2. පඤ්හපුච්ඡකවණ්ණනා

ඉධ ඉමස්මිං ‘‘සත්තින්ද්‍රියා අනාරම්මණා’’ති එවං එකන්තානාරම්මණත්තෙ වුච්චමානෙ න ආභට්ඨං ජීවිතින්ද්‍රියං න භාසිතං. ටීකායං පන අනාභට්ඨන්ති කතසමාසං කත්වා වුත්තං. රූපධම්මෙසු සඞ්ගහිතතන්ති ‘‘රූප’’න්ති ගණිතතං. අරූපකොට්ඨාසෙන අරූපභාවෙන සියාපක්ඛෙ සඞ්ගහිතං. කස්මා? තස්ස පරිත්තාරම්මණාදිතා අත්ථීති. යස්මා පන රූපාරූපමිස්සකස්සෙව වසෙන සියාපක්ඛසඞ්ගහො යුත්තො, න එකදෙසස්ස, තස්මා එකදෙසස්ස තං අනිච්ඡන්තො ආහ ‘‘අධිප්පායො’’ති. ඉදානි තමත්ථං පකාසෙතුං ‘‘අරූපකොට්ඨාසෙන පනා’’තිආදි වුත්තං. නවත්තබ්බතාති පරිත්තාරම්මණාදිභාවෙන නවත්තබ්බතා. කථං පන රූපකොට්ඨාසෙනස්සානාරම්මණස්ස නවත්තබ්බතාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න හි අනාරම්මණ’’න්තිආදි. ‘‘අවිජ්ජමානාරම්මණානාරම්මණෙසූ’’ති ඉමිනා ‘‘අනාරම්මණා’’ති බාහිරත්ථසමාසො අයන්ති දස්සෙති. නවත්තබ්බෙසූති සාරම්මණභාවෙන නවත්තබ්බෙසු. අනාරම්මණත්තාති ආරම්මණරහිතත්තා. ‘‘නවින්ද්‍රියා සියා පරිත්තාරම්මණා, සියා මහග්ගතාරම්මණා, සියා අප්පමාණාරම්මණා, සියා න වත්තබ්බා ‘පරිත්තාරම්මණා’තිපි ‘මහග්ගතාරම්මණා’තිපි ‘අප්පමාණාරම්මණා’තිපී’’තිආදීසු (විභ. 223) විය න සාරම්මණස්සෙව නවත්තබ්බතං දස්සෙති. යථා ච න සාරම්මණස්සෙව නවත්තබ්බතාපරියායො, අථ ඛො අනාරම්මණස්සාපීති සාරම්මණෙ නියමාභාවො. එවං නවත්තබ්බං සාරම්මණමෙවාති අයම්පි නියමො නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘නවත්තබ්බස්ස වා සාරම්මණත’’න්ති ආහ. තස්ස න දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘න හී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං විවරති.

තත්ථ රූපනිබ්බානානං සුඛාදිසම්පයුත්තභාවෙන නවත්තබ්බතා, න පරිත්තාරම්මණාදිභාවෙනාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘අථාපී’’තිආදි. තත්ථ අථාපි වත්තතීති සම්බන්ධො. සියා අනාරම්මණන්තිපි වත්තබ්බං සියාති අනාරම්මණං ධම්මායතනං සාරම්මණෙහි විසුං කත්වා එවං වත්තබ්බං සියා. නවත්තබ්බ-සද්දො යදි සාරම්මණෙස්වෙව වත්තෙය්‍ය, න චෙවං වුත්තං, අවචනෙ ච අඤ්ඤං කාරණං නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න හි පඤ්හපුච්ඡකෙ සාවසෙසා දෙසනා අත්ථී’’ති. තස්මා නවත්තබ්බ-සද්දො අනාරම්මණෙසුපි වත්තතෙවාති අධිප්පායො. යාපි ‘‘අට්ඨින්ද්‍රියා සියා අජ්ඣත්තාරම්මණා’’ති අජ්ඣත්තාරම්මණාදිභාවෙන නවත්තබ්බතා වුත්තා, සා ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකාලෙ පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවමත්තාරම්මණතං සන්ධාය වුත්තා, න සාරම්මණස්සෙව නවත්තබ්බතාදස්සනත්ථං, නාපි අනාරම්මණස්ස පරිත්තාරම්මණාදිභාවෙන නවත්තබ්බතාභාවදස්සනත්ථන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨින්ද්‍රියා සියා අජ්ඣත්තාරම්මණාති එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සියා අජ්ඣත්තාරම්මණාතීති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන අවසිට්ඨපාළිසඞ්ගණ්හනෙන ‘‘සියා න වත්තබ්බා ‘අජ්ඣත්තාරම්මණා’තිපි ‘බහිද්ධාරම්මණා’තිපි ‘අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා’තිපී’’ති ඉමාය පාළියා වුත්තමත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස දස්සෙන්තො ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියස්ස…පෙ… නවත්තබ්බතා වෙදිතබ්බා’’ති ආහ, තං වුත්තත්ථමෙව.

පඤ්හපුච්ඡකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.