1. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

761. අයං විසෙසොති සමානෙපි නයද්වයස්ස තෙසං අහෙතුභාවාදිදීපනෙ එකස්ස හෙතුභාවාදිපටිසෙධතා, ඉතරස්ස රාසන්තරාසඞ්ගහොති ඉදං නානාකරණං. එකාය ජාතියාති ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නස්ස එකස්ස භවස්ස. තදන්තොගධතායාති ගතිඅන්තොගධතාය. තත්ථ තත්ථාති තංතංගතිචුතිභවෙසු.

762. තථාති අඤ්ඤද්වාරාරම්මණතාය. ඛීරාදීනං…පෙ… විලක්ඛණතාති යථා ඛීරස්ස දධිභාවෙන, දධිනො තක්කභාවෙන විලක්ඛණතාපත්ති, න එවං පඤ්චවිඤ්ඤාණානං නහෙතුභාවාදිතො අඤ්ඤස්ස සභාවාපත්ති අත්ථීති අත්ථො.

763. මහත්තෙපීති පුථුත්තෙපි. බහුභාවවාචකො හි අයං මහා-සද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසු විය රූපසඞ්ඝාටස්ස අධිප්පෙතත්තා. අඤ්ඤථා සභාවධම්මස්ස කා මහන්තතා, සුඛුමතා වා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වචනං කත්වා වුත්තත්තා ආහ ‘‘චක්ඛුපසාදෙ මම වත්ථුම්හී’’ති. ඉස්සරියට්ඨානන්ති ඉස්සරියපවත්තනට්ඨානං. තථා හි නං අඤ්ඤත්ථ භාවිතං විභාවෙන්තමෙව තිට්ඨති, අඤ්ඤවිඤ්ඤාණානි ච තෙන දින්නනයානෙව තත්ථ පවත්තන්ති, අපි දිබ්බචක්ඛුඤාණං, යතො තං අන්ධස්ස න නිප්ඵජ්ජති.

764. වවත්ථිතානම්පීති අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණානම්පි. පටිපාටිනියමො නියතානුපුබ්බිකතා. තෙනාති ‘‘අබ්බොකිණ්ණා’’ති වචනෙන.

766. ආවට්ටනභාවො ආවජ්ජනකිච්චතා.

තෙසන්ති රූපාදීනං. එතෙසඤ්හි රූපාදීනං පඤ්චහි විඤ්ඤාණෙහි සමාගමො. අභිනිපතිතබ්බානි ආලම්බිතබ්බානි, විජානිතබ්බානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණකරණෙන පටිවිජානිතබ්බානී’’ති. කුසලාකුසලචෙතනාය, තංසම්පයුත්තානඤ්ච යථාවුත්තානං ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා…පෙ… අකුසලං වා’’ති (විභ. අට්ඨ. 766) එවං වුත්තානං පටිවිජානිතබ්බානං පටිවිජානනන්ති සම්බන්ධො. කම්මත්ථෙ හි එතං සාමිවචනං. සහජපුබ්බඞ්ගමධම්මෙනාති දස්සනාදීහි සහජාතඵස්සාදිනා පුබ්බඞ්ගමෙන ආවජ්ජනාදිනා. කිච්චන්තරන්ති දස්සනාදිකිච්චතො අඤ්ඤං සම්පටිච්ඡනාදිකිච්චං.

අවිපාකභාවෙන කාරණෙන, තෙන වා සද්ධිං. අඤ්ඤන්ති රූපභාවාදිං. භාසනකරණකරාති විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනවසෙන පවත්තකුසලාකුසලචිත්තුප්පාදධම්මා. තෙ එව කායඞ්ගවාචඞ්ගං අචොපෙත්වා පවත්තා තංසදිසා. පුබ්බඞ්ගමපටිවිජානනන්ති පුබ්බඞ්ගමභාවෙන විජානනං මනොද්වාරිකජවනානං පුරෙචරභාවෙන ගහණං. තත්ථාති පඤ්චද්වාරෙ. ‘‘න පටිසිද්ධ’’න්ති වත්වා ස්වායමප්පටිසෙධො සාමත්ථියලද්ධොති දස්සෙතුං ‘‘න කායකම්මං…පෙ… අනුඤ්ඤාතත්තා’’ති වුත්තං. ‘‘තථා’’ති ඉදං යථා කායවචීකම්මපට්ඨපනං, එවං කුසලාදිධම්මසමාදානම්පි නත්ථීති උපසංහරණත්ථං වෙදිතබ්බං. යදි න භවතො චවති, කථං පඤ්චද්වාරෙ චුති වුත්තාති ආහ ‘‘න පඤ්චද්වාරික…පෙ… අතංද්වාරිකත්තා’’ති. තස්සා පාළියා. ආපාථමත්තන්ති ආපාථගමනමත්තං ආරම්මණපච්චයභාවමත්තං. අඤ්ඤන්ති ‘‘රූපං නීල’’න්ති එවමාදිධම්මවිසෙසං. තෙනාහ ‘‘ධම්මසභාව’’න්ති. රූපන්ති ච න ගණ්හාතීති රූපාරම්මණම්පි සමානං ‘‘රූපං නාමෙත’’න්ති න ගණ්හාති. තථා චාහු එකෙ ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසමඞ්ගී නීලං විජානාති, නො තු නීල’’න්ති. රූපනීලාදිආකාරො රූපාරම්මණරූපාදානාකාරපඤ්ඤත්ති. තජ්ජාපඤ්ඤත්ති හෙසා යථා අනිච්චතාදි. සාතිසයං සවිතක්කසවිචාරත්තා. තතො අඤ්ඤන්ති සද්දාරම්මණතො අඤ්ඤං නාමපඤ්ඤත්තිආරම්මණං, අඤ්ඤථා සහුප්පත්තිපටිසෙධො න සම්භවෙය්‍යාති අධිප්පායො.

මනොද්වාරෙපීති න පඤ්චද්වාරෙයෙව දුතියෙ මොඝවාරෙ, අථ ඛො මනොද්වාරෙපි. ආවජ්ජනං ද්වත්තික්ඛත්තුං…පෙ… දට්ඨබ්බං එකචිත්තක්ඛණිකස්ස ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියං තථා අසම්භවතො.

තස්සාති යාථාවකවත්ථුවිභාවනාය පඤ්ඤාය.

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.