයා අනුගතා වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො. තිරියගතිකාය හි වායොධාතුයා අතිහරණවීතිහරණෙසු සාතිසයො බ්‍යාපාරොති. තෙජොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘තථා අතිහරණවීතිහරණෙසූ’’ති ආහ. සතිපි අනුගමකඅනුගන්තබ්බතාවිසෙසෙ තෙජොධාතුවායොධාතුභාවමත්තං සන්ධාය තථා-සද්දග්ගහණං,. තත්ථ අක්කන්තට්ඨානතො පාදස්ස උක්ඛිපනං උද්ධරණං. ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරතො හරණං අතිහරණං, ඛාණුආදිපරිහරණත්ථං, පතිට්ඨිතපාදඝට්ටනපරිහරණත්ථං වා පස්සෙන හරණං වීතිහරණං. යාව පතිට්ඨිතපාදො, තාව ආහරණං අතිහරණං, තතො පරං හරණං වීතිහරණන්ති අයං වා එතෙසං විසෙසො.

යස්මා පථවීධාතුයා අනුගතා ආපොධාතු වොස්සජ්ජනස්ස පච්චයො. ගරුතරසභාවා හි ආපොධාතූති. වොස්සජ්ජනෙ පථවීධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා තාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වොස්සජ්ජනෙ…පෙ… බලවතියො’’ති. යස්මා පන ආපොධාතුයා අනුගතා පථවීධාතු සන්නික්ඛෙපනස්ස පච්චයො, පතිට්ඨාභාවෙ විය පතිට්ඨාපනෙපි තස්සා සාතිසයකිච්චත්තා ආපොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තථා ඝට්ටනකිරියාය පථවීධාතුයා වසෙන සන්නිරුජ්ඣනස්ස සිජ්ඣනතො තත්ථාපි පථවීධාතුයා ආපොධාතුඅනුගතභාවො, තස්මා වුත්තං ‘‘තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුජ්ඣනෙසූ’’ති.

තත්ථාති තස්මිං අභික්කමනෙ, තෙසු වා වුත්තෙසු උද්දරණාදීසු කොට්ඨාසෙසු. උද්ධරණෙති උද්ධරණක්ඛණෙ. රූපාරූපධම්මාති උද්ධරණාකාරෙන පවත්තා රූපධම්මා, තංසමුට්ඨාපකා අරූපධම්මා ච. අතිහරණං න පාපුණන්ති ඛණමත්තාවට්ඨානතො. තත්ථ තත්ථෙවාති යත්ථ යත්ථ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව. න හි ධම්මානං දෙසන්තරසඞ්කමනං අත්ථි. ‘‘පබ්බං පබ්බ’’තිආදි උද්ධරණාදිකොට්ඨාසෙ සන්ධාය සභාගසන්තතිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අතිඉත්තරො හි රූපධම්මානම්පි පවත්තික්ඛණො, ගමනස්සාදීනං, දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියෙන පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි පාදෙ ච බන්ධඛුරධාරා සමාගමතොපි සීඝතරො. යථා තිලානං භජ්ජියමානානං පටපටායනෙන භෙදො ලක්ඛීයති, එවං සඞ්ඛතධම්මානං උප්පාදෙනාති දස්සනත්ථං ‘‘පටපටායන්තා’’ති වුත්තං. උප්පන්නා හි එකන්තතො භිජ්ජන්තීති. ‘‘සද්ධිං රූපෙනා’’ති ඉදං තස්ස තස්ස චිත්තස්ස නිරොධෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣනකරූපධම්මානං වසෙන වුත්තං, යං තතො සත්තරසමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං. අඤ්ඤථා යදි රූපාරූපධම්මා සමානක්ඛණා සියුං, ‘‘රූපං ගරුපරිණාමං දන්ධනිරොධ’’න්තිආදිවචනෙහි විරොධො සියා, තථා ‘‘නාහං භික්ඛවෙ අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48) එවං ආදිපාළියා. චිත්තචෙතසිකා හි සාරම්මණසභාවා යථාබලං අත්තනො ආරම්මණපච්චයභූතමත්ථං විභාවෙන්තො එව උප්පජ්ජන්තීති තෙසං තංසභාවනිප්ඵත්තිඅනන්තරං නිරොධො. රූපධම්මා පන අනාරම්මණා පකාසෙතබ්බා, එවං තෙසං පකාසෙතබ්බභාවනිප්ඵත්ති සොළසහි චිත්තෙහි හොතීති තඞ්ඛණායුකතා තෙසං ඉච්ඡිතා, ලහුවිඤ්ඤාණවිසයසඞ්ගතිමත්තප්පච්චයතාය තිණ්ණං ඛන්ධානං, විසයසඞ්ගතිමත්තතාය ච විඤ්ඤාණස්ස ලහුපරිවත්තිතා, දන්ධමහාභූතප්පච්චයතාය රූපධම්මානං දන්ධපරිවත්තිතා. නානාධාතුයා යථාභූතඤාණං ඛො පන තථාගතස්සෙව, තෙන ච පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මොව වුත්තො, පච්ඡාජාතපච්චයො ච තථෙවාති රූපාරූපධම්මානං සමානක්ඛණතා න යුජ්ජතෙව. තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣතීති යං පුරිමුප්පන්නං චිත්තං, තං අඤ්ඤං, තං පන නිරුජ්ඣන්තං අපරස්ස අනන්තරාදිපච්චයභාවෙනෙව නිරුජ්ඣතීති තථාලද්ධපච්චයං අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං. යදි එවං තෙසං අන්තරො ලබ්භෙය්‍යාති? නොති ආහ ‘‘අවීචි මනුප්පබන්ධො’’ති, යථා වීචි අන්තරො න ලබ්භති, ‘‘තදෙවෙත’’න්ති අවිසෙසවිදූ මඤ්ඤන්ති, එවං අනු අනු පබන්ධො චිත්තසන්තානො රූපසන්තානො ච නදීසොතොව නදියං උදකප්පවාහො විය වත්තති.

අභිමුඛං ලොකිතං ආලොකිතන්ති ආහ ‘‘පුරතො පෙක්ඛන’’න්ති. යස්මා යංදිසාභිමුඛො ගච්ඡති, තිට්ඨති, නිසීදති වා තදභිමුඛං පෙක්ඛනං ආලොකිතං, තස්මා තදනුගතවිදිසාලොකනං විලොකිතන්ති ආහ ‘‘විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛන’’න්ති. සම්මජ්ජනපරිභණ්ඩාදිකරණෙ ඔලොකිතස්ස, උල්ලොකහරණාදීසු උල්ලොකිතස්ස, පච්ඡතො ආගච්ඡන්තපරිස්සයස්ස පරිවජ්ජනාදීසු අපලොකිතස්ස සියා සම්භවොති ආහ ‘‘ඉමිනා වා මුඛෙන සබ්බානිපි තානි ගහිතානෙවා’’ති.

කායසක්ඛින්ති කායෙන සච්ඡිකතවන්තං, පච්චක්ඛකාරිනන්ති අත්ථො. සො හි ආයස්මා විපස්සනාකාලෙ ‘‘යමෙවාහං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතං නිස්සාය සාසනෙ අනභිරතිආදිවිප්පකාරං පත්තො, තමෙව සුට්ඨු නිග්ගහෙස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො බලවහිරොත්තප්පො, තත්ථ ච කතාධිකාරත්තා ඉන්ද්‍රියසංවරෙ උක්කංසපාරමිප්පත්තො, තෙනෙව නං සත්ථා ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං, යදිදං නන්දො’’ති (අ. නි. 1.235) එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච වෙදිතබ්බා ආලොකිතවිලොකිතස්සාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තස්මාති කම්මට්ඨානාවිජහනස්සෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤභාවතොති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. අත්තනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව ආලොකනවිලොකනං කාතබ්බං, ඛන්ධාදිකම්මට්ඨානා අඤ්ඤො උපායො න ගවෙසිතබ්බොති අධිප්පායො. ආලොකිතාදිසමඤ්ඤාපි යස්මා ධම්මමත්තස්සෙව පවත්තිවිසෙසො, තස්මා තස්ස යාථාවතො පජානනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති දස්සෙතුං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදි වුත්තං. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙනාති කිරියමයචිත්තසමුට්ඨානාය වායොධාතුයා චලනාකාරප්පවත්තිවසෙන. අධො සීදතීති අධො ගච්ඡති. උද්ධං ලඞ්ඝෙතීති ලඞ්ඝං විය උපරි ගච්ඡති.

අඞ්ගකිච්චං සාධයමානන්ති පධානභූතඅඞ්ගකිච්චං නිප්ඵාදෙන්තං හුත්වාති අත්ථො. ‘‘පඨමජවනෙපි…පෙ… න හොතී’’ති ඉදං පඤ්චද්වාරවීථියං ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදීනං අභාවං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ආවජ්ජන වොට්ඨබ්බපනානං අයොනිසො ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනවසෙන ඉට්ඨෙ ඉත්ථිරූපාදිම්හි ලොභමත්තං, අනිට්ඨෙ ච පටිඝමත්තං උප්පජ්ජති, මනොද්වාරෙ පන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදි හොති. තස්ස පඤ්චද්වාරජවනං මූලං, යථාවුත්තං වා සබ්බං භවඞ්ගාදි. එවං මනොද්වාරජවනස්ස මූලවසෙන මූලපරිඤ්ඤා වුත්තා. ආගන්තුකතාවකාලිකතා පන පඤ්චද්වාරජවනස්සෙව අපුබ්බභාවවසෙන, ඉත්තරභාවවසෙන ච වුත්තා. ‘‘හෙට්ඨුපරියවසෙන භිජ්ජිත්වා පතිතෙසූ’’ති හෙට්ඨිමස්ස උපරිමස්ස ච අපරාපරං භඞ්ගප්පත්තිමාහ.

තන්ති ජවනං, තස්ස අයුත්තන්ති සම්බන්ධො. ආගන්තුකො අබ්භාගතො.

උදයබ්බයපරිච්ඡින්නො තාවතකො කාලො එතෙසන්ති තාවකාලිකානි.

එතං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. සමවායෙති සාමග්ගියං. තත්ථාති පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන ආලොකනවිලොකනෙ පඤ්ඤායමානෙ තබ්බිනිමුත්තො කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති.

‘‘උපනිස්සයපච්චයො’’ති ඉදං සුත්තන්තනයෙන පරියායතො වුත්තං. සහජාතපච්චයොති නිදස්සනමත්තමෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයානම්පි ලබ්භනතො.

කාලෙ සමඤ්ඡිතුං යුත්තකාලෙ සමඤ්ඡන්තස්ස. තථා පසාරෙන්තස්සාති එත්ථාපි. මණිසප්පො නාම එකා සප්පජාතීති වදන්ති. ලළනන්ති කම්පනං, ලීළාකරණං වා.

උණ්හපකතිකො පරිළාහබහුලකායො. සීලවිදූසනෙන අහිතාවහත්තා මිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නං අසප්පායං. ‘‘චීවරම්පි අචෙතන’’න්තිආදිනා චීවරස්ස විය කායොපි අචෙතනොති කායස්ස අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පරිදීපෙන්තො ඉතරීතරසන්තොසස්ස කාරණං දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතොති ආහතචතුපඤ්චගණ්ඨිකො, චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහි වා ආහතො තථා.

අට්ඨවිධොපි අත්ථොති අට්ඨවිධොපි පයොජනවිසෙසො මහාසිවත්ථෙරවාදවසෙන ‘‘ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23, 422; ම. නි. 2.387; අ. නි. 2.341; 8.9; ධ. ස. 1355; විභ. 518; මහානි. 206) නයෙන වුත්තො දට්ඨබ්බො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘නෙව දවායාතිආදිනා (ම. නි. 1.23, 422; ම. නි. 2.387; අ. නි. 8.9; ධ. ස. 1355; විභ. 518; මහානි. 206) නයෙනා’’ති පන පටික්ඛෙපඞ්ගදස්සනමුඛෙන දෙසනාය ආගතත්තා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

පථවිසන්ධාරකජලස්ස තංසන්ධාරකවායුනා විය පරිභුත්තස්ස ආහාරස්ස වායොධාතුයාව ආසයෙ අවට්ඨානන්ති ආහ ‘‘වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨතී’’ති. අතිහරතීති යාව මුඛා අභිහරති. වීතිහරතීති තතො කුච්ඡියං වීමිස්සං කරොන්තො හරති. අතිහරතීති වා මුඛද්වාරං අතික්කාමෙන්තො හරති. වීතිහරතීති කුච්ඡිගතං පස්සතො හරති, පරිවත්තෙතීති අපරාපරං චාරෙති. එත්ථ ච ආහාරස්ස ධාරණපරිවත්තනසඤ්චුණ්ණනවිසොසනානි පථවීධාතුසහිතා එව වායොධාතු කරොති, න කෙවලාති තානි පථවීධාතුයාපි කිච්චභාවෙන වුත්තානි. අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙතීති යථා වායොධාතු ආදීහි අඤ්ඤෙහි විසොසනං න හොති, තථා අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙති. තෙජොධාතූති ගහණීසඞ්ඛාතා තෙජොධාතු. සා හි අන්තොපවිට්ඨං ආහාරං පරිපාචෙති. අඤ්ජසො හොතීති ආහාරස්ස පවෙසනාදීනං මග්ගො හොති. ආභුජතීති පරියෙසනවසෙන, අජ්ඣොහරණජිණ්ණාජිණ්ණතාදිපටිසංවෙදනවසෙන ච ආවජ්ජෙති, විජානාතීති අත්ථො. තංතංවිජානනස්ස පච්චයභූතොයෙව හි පයොගො ‘‘සම්මාපයොගො’’ති වුත්තො. යෙන හි පයොගෙන පරියෙසනාදි නිප්ඵජ්ජති, සො තබ්බිසයවිජානනම්පි නිප්ඵාදෙති නාම තදවිනාභාවතො. අථ වා සම්මාපයොගං සම්මාපටිපත්ති මන්වාය ආගම්ම ආභුජති සමන්නාහරති. ආභොගපුබ්බකො හි සබ්බොපි විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති තථා වුත්තං.

ගමනතොති භික්ඛාචාරවසෙන ගොචරගාමං උද්දිස්ස ගමනතො. පරියෙසනතොති ගොචරගාමෙ භික්ඛත්ථං ආහිණ්ඩනතො. පරිභොගතොති ආහාරස්ස පරිභුඤ්ජනතො. ආසයතොති පිත්තාදිආසයතො. ආසයති එත්ථ එකජ්ඣං පවත්තමානොපි කම්මඵලවවත්ථිතො හුත්වා මරියාදවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො සයති තිට්ඨති පවත්තතීති ආසයො, ආමාසයස්ස උපරි තිට්ඨනකො පිත්තාදිකො. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො. නිධානන්ති යථාභුත්තො ආහාරො නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති එත්ථාති නිධානං, ආමාසයො. තතො නිධානතො. අපරිපක්කතොති ගහණීසඞ්ඛාතෙන කම්මජතෙජෙන අවිපක්කතො. පරිපක්කතොති යථාභුත්තස්ස ආහාරස විපක්කභාවතො. ඵලතොති නිප්ඵත්තිතො. නිස්සන්දතොති ඉතො චිතො ච නිස්සන්දනතො. සම්මක්ඛනතොති සබ්බසො මක්ඛනතො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. ටී. 1.294) ගහෙතබ්බො.

සරීරතො සෙදා මුච්චන්තීති වෙගසංධාරණෙන උප්පන්නපරිළාහතො සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. අඤ්ඤෙ ච රොගා කණ්ණසූලභගන්දරාදයො. අට්ඨානෙති මනුස්සාමනුස්සපරිග්ගහිතෙ අයුත්තට්ඨානෙ ඛෙත්තදෙවායතනාදිකෙ. කුද්ධා හි අමනුස්සා, මනුස්සාපි වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති. නිස්සට්ඨත්තා නෙව අත්තනො, කස්සචි අනිස්සජ්ජිතත්තා, ජිගුච්ඡනීයත්තා ච න පරස්ස. උදකතුම්බතොති වෙළුනාළිආදිඋදකභාජනතො. තන්ති ඡඩ්ඩිතඋදකං.