4. චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

793. පරිතස්සනං පරිත්තාසො, චිත්තුත්‍රාසො චාති ‘‘න පරිතස්සතී’’ති පදස්ස ‘‘න පත්ථෙති න උත්තසතී’’ති අත්ථමාහ.

796. අරියසච්චෙසු ධම්මසද්දො ‘‘දිට්ඨධම්මො’’තිආදීසු විය. අරියමග්ගො, තස්ස ච ඵලං ධම්මො යථානුසිට්ඨං පටිපන්නෙ අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති. තත්ථ පඤ්ඤාති තස්මිං අරියමග්ගඵලෙ නිස්සයභූතෙ පඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘තංසහගතා’’ති. අවිදිතං විදිතං විය නෙති ඤාපෙතීති නයො, අනුමානං, තස්ස නයනං පවත්තනං, තං පන විසුංයෙවෙකං ඤාණුප්පාදනන්ති ආසඞ්කාය නිවත්තනත්ථමාහ ‘‘න අඤ්ඤ…පෙ… විසෙසො’’ති. අත්තනො හි අධිගමානුසාරෙන පරාධිගතානං කාලත්තයෙ මග්ගාදීනං පවත්තිආකාරානුමානං නයනයනං. අනුමිනනාකාරමෙව හිස්ස සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඤාණස්සෙව පවත්තිවිසෙසො’’ති. කාරණඤ්ච නයනයනස්ස සච්චෙසු පච්චක්ඛපවත්තනතො. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා යථා මග්ගඤාණතො අඤ්ඤාපි ‘‘ඉමිනා ධම්මෙනා’’ති වත්තුං යුත්තං, තථා පකාරන්තරෙනපි ‘‘ඉමිනා ධම්මෙන ඤාණෙනා’’ති එත්ථ අත්ථො යුජ්ජතීති ඉමමත්ථං උපසංහරති. තෙනාති තස්මා ඤාණෙන ඤාතතො සම්පයොගෙහි නයනයනතො. ඤාණවිසයභාවෙනාති පටිවෙධඤාණස්ස විසයභාවෙන. ඤාතෙන පටිවිද්ධෙන චතුසච්චධම්මෙන, ඤාණසම්පයොගෙන වා ඤාතෙන ජානිත්වා ඨිතෙන මග්ගඵලධම්මෙන.

සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බප්පකාරෙන සබ්බං, අනවසෙසන්ති අත්ථො. අද්ධත්තයපරියාපන්නඤ්හි සබ්බං තෙභූමකසඞ්ඛාරගතං සම්මසීයති. නයනතොති නයග්ගාහතො. අනුරූපත්ථවාචකො වා කාරණසද්දො ‘‘කාරණං වදතී’’තිආදීසු විය.

අන්වයඤාණස්සපි පරියොගාහෙත්වා පවත්තනතො සවිසෙසො විසයාවබොධොති වුත්තං ‘‘ධම්මෙ ඤාණ…පෙ… අභාවා’’ති. විසයොභාසනමත්තජානනසාමඤ්ඤෙනාති අසතිපි අභිසමෙච්ච ගහණෙ විසයවිභාවනසඞ්ඛාතඅවබොධසාමඤ්ඤමත්තෙන. ‘‘ඤාණ’’න්ති සම්මතෙසූති ‘‘ඤාණ’’න්ති වොහරිතෙසු ලද්ධඤාණවොහාරෙසු. සම්මුතිවසෙනාති ධම්මඤාණාදි විය සමුඛෙන විසයෙ අප්පවත්තිත්වා පඤ්ඤත්තිමුඛෙන පවත්තං. අවසෙසන්ති සම්මුතිඤාණමෙවාහ. ඉතරඤාණත්තයවිසභාගන්ති ධම්මඤාණාදිඤාණත්තයවිධුරං.

797. කාමභවධම්මෙති කාමභවසඞ්ඛාතෙ ධම්මෙ.

798. සාති පඨමජ්ඣානපඤ්ඤා. වීතරාගභාවනාවත්ථස්සාති ‘‘වීතරාගො හොතී’’ති එවං වුත්තස්ස. තන්ති ඡට්ඨාභිඤ්ඤං. මග්ගඤාණඤ්හි කිච්චතො මග්ගසච්චම්පි පටිවිජ්ඣති. ඉතරාති හෙට්ඨිමමග්ගපඤ්ඤා. තදුපනිස්සයත්තාති තස්සා ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය, තස්ස වා පටිවිජ්ඣනස්ස උපනිස්සයත්තා පටිවිජ්ඣති නාම. යථානුරූපන්ති දිට්ඨාසවාදීනං යථානුරූපං. ආසවක්ඛයෙති ආසවක්ඛයපරියායෙ කාරණූපචාරෙන. තංනිබ්බත්තනතොති තස්ස ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතස්ස ඵලස්ස නිබ්බත්තනතො. ඉදඤ්ච ‘‘ආසවානං ඛයෙ ඤාණං ඡට්ඨාභිඤ්ඤා’’ති සුත්තෙ ආගතත්තා වුත්තං.

801. අභිවිසිට්ඨෙන වා ඤාණෙන පාකටං කරොන්තස්සාති අධිගමවසෙන පකාසං විභූතං කරොන්තස්ස.

802. වසිතාපඤ්චකරහිතං වසිභාවං අපාපිතං පටිලද්ධමත්තං. පටිපදාරම්මණසහගතා පඤ්ඤා පටිපදාරම්මණසම්බන්ධිනීති ආහ ‘‘පඤ්ඤාය පටිපදාරම්මණුද්දෙසෙනා’’ති.

චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.