2. අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා

155. පච්චයයුගළවසෙනාති අජ්ඣත්තිකබාහිරපච්චයද්වයවසෙන. අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන අබ්බොකාරතොති අජ්ඣත්තිකවසෙන චෙව බාහිරවසෙන ච අසඞ්කරතො.

167. විසඞ්ඛාරනින්නස්සාති නිබ්බානපොණස්ස. විනිමුත්තසඞ්ඛාරස්සාති සමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිවිමුත්තීහි සමුඛෙන, තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන ච සුට්ඨු විනිමුත්තසඞ්ඛාරස්ස පරමස්සාසභාවෙන, ගතිභාවෙන ච පතිට්ඨානභූතෙ. ‘‘නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති (පටි. 339) හි වුත්තං. ඨිතිභාවෙනාති ච පාඨො. තංසච්ඡිකරණාභාවෙති තස්ස නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණාභාවෙ. නීතොති පාපිතො, පකාසිතොති අත්ථො.

චුණ්ණිතන්ති භෙදිතං. ත්වමෙව කිං න ජානාසීති කිං ත්වං න ජානාසියෙවාති අත්ථො. ‘‘කිං ත්වං එකං නානං ජානාසි, කිං ත්වං න ජානාසි එවා’’ති එවං වික්ඛෙපං කරොන්තං පරවාදිං ‘‘නනු ඤාතෙ’’තිආදිනා සකවාදී නිබන්ධති. විභජිත්වාති ‘‘රාගාදීනං ඛීණන්තෙ උප්පන්නත්තා’’ති භාවත්ථං විභජිත්වා. රාගාදීනං ඛයා න හොන්තීති යොජනා. සසභාවතා ච නිබ්බානස්ස ආපන්නා හොතීති සම්බන්ධො.

නිබ්බානාරම්මණකරණෙන කාරණභූතෙන. හෙතුඅත්ථෙ හි ඉදං කරණවචනං. කිලෙසක්ඛයමත්තතං වා නිබ්බානස්ස ඉච්ඡතො කිලෙසක්ඛයෙන භවිතබ්බන්ති යොජනා.

එවං කිලෙසක්ඛයමත්තෙ නිබ්බානෙ ඛෙපෙතබ්බා කිලෙසා බහුවිධා නානප්පකාරා, මග්ගො ච ඔධිසො කිලෙසෙ ඛෙපෙති. ස්වායං ‘‘කතමං කිලෙසක්ඛයං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා කතමෙ කිලෙසෙ ඛෙපෙතී’’ති පුරිමපුච්ඡාද්වයමෙව වදති. තදෙවාති යං ‘‘අවිජ්ජාතණ්හානං කිඤ්චි එකදෙසමත්තම්පී’’ති වුත්තං, තදෙව.

එත්ථ ච යායං ‘‘කිලෙසක්ඛයොව නිබ්බාන’’න්ති නිබ්බානස්ස අභාවතාචොදනා, තත්‍රායං ආගමතො යුත්තිතො චස්ස භාවාභාවවිභාවනා. තඤ්හි භගවතා –

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති (උදා. 73; ඉතිවු. 43).

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, තදායතනං, යත්ථ නෙව පථවී න ආපො න තෙජො න වායො’’ති (උදා. 71) –

ච ආදිනා, තථා –

‘‘ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො’’ති (ම. නි. 2.337; සං. නි. 1.172; මහාව. 7-8) –

‘‘අසඞ්ඛතඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි අසඞ්ඛතගාමිනිඤ්ච පටිපදං, අනතං, අනාසවං, සච්චං, පාරං, නිපුණං, සුදුද්දසං, අජජ්ජරං, ධුවං, අපලොකිතං, අනිදස්සනං, නිප්පපඤ්චං, සන්තං, අමතං, පණීතං, සිවං, ඛෙමං, තණ්හාක්ඛයං, අච්ඡරියං, අබ්භුතං, අනීතිකං, අනීතිකධම්මං, නිබ්බානං, අබ්‍යාබජ්ඣං, විරාගං, සුද්ධිං, මුත්තිං, අනාලයං, දීපං, ලෙණං, තාණං, සරණං, පරායණඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පරායණගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති (සං. නි. 4.377) –

එවමාදීහි ච සුත්තපදෙහි ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා, අසඞ්ඛතා ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 7), සබ්බඤ්ච රූපං අසඞ්ඛතා ච ධාතූ’’තිආදීහි (ධ. ස. 1192, 1198, 1200) අභිධම්මපදෙසෙහි ච පරමත්ථභාවෙනෙව දෙසිතං. න හි සභාවවිරහිතස්ස අභාවමත්තස්ස ගම්භීරාසඞ්ඛතාදිභාවො අබ්‍යාකතධම්මාදිභාවො ච යුත්තො, වුත්තො ච සො. තස්මා න අභාවමත්තං නිබ්බානං.

අපි චායං අභාවවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො – යදි කිලෙසාභාවො නිබ්බානං, ස්වායමභාවො එකො වා සියා අනෙකො වා? යදි එකො, එකෙනෙව මග්ගෙන කතො සච්ඡිකතො ච හොතීති උපරිමානං මග්ගානං නිරත්ථකතා ආපජ්ජති. න හි එකං අනෙකෙහි කම්මප්පවත්තෙහි සාධෙතබ්බං දිට්ඨං. අථ සියා එකොව සො කිලෙසාභාවො, න පන මග්ගෙහි කාතබ්බො, අථ ඛො සච්ඡිකාතබ්බොති. එවං සති සුට්ඨුතරං මග්ගස්ස නිරත්ථකතා ආපජ්ජති කිලෙසානං අප්පහානතො. අකරොන්තො ච මග්ගො කිලෙසාභාවං තස්ස සච්ඡිකිරියාය කමත්ථං සාධෙය්‍ය, අථ මග්ගානං සංයොජනත්තයප්පහානාදිපටිනියතකිච්චතාය පහායකවිභාගෙන කිලෙසාභාවභෙදො, එවං සති විනා සභාවභෙදං බහුභාවො නත්ථීති බහුභාවතාපදෙසෙනස්ස සසභාවතා ආපන්නා. අථාපි සියා ‘‘යෙසං අභාවො, තෙසං බහුභාවෙන බහුභාවොපචාරො’’ති, එවං සති යෙසං අභාවො, තෙසං සභාවතාය සසභාවොපචාරොපි සියා. තථා තෙසං කිලෙසසඞ්ඛතාදිතාය කිලෙසසඞ්ඛතාදිභාවා ච සියුං, න චෙතං යුත්තන්ති න තෙසං බහුභාවොපචාරො යුත්තො. එකභාවොපි චස්ස අසභාවතාය එව වත්තුං න සක්කාති චෙ? න, අභාවසාමඤ්ඤතො, අභාවසාමඤ්ඤෙන අභෙදසමඤ්ඤාය එකත්තනිද්දෙසො. සති ච එකත්තෙ පුබ්බෙ වුත්තදොසානතිවත්ති.

බහුභාවෙ ච සසභාවතා සිද්ධා. යදිපි සියා යථා බහුභාවො සසභාවතං, එවං සාමඤ්ඤෙන සසභාවතා බහුභාවං න බ්‍යභිචරෙය්‍යාති සසභාවපක්ඛෙපි නිබ්බානස්ස බහුභාවො ආපජ්ජතීති? තං න, කස්මා? තථා සාමඤ්ඤාභෙදතො. න හි එවං වත්තුං ලබ්භා යථා ඛරභාවො සසභාවතං න බ්‍යභිචරති, එවං සසභාවතාපි ඛරභාවං න බ්‍යභිචරෙය්‍යාති. එවඤ්හි සති තදඤ්ඤසබ්බධම්මාභාවප්පසඞ්ගො සියා, තස්මා බහුභාවො සසභාවතාපෙක්ඛො, න සසභාවතා බහුභාවාපෙක්ඛාති න සසභාවස්ස නිබ්බානස්ස බහුභාවාපත්ති. ‘‘එකඤ්හි සච්චං න දුතීයමත්ථි (සු. නි. 890; මහානි. 119), එකා නිට්ඨා න පුථුනිට්ඨා’’තිආදිවචනතො.

අපි චෙත්ථ කිලෙසාභාවො නාම රාගාදීනං සමුච්ඡෙදො අච්චන්තප්පහානං අනුප්පාදනිරොධො. තස්ස ච එකත්තෙ එකෙනෙව මග්ගෙන සාධෙතබ්බතා කිච්චවිසෙසාභාවතොති දස්සනාදිමග්ගවිභාගො න සියා. ඉච්ඡිතො ච සො ඔධිසොව කිලෙසානං පහාතබ්බත්තා. සො ච මග්ගවිභාගො සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං නාතිතික්ඛතික්ඛතික්ඛතරතික්ඛතමභාවෙන එකස්මිම්පි සමුච්ඡෙදප්පහානයොග්‍යභාවෙ සච්ඡිකිරියාවිසෙසෙන හොතීති නිබ්බානස්ස සසභාවතායයෙව යුත්තො. අභාවො පන කිලෙසානං මග්ගෙන කාතබ්බො සියා ‘‘මා මග්ගස්ස නිරත්ථකතා අහොසී’’ති, න සච්ඡිකාතබ්බො. කො හි තස්ස සභාවො, යො තෙන සච්ඡිකරියෙය්‍ය. සො ච කිලෙසාභාවො එකෙනෙව මග්ගෙන සාධෙතබ්බො සියා, න චතූහි ‘‘මා චතුභාවනිබ්බානතාපත්ති, නිබ්බානවිසෙසාපත්ති ච අහොසී’’ති. තතො දස්සනාදිමග්ගවිභාගො න සියාති සබ්බං ආවත්තති.

යදි ච අභාවො භාවස්ස සියාති තස්ස භාවධම්මතා ඉච්ඡිතා, එවං සති යථා සඞ්ඛතධම්මස්ස තස්ස ජරාමරණාදීනං විය සඞ්ඛතධම්මතාපි ආපන්නා, එවං බහූනං කිලෙසානං ධම්මස්ස තස්ස බහුභාවාදිප්පසඞ්ගොපි දුන්නිවාරොති අතංසභාවස්ස අසඞ්ඛතස්සෙකස්ස සසභාවස්ස නිබ්බානභාවො වෙදිතබ්බො.

යදි එවං කස්මා ‘‘රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො’’ති (සං. නි. 4.315, 330) වුත්තන්ති? ඛයෙන අධිගන්තබ්බත්තා. ඛයො හි අරියමග්ගො. යථාහ ‘‘ඛයෙ ඤාණං, අනුප්පාදෙ ඤාණ’’න්ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 142). තෙන රාගාදික්ඛයපරියායෙන අරියමග්ගෙන අධිගන්තබ්බතො ‘‘පරමත්ථං ගම්භීරං නිපුණං දුද්දසං දුරනුබොධං නිබ්බානං රාගාදික්ඛයො’’ති වුත්තං. රාගාදිප්පහානමුඛෙන වා තථා පත්තබ්බතො, යථා අඤ්ඤත්ථාපි වුත්තං ‘‘මදනිම්මද්දනො පිපාසවිනයො’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

අපිච යථා පරිඤ්ඤෙය්‍යතාය සඋත්තරානං කාමානං රූපානඤ්ච පටිපක්ඛභූතං තබ්බිධුරසභාවං නිස්සරණං පඤ්ඤායති, එවං සසභාවානං සබ්බෙසම්පි සඞ්ඛතධම්මානං පටිපක්ඛභූතෙන තබ්බිධුරසභාවෙන නිස්සරණෙන භවිතබ්බං. යඤ්ච තන්නිස්සරණං, සා අසඞ්ඛතා ධාතු. කිඤ්ච භිය්‍යො – සඞ්ඛතධම්මාරම්මණං විපස්සනාඤාණං අපි අනුලොමඤාණං කිලෙසෙ තදඞ්ගවසෙන පජහති, න සමුච්ඡෙදවසෙන පජහිතුං සක්කොති. තථා සම්මුතිසච්චාරම්මණං පඨමජ්ඣානාදීසු ඤාණං වික්ඛම්භනවසෙනෙව කිලෙසෙ පජහති, න සමුච්ඡෙදවසෙන. ඉති සඞ්ඛතධම්මාරම්මණස්ස, සම්මුතිසච්චාරම්මණස්ස ච ඤාණස්ස කිලෙසානං සමුච්ඡෙදප්පහානෙ අසමත්ථභාවතො තෙසං සමුච්ඡෙදප්පහානකරස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස තදුභයවිපරීතසභාවෙන ආරම්මණෙන භවිතබ්බං, සා අසඞ්ඛතා ධාතු. තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති (උදා. 73; ඉතිවු. 43) ඉදං නිබ්බානස්ස පරමත්ථතො අත්ථිභාවජොතකං වචනං අවිපරීතත්ථං භගවතා භාසිතත්තා. යඤ්හි භගවතා භාසිතං, තං අවිපරීතත්ථං යථා තං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා, සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 277-279; ථෙරගා. 676-678; නෙත්ති. 5), තථා නිබ්බාන-සද්දො කත්ථචි විසයෙ යථාභූතපරමත්ථවිසයො උපචාරවුත්තිසබ්භාවතො සෙය්‍යථාපි සීහ-සද්දො. අථ වා අත්ථෙව පරමත්ථතො අසඞ්ඛතා ධාතු ඉතරතබ්බිපරීතවිමුත්තිසභාවත්තා සෙය්‍යථාපි ‘‘පථවීධාතු වෙදනා චා’’ති එවමාදීහි නයෙහි යුත්තිතොපි අසඞ්ඛතාය ධාතුයා පරමත්ථතො අත්ථිභාවො වෙදිතබ්බො.

අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.