චතුබ්‍යූහහාරවණ්ණනා

නින්දාපසංසාහි සම්මාකම්පිතචෙතසා මිච්ඡාජීවතො අනොරතා සස්සතාදිමිච්ඡාභිනිවෙසිනො සීලාදිධම්මක්ඛන්ධෙසු අප්පතිට්ඨිතතාය සම්මාසම්බුද්ධගුණරසස්සාදවිමුඛා වෙනෙය්‍යා ඉමිස්සා දෙසනාය නිදානං. තෙ යථාවුත්තදොසවිනිමුත්තා කථං නු ඛො සම්මාපටිපත්තියා උභයහිතපරා භවෙය්‍යුන්ති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. පදනිබ්බචනං නිරුත්ති. තං ‘‘එව’’න්තිආදිනිදානපදානං, ‘‘මම’’න්තිආදිපාළිපදානඤ්ච අට්ඨකථාවසෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා අතිවිත්ථාරභයෙන න විත්ථාරයිම්හ. පදපදත්ථනිද්දෙසනික්ඛෙපසුත්තදෙසනාසන්ධිවසෙන ඡබ්බිධා සන්ධි. තත්ථ පදස්ස පදන්තරෙන සම්බන්ධො පදසන්ධි. තථා පදත්ථස්ස පදත්ථන්තරෙන සම්බන්ධො පදත්ථසන්ධි. නානානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස තංතංඅනුසන්ධීහි සම්බන්ධො, එකානුසන්ධිකස්ස ච පුබ්බාපරසම්බන්ධො නිද්දෙසසන්ධි, යා අට්ඨකථායං පුච්ඡානුසන්ධිඅජ්ඣාසයානුසන්ධියථානුසන්ධිවසෙන තිවිධා විභත්තා, තා පනෙතා තිස්සොපි සන්ධියො අට්ඨකථායං විචාරිතා එව. සුත්තසන්ධි ච පඨමං නික්ඛෙපවසෙන අම්හෙහි පුබ්බෙ දස්සිතායෙව. එකිස්සා දෙසනාය දෙසනාන්තරෙන සද්ධිං සංසන්දනං දෙසනාසන්ධි, සා එවං වෙදිතබ්බා – ‘‘මමං වා භික්ඛවෙ…පෙ… න චෙතසො අනභිරද්ධි කරණීයා’’ති අයං දෙසනා ‘‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි භික්ඛවෙ කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔක්කන්තෙය්‍යුං, තත්‍රපි යො මනො පදූසෙය්‍ය, න මෙ සො තෙන සාසනකරො’’ති (ම. නි. 1.232) ඉමාය දෙසනාය සද්ධිං සංසන්දති. ‘‘තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො’’ති ‘‘කම්මස්සකා මාණව සත්තා…පෙ… දායාදා භවිස්සන්තී’’ති (අ. නි. 10.216) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. ‘‘අපි තුම්හෙ…පෙ… ආජානෙය්‍යාථා’’ති ‘‘කුද්ධො අත්ථං…පෙ… සහතෙ නර’’න්ති (අ. නි. 7.64; මහානි. 5, 156, 195) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති.

‘‘මමං වා භික්ඛවෙ පරෙ වණ්ණං…පෙ… න චෙතසො උබ්බිල්ලාවිතත්තං කරණීය’’න්ති ‘‘ධම්මාපි වො භික්ඛවෙ පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා (ම. නි. 1.240). කුල්ලූපමං වො භික්ඛවෙ ධම්මං දෙසෙස්සාමි, නිත්ථරණත්ථාය, නො ගහණත්ථායා’’ති (ම. නි. 1.240) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. ‘‘තත්‍ර චෙ තුම්හෙහි…පෙ… උබ්බිලාවිතා, තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො’’ති ‘‘ලුද්ධොඅත්ථං…පෙ… සහතෙ නර’’න්ති (ඉතිවු. 88; මහානි. 5.156, 195; චූළනි. 128) ‘‘කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, තණ්හාඡදනඡාදිතා’’ති (උදා. 64; නෙත්ති. 27, 90; පෙටකො. 14) ඉමාහි දෙසනාහි සංසන්දති.

‘‘අප්පමත්තකං…පෙ… සීලමත්තක’’න්ති ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං ඛො බ්‍රාහ්මණ යඤ්ඤො පුරිමෙහි යඤ්ඤෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’තිආදිකාය (දී. නි. 1.353) දෙසනාය සංසන්දති, පඨමජ්ඣානස්ස සීලතො මහප්ඵලමහානිසංසතරභාවවචනෙන ඣානතො සීලස්ස අප්පභාවදීපනතො.

‘‘පාණාතිපාතං පහායා’’තිආදි ‘‘සමණො ඛලු භො ගොතමො සීලවා…පෙ… කුසලසීලෙන සමන්නාගතො’’තිආදිකාහි (දී. නි. 1.304) දෙසනාහි සංසන්දති.

‘‘අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා’’තිආදි ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො’’තිආදි (දී. නි. 2.67; ම. නි. 1.281; 2.337; සං. නි. 1.172; මහාව. 7, 8) පාළියා සංසන්දති. ගම්භීරතාදිවිසෙසයුත්තධම්මපටිවෙධෙන හි ඤාණස්ස ගම්භීරාදිභාවො විඤ්ඤායතීති.

‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදි ‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා…පෙ… අභිවදන්ති, සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති, අසස්සතො, සස්සතො ච අසස්සතො ච, නෙව සස්සතො ච නාසස්සතො ච, අන්තවා, අනන්තවා, අන්තවා ච අනන්තවා ච, නෙවන්තවා නානන්තවා ච අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.27) දෙසනාහි සංසන්දති.

‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා’’තිආදි ‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා…පෙ… අභිවදන්ති, සඤ්ඤී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා. ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති අසඤ්ඤී, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී ච අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා. ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති සතො වා පන සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති, දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වා පනෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.21) දෙසනාහි සංසන්දති. ‘‘වෙදනානං…පෙ… තථාගතො’’ති ‘‘තයිදං සඞ්ඛතං ඔළාරිකං, අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධො, අත්ථෙතන්ති ඉති විදිත්වා තස්ස නිස්සරණදස්සාවී තථාගතො තදුපාතිවත්තො’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.28) දෙසනාහි සංසන්දති.

‘‘තදපි තෙසං…පෙ… විප්ඵන්දිතමෙවා’’ති ඉදං ‘‘තෙසං භවතං අඤ්ඤත්‍රෙව ඡන්දාය අඤ්ඤත්‍ර රුචියා අඤ්ඤත්‍ර අනුස්සවා අඤ්ඤත්‍ර ආකාරපරිවිතක්කා අඤ්ඤත්‍ර දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා පච්චත්තංයෙව ඤාණං භවිස්සති පරිසුද්ධං පරියොදාතන්ති නෙතං ඨානං විජ්ජති. පච්චත්තං ඛො පන භික්ඛවෙ ඤාණෙ අසති පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ යදපි තෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා තත්ථ ඤාණභාගමත්තමෙව පරියොදාපෙන්ති, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං උපාදානමක්ඛායතී’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.29) දෙසනාහි සංසන්දති.

‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති ඉදඤ්ච ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති, (සං. නි. 2.44) ‘‘ඡන්දමූලකා ඉමෙ ආවුසො ධම්මා මනසිකාරසමුට්ඨානා ඵස්සසමොධානා වෙදනාසමොසරණා’’ති (අ. නි. 8.83) ච ආදිකාහි දෙසනාහි සංසන්දති.

‘‘යතො ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු ඡන්නං ඵස්සායතනාන’’න්තිආදි ‘‘යතො ඛො ආනන්ද භික්ඛු නෙව වෙදනං අත්තානං සමනුපස්සති, න සඤ්ඤං, න සඞ්ඛාරෙ, න විඤ්ඤාණං අත්තානං සමනුපස්සති, සො එවං අසමනුපස්සන්තො න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති, අනුපාදියං න පරිතස්සති, අපරිතස්සං පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතී’’තිආදිකාහි දෙසනාහි සංසන්දති.

‘‘සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි අන්තොජාලීකතා’’තිආදි ‘‘යෙ හි කෙචි භික්ඛවෙ…පෙ… අභිවදන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමානෙව පඤ්ච කායානි අභිවදන්ති එතෙසං වා අඤ්ඤතර’’න්තිආදිකාහි (ම. නි. 3.26) දෙසනාහි සංසන්දති. ‘‘කායස්ස භෙදා…පෙ… දෙවමනුස්සා’’ති –

‘‘අච්චී යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, (උපසිවාති භගවා)

අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං;

එවං මුනී නාමකායා විමුත්තො,

අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛ’’න්ති. (සු. නි. 1080; චූළනි. 43);

ආදිකාහි දෙසනාහි සංසන්දතීති අයං චාතුබ්‍යූහො හාරො.